Үйдің іші тап-таза, еден жуылған, жиһаз сүртілген, бөлмеден жағымды иіс шығып тұр. Көпшілік мұндай ортаны қауіпсіз әрі жайлы деп қабылдайды. Бірақ ғалымдардың кейінгі зерттеулері үй жинау кезінде қолданылатын кейбір химиялық заттардың ауаға таралып, тазалық жұмысы аяқталғаннан кейін де бөлмеде сақталуы мүмкін екенін көрсетті. Әсіресе терезесі сирек ашылатын пәтерлерде, шағын жуынатын бөлмелерде және бірнеше тазартқыш қатар қолданылатын үйлерде бұл мәселеге назар аударған жөн.
Тұрмыстық химияның адам денсаулығына ықпалы, шетелдік ғалымдардың кейінгі жаңалықтары және Қазақстанда мұндай өнімдердің қауіпсіздігі қалай бақыланатыны туралы Ozgeris.info сайты талдап көрді.
Үй жинағаннан кейін ауада не қалады?
2025 жылы Калифорния университетінің Беркли қаласындағы зерттеушілері тұрғын үйлердегі ауа құрамының тазалық жұмыстары кезінде қалай өзгеретінін зерттеді. Ғалымдар 21 апта бойы екі жеке үйде бақылау жүргізіп, ауадағы 200-ден астам ұшпа органикалық қосылыс пен 52 жартылай ұшпа органикалық қосылыстың мөлшерін өлшеген. Нәтижесінде үй тазаланғаннан кейін зерттелген ұшпа қосылыстардың шамамен 60 пайызының, ал жартылай ұшпа қосылыстардың 80 пайызының ауадағы мөлшері артқаны анықталды. Көптеген қосылыстың мөлшері бірнеше сағат ішінде азайғанымен, кейбірі бес сағаттан астам уақыт жоғары деңгейде сақталған. Бұл зерттеу үй жинау аяқталған сәтте ауа да бірден тазара қоймайтынын көрсетеді.
Мұндағы маңызды жайт – анықталған қосылыстардың бәрі бірдей улы емес және олардың мөлшерінің артуы міндетті түрде адам денсаулығына зиян келді дегенді білдірмейді. Ғалымдар тазалықтан кейінгі өзгерістердің басым бөлігін жуғыш заттардың тікелей бөлінуімен ғана түсіндіре алмаған. Олардың пайымдауынша, тазалау кезінде жиһаз бен басқа беттердің химиялық заттарды сіңіру және қайта бөлу қасиеті де өзгеруі мүмкін. Демек, үй ішіндегі ауа құрамы біз ойлағаннан күрделірек. Оған қолданылған өнімнің құрамы, тазалау тәсілі, бөлменің көлемі және желдету жағдайы қатар әсер етеді.
Тұрмыстық химияның өкпеге ықпалына арналған 2025 жылғы ғылыми шолуда да осы мәселе көтерілген. Франциядағы Париж-Сакле университеті мен Inserm зерттеушілері үй тазартқыштары мен залалсыздандырғыштардың ауаға ұсақ бөлшектер және ұшпа органикалық қосылыстар бөлетінін атап өткен. Ғылыми еңбекте мұндай өнімдерді қолдану тыныс алу жолдарына әсер етуі мүмкін екені қарастырылған. Әсіресе тазартқыштарды жиі пайдаланатын адамдар үшін ықтимал қауіптің маңызы жоғары.
Жағымды иіс әрдайым таза ауаның белгісі емес
Дүкен сөрелеріндегі тұрмыстық химияның басым бөлігі тұтынушыны тек тазарту қасиетімен емес, иісімен де қызықтырады. Лимон, қарағай, гүл немесе теңіз самалының хош иісі үйдің тазалығымен байланыстырылып кеткен. Бірақ жағымды иіс өнімнің қауіпсіздігін дәлелдемейді. Кейбір хош иісті заттар ауаға тарағаннан кейін өзге қосылыстармен әрекеттесіп, жаңа бөлшектер түзуі мүмкін. Бұл құбылыс әсіресе желдетуі нашар бөлмелерде маңызды.
