Қазақстан футболына жеке инвесторлар келіп, клубтар бірінен соң бірі жекеменшікке өтіп жатыр. Бірақ бюджетке түсетін салмақ азайған жоқ. Биыл Премьер-лига клубтарына жергілікті бюджеттерден бөлінген қаржы 31 миллиард теңгеден асты. Осы уақытта кей командалар ойыншыларына жалақы төлей алмай, енді бірі халықаралық футбол ұйымдарының шектеуіне ұшырады. Аймақтарда қарызға батқан клубтар жабылып, олардың орнына жаңалары құрылып жатыр.
Мемлекет футболдан біртіндеп кетуді көздегенімен, саланың қаржылық жауапкершілігін кім көтеретіні әлі толық айқындалмаған.
Ozgeris.info сайты отандық футболдағы қордаланған мәселелерді саралады.
31 миллиард теңге жұмсалған футбол неге әлі бюджетке тәуелді?
Қазақстанда футболды дамыту мәселесі көтерілген сайын әңгіме көбіне қаржы тапшылығына келіп тіреледі. Клуб басшыларына тұрақты демеуші қажет, бапкерлерге сапалы ойыншылар керек, жанкүйерлерге нәтиже маңызды. Ал жергілікті билік жыл сайын футболға бөлінетін қаражатты жоспарлап, командалардың жарысқа қатысуына жағдай жасап келеді. Осындай жүйе ондаған жыл бойы қалыптасқанымен, кәсіби клубтардың басым бөлігін өз табысымен өмір сүретін ұйымға айналдыра алмады.
Биылғы көрсеткіш осы қайшылықты айқын аңғартады. Футбол қаржысын бақылап жүрген «Дядя Ваня» жобасының есебіне сәйкес, 2026 жылы Қазақстан Премьер-лигасы клубтарына жергілікті бюджеттерден 31 миллиард 236 миллион теңге бөлінген. Сома футболға жұмсалған барлық мемлекеттік және жеке инвестицияны қамтымайды. Дегенмен кәсіби командалардың мемлекет қаржысына қаншалықты тәуелді екенін түсінуге жеткілікті.
Бір жылдың ішінде 31 миллиард теңгеден астам қаражаттың бөлінуі өздігінен заңбұзушылық немесе ысырап болғанын білдірмейді. Оның бір бөлігі балалар мен жасөспірімдер футболына, жастар құрамаларына және жарыстарды ұйымдастыруға бағытталуы мүмкін. Бірақ мұндай ауқымдағы шығынның нақты нәтижесі ашық көрсетілуі тиіс. Осы қаржының қаншасы негізгі құрамға, қаншасы академияларға жұмсалды? Клубтар өздері қанша табыс тапты? Қанша жас ойыншы кәсіби деңгейге көтерілді? Ең бастысы, жеке инвесторлар келгеннен кейін бюджет шығыны қаншалықты қысқарды?
Мәселенің түйіні осында. Қазақстанда клубтың спорттық нәтижесі туралы есеп бар, бірақ оның экономикалық тиімділігіне қатысты қоғамға қолжетімді ақпарат әлдеқайда аз. Команда чемпион атанса немесе еурокубокқа жолдама алса, жетістік кеңінен насихатталады. Ал маусым соңында қанша қарыз қалғаны, ойыншылардың жалақысы қалай төленгені, академияның жұмысы қандай нәтиже бергені көп жағдайда назардан тыс қалады. Соның салдарынан футболға жұмсалған қаржының көлемін білеміз, бірақ оның қайтарымын толық бағалай алмаймыз.
Клубтар жекеге өтті, шығын мемлекетте қалды
2025 жылғы қыркүйекте Президент Қасым-Жомарт Тоқаев футбол клубтарын жекешелендіруді жеделдетуді тапсырды. Бұл бастама кәсіби футболды жергілікті бюджетке тәуелділіктен арылтып, жеке инвестиция арқылы дамытуға бағытталды. 2026 жылғы қазанда Қазақстан футбол федерациясы «Ақтөбе», «Ордабасы», «Оқжетпес», «Елімай», «Тұран», «Атырау», «Тараз» және «Тобыл» клубтарының стратегиялық инвесторларға берілгенін хабарлады. «Астанаға» инвестор тарту жөніндегі келіссөздер де жалғасты.
