Қазақстан мен Италия арасындағы сауда байланысы жаңа бағытта дамуы мүмкін. Римде өткен сауда-экономикалық миссия барысында жалпы құны 436 миллион доллар болатын ынтымақтастық құжаттарына қол қойылды. Екі елдің кәсіпкерлері ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу, бірлескен өндіріс ашу және жаңа нарықтарға шығу мәселелерін талқылады. Италия Қазақстанның ең ірі сауда серіктестерінің бірі болғанымен, бұл елге экспортталатын тауарлардың басым бөлігін мұнай құрайды.
Ендігі мақсат – шикізат сатумен шектелмей, дайын өнім экспортын көбейту. Қазақстан Италия нарығына тағы қандай тауар шығара алады? Бұған қандай кедергілер бар? Жаңа келісімдер отандық кәсіпорындарға не береді?
Бұл туралы Ozgeris.info редакциясының шолуында кеңірек тоқталып өтеміз...
Италия Қазақстаннан не сатып алады?
Италия – Қазақстанның Еуропадағы ең ірі сауда серіктестерінің бірі. Сауда және интеграция министрлігінің мәліметінше, 2025 жылы екі ел арасындағы тауар айналымы 16,9 миллиард доллар болды. Оның шамамен 15,6 миллиард доллары Қазақстанның экспортына тиесілі.
2026 жылдың қаңтар–шілде айларында өзара сауда көлемі 9,79 миллиард долларға жетті. Осы кезеңде Қазақстан Италияға шамамен 9 миллиард доллардың тауарын сатса, бұл елден 789,6 миллион доллардың өнімін сатып алды.
Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2025 жылы Италия Қазақстан экспортының 19,8 пайызын қабылдап, негізгі экспорттық нарықтардың арасында бірінші орынға шықты. Ал биылғы жеті айда оның үлесі 17,7 пайыз болып, Қытайдан кейінгі екінші орынға орналасты.
Бұл көрсеткіштер Италияның Қазақстан экономикасындағы орнын аңғартады. Дегенмен екі ел арасындағы сауданың бір ерекшелігі бар. Қазақстан Италияға негізінен мұнай сатады, ал ол жақтан өнеркәсіптік жабдықтар, машиналар, дәрі-дәрмек және басқа да дайын өнімдер сатып алады.
Италия Сыртқы істер министрлігінің 2026 жылғы тамыздағы мәліметінше, Қазақстан бұл елге мұнай жеткізетін үш ірі мемлекеттің қатарына кіреді. Италия импорттайтын шикі мұнайдың шамамен 13 пайызы Қазақстанға тиесілі.
Дүниежүзілік банктің WITS деректер базасында жарияланған мәлімет бойынша, 2025 жылы Қазақстанның Италияға шикі мұнай экспорты 15,2 миллиард доллардан асқан. Яғни екі ел арасындағы сауданың негізгі бөлігін бір ғана тауар құрап отыр.
Мұның экономикалық тәуекелі де бар. Әлемдік нарықта мұнай арзандаса, Қазақстанның экспорттан түсетін табысы азаюы мүмкін. Оның үстіне шикізатты сыртқа шығару мен одан дайын өнім өндірудің экономикалық нәтижесі әртүрлі.
Мұнай экспорты елге қомақты табыс әкелгенімен, оны өңдеу арқылы алынатын қосымша кірістің едәуір бөлігі шетелде қалыптасады. Сондықтан Қазақстан үшін Италиямен сауданы кеңейту ғана емес, сатылатын тауар түрлерін көбейту де маңызды.
Қазақстан Италияға тағы қандай өнім ұсына алады?
Сауда және интеграция министрлігінің бағалауынша, Қазақстанның Италияға қосымша 307,5 миллион доллардың өнімін экспорттауға мүмкіндігі бар. Осы мақсатта шамамен 100 тауар түрі анықталған. Олардың қатарында металлургия, мұнай-химия, тамақ және химия өнеркәсібі, машина жасау өнімдері бар.
Әсіресе ауыл шаруашылығы саласында жаңа мүмкіндіктер қарастырылып жатыр. Римдегі келіссөздерде қазақстандық астық пен одан өндірілетін өнімдерді Италияға жеткізу мәселесіне ерекше көңіл бөлінді.
Қазақстан делегациясы Италиядағы ірі сауда желілерінің бірі – Coop Italia өкілдерімен де кездесті. Тараптар қазақстандық азық-түлікті италиялық дүкендерде сату мүмкіндігін талқылады.
Бұл келіссөздер отандық кәсіпорындар үшін маңызды. Өйткені Еуропаның ірі сауда желілеріне өнім жеткізу бір реттік сатылыммен шектелмейді. Өндіруші тауардың сапасын тұрақты сақтап, келісілген көлемді уақытында жеткізіп отыруы керек.
Оның үстіне Еуропа нарығының өз талаптары бар. Азық-түлік өнімдері қауіпсіздік талаптарына сай болуы, тиісті құжаттары рәсімделуі және тауардың қайда, қалай өндірілгені көрсетілуі қажет. Бұл талаптарды орындау кәсіпорындарға қосымша шығын әкелуі мүмкін.
