Қазақстанда медициналық сақтандыру жүйесі жұмыс істегенімен, тұрғындар дәрігерге қаралуға, түрлі тексеруден өтуге және ем қабылдауға өз қалтасынан қомақты қаражат жұмсап отыр. Биылғы екінші тоқсанда денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету ұйымдары көрсеткен қызметтердің шамамен 215 миллиард теңгесін халықтың өзі төлеген. Бұл – аталған кезеңдегі қызмет көлемінің бестен бір бөлігі. Ал міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне жыл сайын триллион теңгеден астам қаражат бағытталады.
Ozgeris.info қолданыстағы ережелерді салыстырып, мәселенің мән-жайын зерделеді.
Үш айда халық медициналық және әлеуметтік қызметтерге 215 миллиард теңге жұмсаған
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың екінші тоқсанында еліміздегі денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету ұйымдары 1 триллион 54,9 миллиард теңгенің қызметін көрсеткен. Оның 49,8 пайызы Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының қаражаты есебінен, 20,8 пайызы бюджеттен қаржыландырылған. Ал 20,4 пайызын тұрғындар өз қалтасынан төлеген. Қалған 9,1 пайызы кәсіпорындар қаражатының есебінен өтелген. Ақшалай есептегенде халық төлеген қызметтердің құны шамамен 215,2 миллиард теңгеге жетеді.
Бұл жерде бір жайтты ескерген жөн. Аталған сома тек мемлекеттік емханаларда ақылы қабылдауға жазылған азаматтардың шығынын білдірмейді. Статистика денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету ұйымдарының халықтан алған төлемдерін қамтиды. Сондықтан оны түгелдей МӘМС жүйесіндегі кемшіліктердің салдары деп бағалау дұрыс болмайды. Дегенмен бұл көрсеткіш тұрғындардың медициналық және әлеуметтік қызметтерге өз қаражатын жұмсауы әлі де елеулі екенін көрсетеді.
Бұған дейінгі деректер де осы мәселенің өзектілігін аңғартады. Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығының статистикалық жинағында 2023 жылы денсаулық сақтау саласына жұмсалған жалпы шығын 4,79 триллион теңге болса, 2024 жылы 5,88 триллион теңгеге жеткені көрсетілген. Осы аралықта жеке қаржыландыру көлемі 1,54 триллионнан 2,24 триллион теңгеге дейін өскен. Бұл сомаға тұрғындардың тікелей төлемдерімен қатар жұмыс берушілер мен ерікті медициналық сақтандыру арқылы жұмсалған қаражат та кіреді. Яғни медицинаны қаржыландыру көлемі артқанымен, жеке қаражаттың үлесі де айтарлықтай болып отыр.
Сақтандыруы бар адам неге ақылы емханаға барады?
Қазақстанда медициналық көмек екі негізгі жүйе арқылы қаржыландырылады. Біріншісі – тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі. Оның аясында азаматтар сақтандыру мәртебесіне қарамастан заңда көзделген медициналық қызметтерді ала алады. Екіншісі – міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру. Бұл жүйе сақтандырылған азаматтарға дәрігерлердің кеңесін, диагностикалық тексерулерді, жоспарлы емдеуді және басқа да қызметтерді медициналық көрсетілімдерге сәйкес алуға мүмкіндік береді.
МӘМС аясында ультрадыбыстық зерттеу, компьютерлік және магниттік-резонанстық томография, зертханалық талдаулар, бейінді дәрігерлердің қабылдауы сияқты қызметтер қарастырылған. Бірақ мұндай тексерулердің барлығы пациенттің жеке қалауымен жасала бермейді. Оларды тағайындау үшін медициналық көрсетілім болуы қажет. Сондықтан сақтандырылған адамның кез келген уақытта өзі қалаған тексеруден тегін өтуге құқығы бар деу қате.
– МӘМС жүйесіндегі басты мәселе тек қаржының көлемінде емес, медициналық көмектің халыққа қаншалықты қолжетімді екенінде. Азамат ай сайын жарна төлегенімен, қажетті маманға уақытында қарала алмаса немесе тексеруден өту үшін бірнеше апта күтуге мәжбүр болса, ақылы клиникаға жүгінуді жөн көруі мүмкін. Сондықтан жүйенің тиімділігін бағалағанда көрсетілген қызметтердің санымен қатар, пациенттің дәрігерге қанша уақытта қабылданғанын да ескеру қажет,-дейді медициналық көмекке жүгінген жанның бірі Данияр Сәрсенов.
Мәселе медициналық қызметтің сақтандыру пакетіне енгізілуімен ғана шектелмейді. Оның пациентке қаншалықты қолжетімді екені де маңызды. Мәселен, адамға белгілі бір тексеру қажет болып, бірақ тіркелген емханасында бос орын болмаса немесе қажетті маман уақытша жұмыс істемесе, ол басқа медициналық ұйымға жіберілуі мүмкін. Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының түсіндіруінше, мұндай жағдайда пациентке қордың жеткізушілер тізіміндегі жеке клиникаға да жолдама беруге болады. Демек, жеке медициналық ұйымның қызметін пайдалану міндетті түрде ақша төлеу деген сөз емес.
Соған қарамастан, ақылы қызметке жүгінудің бірнеше себебі болуы мүмкін. Бір адам қабылдау уақытын өзі таңдауды қаласа, екіншісі белгілі бір дәрігерге қаралғысы келеді. Тағы біреуі қажетті тексеруді күтпей, тезірек өтуді жөн көреді. Бірақ азаматтардың қаншасы дәл осы себептермен жеке клиникаға баратынын анықтау үшін арнайы зерттеу қажет. Қолда бар жалпы статистика мұндай таңдаудың себептерін жеке-жеке көрсетпейді.