Бірақ жекешелендірудің алғашқы кезеңі маңызды мәселені ашып берді. Клубтың меншік иесі өзгергенімен, оның мемлекетпен қаржылық байланысы бірден үзілген жоқ. Мысалы, Павлодар облысында «Ертіс-Павлодар» клубын дамытуға 1 миллиард 34 миллион теңге, балалар мен жасөспірімдер командасына 393 миллион теңге қарастырылған. Ал Астанада «Жеңіс» клубы жастар, қыздар және балалар футболын дамытуға арналған 862 миллион теңгенің алушысы болды. «Жеңіс» бұған дейін жеке инвестордың қолына өткен еді.
Мемлекет балалар футболын қаржыландыруды жалғастыруға тиіс. Өйткені спорт мектептері мен академиялардың қызметі тек коммерциялық табысқа тәуелді болмауы керек. Бірақ мұнда маңызды шекара бар. Бюджеттен бөлінген қаражат балалардың жаттығуына, жаттықтырушыларға, спорт алаңдарына және жасөспірімдер жарыстарына жұмсалса, оның қоғамдық пайдасы түсінікті. Ал кәсіби команданың шығынын мемлекет көтеріп, клубтың коммерциялық мүмкіндігін жеке инвестор пайдаланатын жағдай қалыптасса, жекешелендірудің мәні әлсірейді.
Спорт комментаторы Ермұхамед Мәулен де клубтарды жеке қолға беруді қолдайтын мамандардың бірі. Оның пікірінше, Қазақстанда футболды дамыту үшін бұл саланы табыс табатын кәсіпке айналдыру қажет. Мемлекеттік басқару жағдайында қаржының ашық жұмсалмау қаупі жоғары, ал жеке инвестор өз ақшасының қайтарымын ойлауға мәжбүр. Бірақ сарапшы мемлекет клубтарды кәсіпкерлерге берумен ғана шектелмеуі керегін де ескертеді. Жергілікті билік стадион, жаттығу базасы, футбол алаңы мен жер мәселесін шешуге қатыспаса, жаңа меншік иесінің ұзақ мерзімді жоба құруы қиын.
Е. Мәуленнің бұл ұстанымы реформаның ең әлсіз тұсын көрсетеді. Қазақстанда жекешелендіру көбіне клубқа инвестор табу тұрғысынан талқыланып жүр. Ал клубтың жеке меншігінде қандай инфрақұрылым бар, оның коммерциялық табыс табуына қандай мүмкіндік жасалған, бұрынғы қарыздары кімнің мойнында қалады деген мәселелер әлдеқайда күрделі.
Шетелдік футболшыларға қарыз халықаралық дауға ұласты
Қазақстан футболының қаржылық мәселесі ел ішіндегі жалақы кешігуімен ғана шектелмейді. Кейбір клубтар шетелдік ойыншылармен жасалған келісімшарттарды орындамағандықтан, халықаралық футбол ұйымдарының шектеуіне тап болды. Бұл – кәсіби футболдағы ең қауіпті жағдайлардың бірі. Өйткені қарыз тек ақшалай шығын әкелмейді, клубтың жаңа ойыншыларды тіркеуіне, құрамын күшейтуіне және келесі маусымға дайындалуына да кедергі келтіреді.
Мысалы, биыл шымкенттік «Ордабасы» бұрынғы қаржылық міндеттемелеріне байланысты ФИФА тарапынан жаңа футболшыларды тіркеуге шектеу алды. Кейін клуб берешекті реттеп, шектеу алынды. Команданың украиналық футболшы Евгений Макаренкомен келісімшартқа қатысты дауы да халықаралық спорттық құқық аясында қаралды. Қостанайлық «Тобыл» да бұрынғы берешегіне байланысты трансферлік шектеуге тап болып, кейін қаржылық міндеттемелерін орындаған соң жаңа ойыншыларды тіркеу құқығын қайтарды.
Бұл жерде Қазақстан футбол федерациясы мен клубтардың жауапкершілігін ажырату қажет. Шетелдік футболшылармен келісімшартты клубтардың өздері жасайды. Сондықтан жалақы, сыйақы немесе өтемақы бойынша берешек те, әдетте, сол клубтың міндеттемесі саналады. ФИФА мен Спорттық арбитраж соты осындай дауларды халықаралық тәртіппен қарайды. Ал Қазақстан футбол федерациясының міндеті – елдегі футбол жүйесін реттеу, тиісті ережелердің орындалуын қадағалау және клубтық футболдың дамуына жағдай жасау.