Тағы бір мәселе – тасымалдау құны. Қазақстан мен Италияның арасы алыс болғандықтан, әсіресе бағасы салыстырмалы түрде арзан ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу қымбатқа түсуі ықтимал.
Сондықтан отандық өндірушілер үшін тауарды Италияға жеткізу мүмкіндігінің болуы жеткіліксіз. Өнімнің соңғы бағасы да еуропалық нарықтағы бәсекелестерден қымбат болмауы керек.
Мұнда дайын өнім шығарудың маңызы артады. Мысалы, астықты шикізат күйінде сатудың орнына оны өңдеп, ұн немесе басқа да азық-түлік өндіру арқылы Қазақстанда қосымша жұмыс орындарын ашуға болады. Бірақ өңделген өнімнің тиімділігі де нарықтағы сұраныс пен өндіріс шығындарына байланысты.
Демек, Қазақстан үшін басты міндет – Италияға кез келген тауарды шығару емес, сол елде нақты сұранысқа ие әрі бәсекеге төтеп бере алатын өнімдерді көбейту.
Италия Қазақстанда зауыт ашуға мүдделі ме?
Римдегі кездесулерде тек сауда мәселесі ғана талқыланған жоқ. Тараптар Қазақстанда бірлескен өндіріс орындарын ашу мүмкіндігін де қарастырды.
Сауда және интеграция министрі Арман Шаққалиев «Made with Italy in Kazakhstan» тұжырымдамасына тоқталды. Оның мәні – Қазақстанның шикізаты мен өндірістік мүмкіндіктерін Италияның технологиялық тәжірибесімен ұштастырып, дайын өнім шығару.
Бұл бастама жүзеге асса, Қазақстан шетелден дайын тауар сатып алумен шектелмей, оның бір бөлігін өз аумағында өндіре алады.
Италия машина жасау, тамақ өнеркәсібі, өнеркәсіптік жабдықтар мен өндірістік технологиялар саласында тәжірибесі мол елдердің бірі. Қазақстан осы мүмкіндіктерді пайдаланып, өңдеу өнеркәсібін дамытуға мүдделі.
Мысалы, италиялық компаниялармен бірлесіп ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар немесе өнеркәсіптік жабдықтар шығаратын өндірістер ашуға болады. Бұл отандық мамандардың жаңа технологияларды меңгеруіне де жағдай жасайды.
Екі ел арасында мұндай ынтымақтастықтың қаржылық негізі де қалыптасып келеді. Италия Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, 2024 жылы Италияның SACE агенттігінің кепілдігімен Қазақстанның Даму банкіне 200 миллион еуро несие беру туралы келісім жасалған. Қаражат инфрақұрылым, энергетика, су ресурстары, энергия тиімділігі және денсаулық сақтау салаларындағы жобаларға арналған.
Дегенмен бірлескен кәсіпорын ашудың өзі оның ел экономикасына үлкен пайда әкелетінін білдірмейді. Мұнда өндірістің қанша бөлігі Қазақстанда жүзеге асатыны маңызды.
Егер кәсіпорын шетелден әкелінген дайын бөлшектерді құрастырумен ғана айналысса, ел ішінде қалыптасатын қосымша табыс шектеулі болуы мүмкін. Ал қажетті бөлшектердің бір бөлігі Қазақстанда өндіріліп, жергілікті мамандар тартылса, мұндай жобалардың пайдасы әлдеқайда жоғары болмақ.
Сондықтан Италиямен өндірістік ынтымақтастықта инвестиция көлемімен қатар, жаңа технологияларды меңгеру, отандық кәсіпорындардың қатысуы және дайын өнім экспортын ұлғайту мәселелері де маңызды.
Еуропаға тауар жеткізу неге қиын?
Қазақстанның Еуропа нарығына шығуына әсер ететін негізгі мәселелердің бірі – логистика. Әсіресе ауыл шаруашылығы және өңдеу өнеркәсібінің өнімдері үшін тасымалдау құны тауар бағасына тікелей әсер етеді.
Қазір Қазақстан Еуропаға жүк жеткізудің балама бағыттарын дамытуға көңіл бөліп отыр. Соның бірі – Транскаспий халықаралық көлік бағыты. Ол Қазақстанды Каспий теңізі, Әзербайжан және Грузия арқылы Еуропамен байланыстырады.
Қазақстан Үкіметінің мәліметінше, 2025 жылы елдегі теңіз көлігімен тасымалданған жүк көлемі 8 миллион тоннаға жетіп, бір жылда 7 пайызға өскен. Теңіз порттары арқылы контейнер тасымалы 29 пайызға көбейіп, 90 637 TEU болды. Ал Транскаспий бағыты бойынша контейнер тасымалы 36 пайызға ұлғайған.