2026 жылғы шілдеде Indoor Air ғылыми журналында жарияланған зерттеуде Гонконг ғалымдары күнделікті қолданылатын төрт түрлі өнім тобын – тазартқыштарды, ауа хош иістендіргіштерін, шашқа арналған спрейлерді және жәндіктерге қарсы құралдарды зерттеген. Олар өнімдерден бөлінетін 119 ұшпа органикалық қосылыстың көрсеткіштерін өлшеп, ауа арқылы ағзаға түсуі мүмкін заттарды және жаңа ұсақ бөлшектердің түзілуіне ықпал ететін қосылыстарды анықтаған. Зерттеу нәтижесі бір мақсатқа арналған өнімдердің өзінде химиялық құрам мен ауаға бөлінетін заттардың мөлшері айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетті. Сондықтан белгілі бір өнім түрін түгел қауіпсіз немесе түгел зиянды деп бағалау дұрыс емес.
2025 жылы тағы бір ғылыми зерттеуде әртүрлі тазартқыш қолданылған кезде ауадағы PM2.5 ұсақ бөлшектерінің мөлшері қалай өзгеретіні тексерілді. Зерттеушілер зертхана, кеңсе және тұрғын үйдің жуынатын бөлмесінде тәжірибе жүргізген. Тазалау барысында PM2.5 мөлшері жағдайға қарай текше метріне 0,7–14,5 микрограммға артқан. Ауа алмасуы төмен бөлмелерде ластаушы заттардың көбірек жиналатыны байқалған. Бұл сандарды Қазақстандағы барлық пәтерге ортақ көрсеткіш ретінде қабылдауға болмайды. Дегенмен зерттеу желдетудің тұрмыстық химия қолданылған кездегі маңызын нақты көрсетеді.
Қазақстанда тұрмыстық химияның қауіпсіздігі қалай тексеріледі?
Қазақстанда сатылатын тұрмыстық химия өнімдеріне санитариялық талаптар қойылады. Қаптамада өнімнің атауы, құрамы, өндірушісі, жарамдылық мерзімі, сақтау шарттары және қолдану кезіндегі сақтық шаралары көрсетілуге тиіс. Бұл мәліметтер қазақ және орыс тілдерінде берілуі қажет. Тауардың қауіпсіздігі оның химиялық құрамына ғана емес, қаптамасына, таңбалануына және қолдану тәртібіне де байланысты. Мәселен, Қостанай облысының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаменті 2025 жылдың алғашқы алты айында 49 тұрмыстық химия өнімін зерттеген. Оның 48-і шетелде, біреуі Қазақстанда өндірілген. Тексерілген үлгілердің барлығы белгіленген санитариялық талаптарға сәйкес келген. Дегенмен бұл нәтижені елдегі барлық тұрмыстық химия өнімдерінің қауіпсіздігіне берілген баға деп қарастыруға болмайды. Ол тек зерттелген 49 үлгінің көрсеткішін сипаттайды.
2026 жылы Қазақстанда тұрмыстық химия мен косметика өнімдерін цифрлық таңбалауға қатысты қанатқақты жоба жалғасты. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің 4 наурыздағы мәліметіне сәйкес, отандық кәсіпорындар таңбалау кодтарын өндіріс пен тауар жеткізу жүйесіне енгізуді сынақтан өткізген. Бастаманың қолға алынуына импорттық өнімдердің көптігі мен нарықтағы көлеңкелі айналым да себеп болған. Цифрлық таңбалау тауардың қозғалысын бақылауға мүмкіндік бергенімен, оның ауаға қандай заттар бөлетінін немесе адам тыныс алу жүйесіне қалай әсер ететінін өздігінен анықтамайды. Бұл үшін бөлек зертханалық сынақтар қажет.