Бірақ федерацияның әр клубтың қарызы үшін тікелей жауап бермеуі оның саладағы қаржылық тәртіпке қатысты жауапкершілігін жоққа шығармайды. Клубтардың қаржылық жағдайын бағалау, лицензиялау талаптарын сақтау және тәуекелдерді ертерек анықтау – кәсіби футболды басқарудың маңызды бөлігі. Егер команда қымбат келісімшарттарға қол қойып, кейін оларды орындай алмай қалса, бұл тек бір басшының қателігі емес, қаржылық бақылаудың қаншалықты тиімді екені туралы да сұрақ туғызады.
Ең қиыны, клубтың басшысы ауысқанымен, қарыз жоғалмайды. Бір маусымда қабылданған шешімнің салдарын келесі басшылық көтеруі мүмкін. Жаңа инвестор да клубты алған кезде бұрынғы міндеттемелерге тап болады. Осы тұрғыдан қарағанда, жекешелендіру алдында әр команданың қаржылық жағдайына тәуелсіз аудит жүргізу аса маңызды. Әйтпесе жаңа меншік иесі футболды дамытуға емес, ескі қарыздарды жабуға қаржы жұмсауға мәжбүр болады.
Миллиардтар бөлінген «Жетісудың» ойыншылары әкімнен жалақы сұрады
Қазақ футболындағы басқару мәселесін Талдықорғанның «Жетісу» клубының жағдайы да көрсетті. Биыл қазанда команда ойыншылары бірнеше ай бойы еңбекақысын ала алмай жүргенін айтып, Жетісу облысының әкімі Бейбіт Исабаевқа ашық хат жолдады. Жарияланған мәліметтерге сүйенсек, шетелдік футболшыларға шілдеден, қазақстандық ойыншыларға тамыздан бастап жалақы төлеу кешіккен. Осы маусымда клубқа мемлекеттік қаржыландыру аясында 2,6 миллиард теңгеден астам қаражат қарастырылғаны туралы ақпарат тараған. Бұл соманың барлығы негізгі құрамның жалақысына арналмағанымен, қомақты қаржы бөлінетін командада ойыншылардың әкімге шағымдануы басқару жүйесіндегі қайшылықты айқын көрсетті.
Кейін клуб басшылығы барлық қаржылық міндеттеменің орындалғанын мәлімдеп, төлемдердің кешігуін қажетті заңдық рәсімдермен түсіндірді. Яғни мәселе реттелген. Бірақ осы оқиға бір маңызды сұрақты ашық қалдырды: кәсіби футболшы еңбекақысын алу үшін неге клуб басшылығына емес, облыс әкіміне жүгінуге мәжбүр болды?
Қазақстанда аймақтық футбол клубтары ұзақ уақыт бойы әкімдіктердің қолдауымен жұмыс істеді. Жергілікті бюджеттен қаржы бөлінді, спорт басқармалары командалардың қызметіне қатысты шешімдер қабылдады, ал клуб басшылары көбіне сол қаржыландыруға сүйеніп жоспар құрды. Нәтижесінде футбол клубы дербес кәсіпорын ретінде емес, жергілікті биліктің қолдауына тәуелді ұйым ретінде қалыптасты. Қаржы жеткіліксіз болса, әкімдікке жүгіну үйреншікті тәжірибеге айналды.
Бірақ әкімнің қолында клубтың барлық мәселесін шешетін шексіз мүмкіндік жоқ. Мемлекеттік қаржыны бөлу бюджеттік рәсімдерге бағынады, ал клубтың келісімшарттық міндеттемелеріне оның басшылығы жауап береді. Жекешелендіруден кейін бұл шекара тіпті айқын болуы керек. Әкімдік балалар футболына, инфрақұрылымға және бұқаралық спортқа жағдай жасайды, ал жеке меншік иесі кәсіби команданың қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Егер осы міндеттер ажыратылмаса, клубтың табысы жеке инвесторға тиесілі болып, қиындық туған сайын шығынын мемлекет көтеретін жүйе сақталып қалуы мүмкін.
«Ақжайық» жабылды, «Жайық» құрылды: қарыздан құтылудың жолы осы ма?
Аймақтық футболдың жағдайы ірі клубтарға қарағанда әлдеқайда күрделі. Бұған Батыс Қазақстан облысындағы «Ақжайықтың» тағдыры мысал бола алады. Кезінде Қазақстан чемпионатында өнер көрсеткен команда қарызға батып, қызметін тоқтатты. Оның орнына «Жайық» атты жаңа клуб құрылды. Ресми мәлімет бойынша, «Ақжайық» 2024 жылы борышкерлер тізіліміне енгізіліп, мемлекеттік сатып алуға қатысу мүмкіндігінен айырылған. Қаржылық қиындық салдарынан 36 қызметкер бірнеше ай бойы жалақысын ала алмаған. Берешек 65 миллион 252 мың теңгеге жеткен.