Бұл көрсеткіштер бағыттың пайдаланылуы кеңейіп келе жатқанын аңғартады. Бірақ жүк көлемінің өсуі барлық мәселе шешілді деген сөз емес.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының зерттеуінде Транскаспий бағытының дамуын тежейтін бірнеше мәселе аталған. Олардың қатарында инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, тасымалдауды ұйымдастырудағы қиындықтар және қатысушы елдер арасындағы жұмысты үйлестіру қажеттігі бар.
Римдегі келіссөздерде де осы мәселеге назар аударылды. Қазақстан италиялық компанияларды Ақтау мен Құрық порттарының мүмкіндіктерін пайдаланатын логистикалық жобаларға қатысуға шақырды.
Егер тасымалдау уақыты қысқарып, шығын азайса, қазақстандық өнімнің Еуропа нарығындағы бәсекеге қабілеттілігі артуы мүмкін.
Бұл әсіресе дайын өнім экспортын көбейтуді көздейтін кәсіпорындар үшін маңызды. Өйткені тауардың сапасы жоғары болғанымен, оны жеткізу тым қымбатқа түссе, шетелдік сатып алушы үшін тартымдылығы төмендейді.
436 миллион долларлық келісімдерден қандай нәтиже күтуге болады?
Римдегі сауда-экономикалық миссияға Италияның 70-тен астам компаниясының өкілдері қатысты. Қазақстандық және италиялық кәсіпкерлер тікелей келіссөздер жүргізіп, өнім жеткізу, бірлескен жобаларды іске асыру және өндірістік ынтымақтастықты дамыту мүмкіндіктерін қарастырды.
Кездесулер нәтижесінде жалпы сомасы 436 миллион доллар болатын екіжақты құжаттарға қол қойылды.
Алайда бұл қаражаттың барлығы Қазақстан экономикасына бірден түседі деген сөз емес. Ынтымақтастық туралы құжат пен нақты орындалған коммерциялық келісімнің айырмашылығы бар.
Мысалы, тараптар болашақта тауар жеткізу немесе өндіріс ашу жөнінде уағдаласуы мүмкін. Бірақ оның жүзеге асуы қаржыландыруға, нарықтағы жағдайға және келісім талаптарына байланысты болады.
Жарияланған ақпаратта 436 миллион доллардың қанша бөлігі экспорттық келісімдерге, қаншасы инвестициялық немесе өндірістік жобаларға тиесілі екені толық көрсетілмеген.
Сондықтан бұл келісімдердің нақты экономикалық нәтижесін бағалау үшін қандай кәсіпорындардың қатысатынын, жобалардың қашан іске асатынын және қанша өнім өндірілетінін білу қажет.
Қазақстан мен Италия арасындағы іскерлік байланысты дамыту үшін бұған дейін де бірқатар қадам жасалды. Мәселен, 2026 жылғы ақпанда Алматыда Қазақстан–Италия сауда үйі ашылды. Оның міндеті – екі ел кәсіпкерлеріне серіктес табуға көмектесу, қазақстандық өнімді Италия нарығына шығаруға жәрдемдесу және бірлескен жобаларды қолдау.
Ендігі мәселе – осындай алаңдар арқылы қанша отандық кәсіпорын нақты экспортқа шығып, тұрақты сатып алушылар табатынында.
Қазақстан үшін қай бағыт тиімді?
Қазақстан мен Италия арасындағы сауданың қазіргі жағдайы бір мәселені анық көрсетеді. Италия Қазақстанның ең ірі экспорттық нарықтарының бірі болғанымен, екі ел арасындағы сауда әлі де мұнайға тәуелді.
Мұнай экспорты Қазақстанға қомақты табыс әкеледі. Сондықтан одан бас тарту туралы мәселе тұрған жоқ. Керісінше, осы сауда байланысын пайдаланып, Италияға басқа да тауарларды көбірек сатудың жолын қарастыру қажет.
Бұған ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркәсібі, металлургия, мұнай-химия және машина жасау салалары арқылы қол жеткізуге болады. Бірақ әр саланың мүмкіндігі әртүрлі. Бір өнім үшін басты кедергі тасымалдау шығыны болса, екіншісі үшін еуропалық стандарттарға сай келу немесе нарықтағы бәсекелестік болуы мүмкін.
Ал бірлескен өндіріс жобалары Қазақстанға жаңа технологияларды меңгеруге, отандық кәсіпорындарды дамытуға және дайын өнім шығаруды көбейтуге жол аша алады.
Римде қол қойылған 436 миллион долларлық құжаттар осы бағыттағы жұмыстың бір кезеңі ғана. Оның нәтижесі алдағы уақытта белгілі болады.
Қазақстан үшін ең маңыздысы – келісімдердің жалпы сомасы емес, олардың қаншасы нақты өндіріске, тұрақты экспортқа және жаңа жұмыс орындарына айналатыны.
Сондықтан Қазақстан мен Италия арасындағы экономикалық серіктестіктің болашағын тек тауар айналымының өсуімен бағалау жеткіліксіз. Негізгі көрсеткіш – Қазақстанның Италияға мұнайдан бөлек қанша өнім сата алатыны және сол өнімнің қанша бөлігі өз елімізде өндірілетіні.