МӘМС қаражаты көбейгенімен, мәселе шешілді ме?
Қазақстанда медициналық сақтандыруды қаржыландыруға жыл сайын қомақты қаражат бөлінеді. Үкіметтің денсаулық сақтау саласын дамыту тұжырымдамасында келтірілген мәліметке сәйкес, 2024 жылы тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне 1,62 триллион теңге, ал МӘМС жүйесіне 1,228 триллион теңге бағытталған. Құжатта бес жыл ішінде медицинаны қаржыландырудың жалпы көлемі ақшалай есеппен 2,9 есе артқаны көрсетілген.
Қаржының көбеюі медициналық көмектің қолжетімділігі де дәл осындай қарқынмен жақсарды дегенді білдірмейді. Мұны анықтау үшін қанша қызмет көрсетілгенін ғана емес, пациенттердің дәрігер қабылдауын қанша уақыт күткенін, қажетті тексеруге жолдаманы қаншалықты тез алғанын және медициналық көмектен бас тарту жағдайларын да зерттеу қажет. Сондай-ақ тұрғындардың ақылы қызметке өз еркімен жүгінгенін немесе сақтандыру аясында қажетті көмекті уақытында ала алмағанын ажырату маңызды.
Үкімет құжатындағы тағы бір көрсеткіш назар аудартады. 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан халқының 86,7 пайызы, яғни шамамен 17,5 миллион адам МӘМС жүйесімен қамтылған. Ал 3,7 миллионнан астам тұрғын жүйеден тыс қалған. Бұл азаматтардың барлығы медициналық көмектен толық айырылған деген сөз емес. Өйткені сақтандыру мәртебесіне қарамастан көрсетілетін тегін медициналық қызметтер бар. Бірақ МӘМС пакетіне кіретін жоспарлы медициналық көмекті алу үшін тиісті мәртебе қажет.
Ақылы клиникаға бармай-ақ тексерілуге бола ма?
Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры 2025 жылдың желтоқсанында жариялаған түсіндірмесінде пациенттердің жеке клиникаларда да МӘМС арқылы медициналық көмек ала алатынын нақтылаған. Егер тіркелген емханада қажетті маман болмаса, жабдық істен шықса немесе қабылдауға жазылу мүмкіндігі шектеулі болса, дәрігер пациентті басқа ұйымға жібере алады. Бұл ретте жеке клиника Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорымен жұмыс істейтін медициналық ұйымдардың тізімінде болуы керек.
Мұндай мүмкіндік пациенттер үшін маңызды. Себебі сақтандыру жүйесінің мақсаты адамды тек өзі тіркелген емханаға байлап қою емес, оған медициналық көрсетілімдерге сәйкес қажетті көмекті ұйымдастыру. Дегенмен басқа клиникаға жолдама беру мәселесі әр жағдайда дәрігердің шешіміне және медициналық қызметті ұйымдастыру тәртібіне байланысты қаралады.
Егер пациент медициналық көрсетілім бола тұра қажетті қызметке жолдама ала алмаса, алдымен емханадағы Пациенттерді қолдау және ішкі сараптама қызметіне жүгіне алады. Мәселе шешілмеген жағдайда Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына ресми өтініш жолдауға құқылы. 2026 жылғы наурызда енгізілген өзгерістерге сәйкес, медициналық көмектің сапасына қатысты шағымдар қордың ресми сайты мен Qoldau 24/7 қосымшасы арқылы қабылданады. Ал 1414 байланыс орталығы МӘМС және медициналық көмек алу тәртібі бойынша кеңес береді.
Мәселе тек ақылы медицинаның дамуында емес
Қазақстанда жеке медициналық ұйымдардың қызмет көрсетуі денсаулық сақтау жүйесінің бір бөлігіне айналған. Олардың арасында толықтай ақылы жұмыс істейтін клиникалар да, мемлекеттік тапсырыс пен МӘМС аясында пациент қабылдайтын мекемелер де бар. Сондықтан жеке клиникаларға жүгінетін адамдардың көбеюін біржақты жағымсыз құбылыс ретінде бағалауға болмайды. Жеке сектор қосымша медициналық қызмет ұсынып, пациенттерге дәрігер мен медициналық ұйымды таңдауға мүмкіндік береді.
Негізгі мәселе басқа жерде: сақтандырылған азамат медициналық көрсетілімдерге сәйкес өзіне тиесілі көмекті қосымша ақысыз және уақытында ала ала ма? Егер адам жеке клиниканы өзі таңдаса, бұл – оның шешімі. Ал қажетті медициналық қызмет МӘМС пакетіне кіргенімен, оған қол жеткізе алмай, амалсыз ақша төлеуге мәжбүр болса, мұндай жағдай жүйенің қолжетімділігіне қатысты сұрақ туғызады.
2026 жылдың екінші тоқсанында халықтың денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерге шамамен 215 миллиард теңге төлеуі мәселені тереңірек зерттеуге негіз бола алады. Бірақ бұл қаражаттың қаншасы азаматтардың ерікті таңдауымен жұмсалғанын, ал қаншасы сақтандыру аясындағы қызметке қол жеткізе алмаудан туындағанын қолда бар статистикадан анықтау мүмкін емес.
Сондықтан МӘМС тиімділігін бағалағанда қорға қанша қаражат жиналғанын немесе медициналық ұйымдарға қанша ақша төленгенін есептеу жеткіліксіз. Пациенттің қажетті дәрігерге уақытында қаралуы, тиісті тексеруден өтуі және заң бойынша тегін көрсетілуге тиіс қызмет үшін қосымша ақы төлемеуі де басты өлшемдердің бірі болуы керек. Өйткені медициналық сақтандырудың азамат үшін нақты пайдасы ең алдымен осыдан көрінеді.