Бұл жағдайды бір клубтың сәтсіздігі деп қарастыру жеткіліксіз. Өйткені команда жабылған кезде оның жанкүйерлері, тәрбиеленушілері, жаттықтырушылары және өңірдегі футбол жүйесі зардап шегеді. Жаңа клуб құру арқылы жарысқа қатысуды жалғастыруға болады, бірақ бұрынғы команданың қаржылық дағдарысқа не себепті ұшырағаны анықталмаса, мәселенің қайталану қаупі сақталады. Қарызды кім жинады, клубтың қаржысын кім басқарды, басшылардың шешімдері қалай бақыланды деген сұрақтар жауапсыз қалмауы тиіс.
Осы тұста тағы бір қайшылық байқалады. 2026 жылы Батыс Қазақстан облысында футболды дамытуға 726 миллион теңге қарастырылған. Оның 338 миллион теңгесі «Жайық» командасын дайындауға және жарыстарға қатыстыруға бағытталған. Демек, өңірде футболға қаржы бөлу тоқтамаған. Бірақ бұрынғы клубтың қарызға батып жабылуы мемлекеттік қолдаудың өзі тұрақты басқару жүйесін қалыптастыра алмайтынын көрсетті.
Төменгі лигалардағы жағдай да алаңдатады. Биыл маусымда «Қаршыға» футбол клубы қаржылық қиындықтарға байланысты Екінші лигадағы жарысты жалғастыра алмайтынын хабарлады. Мұндай командаларға ірі демеуші табу қиын. Олардың билет сатудан, жарнамадан немесе футболшыларды басқа клубтарға ауыстырудан түсетін табысы шектеулі. Бірақ дәл осы деңгейдегі командалар жас ойыншылардың кәсіби футболға өтуіне мүмкіндік береді. Егер өңірлердегі төменгі лига клубтары азайса, футбол мектептерінің тәрбиеленушілері үшін жоғары деңгейге көтерілетін жол да тарылады.
Қазақстанда футболды дамыту туралы айтқанда көбіне Премьер-лига мен ұлттық құрама назарға алынады. Бірақ кәсіби футболдың негізі төменгі лигаларда, балалар академияларында және жергілікті жаттықтырушылардың күнделікті еңбегінде қалыптасады. Сондықтан аймақтық клубтардың жабылуы тек бір команданың мәселесі емес. Бұл бүкіл футбол жүйесінің болашағына әсер етуі мүмкін.
Инвесторға клубтың атауы ғана керек пе, әлде табыс әкелетін мүлік те беріле ме?
Жекешелендірудің тағы бір күрделі тұсы – клубтардың нақты құны. Кәсіпкер футбол командасына қаржы салғанда оның болашақ табысын, инфрақұрылымын, қарызын және коммерциялық мүмкіндігін бағалайды. Егер клубтың жеке стадионы, жаттығу базасы, академиясы немесе басқа да маңызды мүлкі болмаса, оны дамытуға қосымша инвестиция қажет.
Бұл мәселе «Астана» клубына инвестор тарту барысында да көтерілді. Футбол ардагері Болат Есмағамбетов клубтың қаржылық жағдайы мен жеке инфрақұрылымының жеткіліксіздігі кәсіпкерлерді алаңдатуы мүмкін екенін айтқан. Оның пікірінше, инвестор үшін клубтың атағы мен бұрынғы жетістіктерінен бөлек, нақты мүлкі мен қаржылық міндеттемелері маңызды. Сарапшы футбол ортасында «Астананың» шамамен 4,5 миллиард теңге қарызы бар деген ақпарат айтылатынын да жеткізген. Бірақ бұл сома ресми аудитпен расталмағандықтан, оны анықталған берешек ретінде көрсету дұрыс емес.
Спорт комментаторы Ермұхамед Мәулен де инвестор тарту мәселесінде жергілікті биліктің әрекетін маңызды деп санайды. Оның пікірінше, мемлекет кәсіпкерлердің өздігінен келуін күтіп отырмай, клубтардың дамуына қажетті жағдай жасауы тиіс. Әсіресе жер телімдерін, жаттығу базаларын және футбол инфрақұрылымын пайдалану мәселесін шешу қажет. Өйткені жеке инвесторға тек команда атауын беріп, қалғанының бәрін өзің жаса деу ұзақ мерзімді нәтижеге жеткізбеуі мүмкін.