Мұнда назар аударатын тағы бір мәселе бар. Тұрмыстық химияның санитариялық талаптарға сай болуы оны кез келген мөлшерде, кез келген жағдайда қолдануға болады деген сөз емес. Мәселен, құрамында хлор бар тазартқышты басқа химиялық өніммен араластыру қауіпті газдардың бөлінуіне әкелуі мүмкін. Әсіресе оны аммиак немесе қышқыл қосылған заттармен араластыруға болмайды. Мұндай газдар көзді, мұрынды және тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, ауыр жағдайда денсаулыққа елеулі зиян келтіруі ықтимал. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары 2026 жылғы тамызда жаңартылған ұсынымдарында тазартқыштарды араластырмауды, оларды қолданғанда бөлмені желдетуді және қорғаныш құралдарын пайдалануды ескерткен.
Тазалыққа ұмтылу денсаулыққа зиян келтірмеуі керек
Үйдегі ауа сапасына қатысты мәселенің тағы бір қыры – тұрмыстық химияны күн сайын қолданатын адамдардың жағдайы. Бір отбасы аптасына бірнеше рет үй жинаса, тазалық қызметінде жұмыс істейтін адам мұндай өнімдермен күн сайын бірнеше сағат бойы байланыста болуы мүмкін. Сондықтан химиялық заттардың ықпалын бағалағанда олардың құрамын ғана емес, адамның сол заттармен қаншалықты жиі және ұзақ жұмыс істейтінін де ескеру қажет. Тыныс алу жолдарының аурулары бар адамдар, әсіресе демікпемен ауыратындар, кейбір тазартқыштарға сезімтал болуы мүмкін. Балалардың да мұндай өнімдерге қол жеткізбеуі маңызды. Дегенмен тұрмыстық химияның бәрі бірдей қауіпті деген тұжырым ғылыми тұрғыдан дұрыс емес. Қауіп өнімнің құрамына, мөлшеріне, қолдану тәсіліне және адамның жеке ерекшеліктеріне байланысты.
Күнделікті тұрмыста қауіпсіздікті сақтаудың қарапайым жолдары бар. Ең алдымен тазартқыштың қаптамасындағы нұсқаулықты оқу қажет. Өнімді көрсетілген мөлшерден артық пайдалану тазалық сапасын міндетті түрде жақсартпайды. Бірнеше затты араластырып қолданудан бас тартқан жөн. Терезені ашып, бөлмеге таза ауа кіргізу де маңызды. Тазартқыштарды тағамға немесе сусынға арналған ыдыстарға құйып сақтауға болмайды. Қазақстанның санитариялық-эпидемиологиялық бақылау органдары да тұтынушыларға осындай сақтық шараларын ұсынады.
Ғалымдардың кейінгі зерттеулері үйдегі ауаның сапасын тек сырттан келетін түтін мен шаң анықтамайтынын көрсетіп отыр. Біз күн сайын қолданатын тазартқыштар, ауа хош иістендіргіштері және өзге де тұрмыстық өнімдер бөлме ауасының құрамын өзгерте алады. Бірақ Қазақстандағы тұрғын үйлерде бұл заттардың қаншалықты көп жиналатынын анықтау үшін жергілікті өлшеулер қажет. Шетелдік тәжірибелерде тіркелген көрсеткіштерді еліміздегі пәтерлерге сол күйінде қолдану ғылыми тұрғыдан негізсіз болар еді. Сондықтан мәселе тұрмыстық химиядан түгел бас тартуда емес, оның құрамын білуге, дұрыс қолдануға және үй ішіндегі ауа сапасына көбірек көңіл бөлуге келіп тіреледі. Өйткені үйдің таза көрінуі мен ондағы ауаның таза болуы әрдайым бір нәрсе емес.