Бұл – орынды сын. Футбол клубы тұрақты табыс табуы үшін тек жақсы ойыншылар жеткіліксіз. Оның жаттығу базасы, академиясы, жанкүйерлермен жұмыс істейтін жүйесі, демеушілік келісімдері және коммерциялық жобалары болуы керек. Ал мұндай инфрақұрылымның қалыптасуына жылдар қажет.
Ермұхамед Мәулен: футболға ақша құю емес, ойыншы тәрбиелеу тиімді
Қазақстан футболын жиі сынап жүрген Ермұхамед Мәуленнің пікірлеріндегі негізгі ойлардың бірі – клубтарды табыс табуға үйрету. Ол футболды жергілікті бюджет есебінен ұстап отырудың орнына, жас ойыншыларды тәрбиелеп, оларды кәсіби деңгейге жеткізу арқылы дамыту қажет деп есептейді.
Сарапшының түсіндіруінше, жеке инвестор клубқа қаржы салғаннан кейін жас футболшының дамуына экономикалық тұрғыдан да мүдделі болады. Академияда тәрбиеленген талантты ойыншы негізгі құрамға өтіп, кейін басқа клубқа ауысса, бұл команданың табыс көзіне айналуы мүмкін. Ал бюджетке тәуелді клубта мұндай ұзақ мерзімді мақсаттың орнына бір маусымдағы нәтиже басымдық алуы ықтимал.
Мәулен осы тұрғыдан алғанда «Қайраттың» даму жолын мысалға келтіреді. Алматы клубының жеке инвесторға өткеннен кейін академияға көңіл бөліп, біртіндеп тұрақты жүйе қалыптастырғанын атап өткен. Оның пікірінше, жекешелендіруден кейін клубтың бірден табысқа жетуін күту дұрыс емес. Жас ойыншыларды дайындап, нәтижелі жүйе құру үшін он жылдан астам уақыт қажет болуы мүмкін.
Бұл пікір Қазақстан футболындағы тағы бір кемшілікті көрсетеді. Біз көбіне клубтың жетістігін бір маусымдағы турнир кестесімен бағалаймыз. Команда жоғары орын алмаса, бапкер ауысады, жаңа ойыншылар шақырылады, келесі жылы тағы да чемпиондық міндет қойылады. Ал академияның жұмысы мен жергілікті футболшылардың дамуы екінші кезекке ығысып қалуы мүмкін.
Мәулен бұған дейін де отандық футболшылардың шетелге шығуына қатысты мәселе көтерген. Оның байқауынша, Қазақстан чемпионатындағы салыстырмалы түрде жоғары жалақы кей ойыншылардың шетелдік клубтарға ауысуға қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Өйткені басқа елге барып, жаңа ортаға бейімделу және бастапқы кезеңде аз еңбекақы алу тәуекелін бәрі бірдей қабылдағысы келмейді.
Бұл пікірді барлық қазақстандық футболшыға ортақ мінездеме ретінде қабылдауға болмайды. Дегенмен ол ішкі чемпионаттағы жалақы жүйесінің ойыншылардың кәсіби дамуына қалай әсер ететінін зерттеу қажеттігін көрсетеді. Егер футболшының табысы оның халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілеттілігіне емес, клубтың бюджетіне тәуелді болса, мұндай жүйе ұзақ мерзімді дамуға кедергі келтіруі мүмкін.
Жекешелендіруден не ұттық, неден ұтылдық?
Қазақстан футболындағы реформаның пайдалы тұстары бар. Біріншіден, жеке инвесторлардың келуі клубтардың қаржылық мүмкіндігін кеңейте алады. Екіншіден, меншік иесі өз қаражатының тиімді жұмсалуына мүдделі болса, басқару сапасына қойылатын талап күшейеді. Үшіншіден, академияларды дамыту, футболшыларды тәрбиелеу және коммерциялық табыс табу бағыттарына көбірек көңіл бөлінуі мүмкін.
Бірақ мұның бәрі әзірге мүмкіндік қана. Жекешелендірудің нақты нәтижесін бағалау үшін клубтардың қаржылық есептері, жеке инвестиция көлемі және бюджетке тәуелділігінің өзгеруі туралы толық мәлімет қажет. Қазіргі жағдай меншік иесінің ауысуы барлық мәселені бірден шешпейтінін көрсетті.
Ең үлкен тәуекелдің бірі – клубтың тағдыры бір инвестордың қаржылық жағдайына тәуелді болып қалуы. Егер кәсіпкердің бизнесі қиындыққа ұшыраса немесе футболға деген қызығушылығы төмендесе, команда қайтадан қаржы тапшылығына тап болуы мүмкін. Сондықтан жекешелендіру кезінде инвестордың ұзақ мерзімді міндеттемелері, қаржылық кепілдіктері және клубты дамыту жоспары нақты белгіленуі тиіс.
Екінші тәуекел – бұрынғы қарыздардың тағдыры. Клуб жеке қолға өткен кезде оның қаржылық міндеттемелері толық ашылмаса, жаңа инвестор күтпеген шығынға тап болуы мүмкін. Мұндай жағдайда бастапқыда академия мен инфрақұрылымға бағытталуы тиіс қаражат ескі берешекті өтеуге жұмсалады.
Үшінші мәселе – мемлекет пен жеке меншік арасындағы жауапкершілік. Егер бюджет кәсіби команданы қаржыландыруды жалғастырып, инвестор тек басқару құқығын иеленсе, реформаның тиімділігі күмәнді болады. Сондықтан мемлекеттік қолдаудың нақты мақсаты мен шегі анықталуы қажет.
Отандық футболдағы өзгерістерді бағалағанда осы үш мәселені назардан тыс қалдыруға болмайды. Клубтардың жеке меншікке өткені маңызды, бірақ олардың өз табысымен өмір сүре бастағаны әлдеқайда маңызды.
Қазақ футболының ең үлкен жеңілісі алаңда емес
Қазақстан футболында ақша мүлде жоқ деуге болмайды. Жыл сайын миллиардтаған теңге бөлінеді, жаңа инвесторлар келеді, клубтар шетелдік ойыншылар шақырады. Бірақ осы қаржының ұзақ мерзімді нәтижесі қандай деген сұрақ әлі де өзекті.
Бір өңірде қарызға батқан клуб жабылып, орнына жаңа команда құрылады. Екінші өңірде футболшылар жалақы сұрап әкімге шағымданады. Үшінші клуб халықаралық ұйымның шектеуіне тап болады. Ал жекешелендірілген кей командалар бюджет қолдауын пайдалануды жалғастырып отыр. Бұлардың бәрі әртүрлі жағдайда болғанымен, ортақ мәселені көрсетеді: Қазақстан футболында қаржылық жауапкершілік пен тұрақты даму жүйесі толық қалыптаспаған.
Бұл мәселені шешу үшін клубтардың қаржылық есебін ашық жариялау, қарыздардың жиналуына жол бермейтін бақылауды күшейту және жеке инвесторлардың міндеттемелерін нақтылау қажет. Әкімдіктер балалар футболы мен инфрақұрылымды дамытуға басымдық беріп, кәсіби командалардың коммерциялық тәуекелін тұрақты түрде бюджет есебінен өтейтін тәжірибеден біртіндеп арылуы тиіс.
Сонымен қатар клубтардың жұмысы тек турнирдегі нәтижесімен бағаланбауы керек. Академиядан қанша ойыншы негізгі құрамға өтті, қаншасы ұлттық құрамаға шақырылды, клуб футболшы сатудан қанша табыс тапты, жеке инвестиция көлемі қаншаға өсті деген көрсеткіштер де маңызды. Өйткені кәсіби футболдың болашағы бір маусымда чемпион атанумен емес, жылдар бойы жұмыс істейтін жүйе қалыптастырумен өлшенеді.
Қазақ футболының ең үлкен мәселесі – қаржының аздығы ғана емес, жұмсалған қаражат үшін жауапкершіліктің жеткіліксіздігі. Клубты жекеге беру арқылы оның атауын, басшылығын және меншік иесін өзгертуге болады. Бірақ басқару мәдениеті, қаржылық тәртіп және жас ойыншыларды тәрбиелеу жүйесі өзгермесе, бұрынғы мәселелер жаңа қожайындардың тұсында да қайталануы мүмкін.
Қазақстан футболының ең қымбат жеңілісі – ұлттық құраманың ұтылуы немесе клубтың еурокубоктан шығып қалуы емес. Ең қымбат жеңіліс – миллиардтаған теңге жұмсап, соның нәтижесінде өздігінен дамитын, қарызсыз жұмыс істейтін және болашақ футболшыларды тәрбиелейтін тұрақты жүйе қалыптастыра алмау.
