Қазақстанда ұйым басшылары айына орта есеппен 1,1 миллион теңге табыс тапса, күзетшілердің жалақысы 174 мың теңгеден сәл асады. Инженерлердің еңбекақысы дәрігерлерден жоғары, ал мейіргерлердің табысы аспаздар мен күзетшілерден көп болғанымен, елдегі орташа жалақыға жетпейді. Ұлттық статистика бюросының биылғы зерттеуі мамандықтар арасындағы осындай айырмашылықты көрсетті. Бірақ ресми статистикада көрсетілген орташа жалақы қазақстандықтардың шын мәнінде қанша табыс табатынын қалай дәл сипаттайды?
Ozgeris.info тілшісі ресми мәліметтерді салыстырып, еңбек нарығындағы табыс айырмашылығына талдау жасады.
Миллион теңге алатындар және табысы жоғары мамандар
Ұлттық статистика бюросы 2026 жылғы сәуірде қызметкерлердің жалақысына қатысты жыл сайынғы зерттеу жүргізді. Оған бір ай бойы толық жұмыс істеген 3,3 миллионнан астам адам қамтылған. Зерттеу нәтижесінде қызметкерлердің табысы атқаратын қызметі мен мамандығына қарай едәуір ерекшеленетіні анықталды. Мәселен, ұйым басшыларының орташа айлық жалақысы 1 миллион 101 мың теңгеге жеткен. Бұл – ресми хабарламада жеке көрсетілген кәсіптер мен лауазымдар арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Дегенмен мұны Қазақстандағы барлық басшы ай сайын миллион теңгеден астам ақша алады деп түсінуге болмайды. Бірінің жалақысы бұл сомадан жоғары болса, екіншісінікі төмен болуы мүмкін.
Басшылық қызметтен кейін табысы жоғары мамандар қатарында инженерлер бар. Олардың орташа айлығы 702 мың теңгені құрайды. Еңбек қауіпсіздігіне жауапты инженерлер 645 мың теңге, инженер-технологтар 617 мың теңге, инженер-энергетиктер 615 мың теңге алады. Ал техник мамандардың жалақысы 314,7 мың теңге шамасында. Демек, бір-біріне жақын кәсіптердің өзінде еңбекақы екі еседен астам ерекшеленеді. Мұндай айырмашылықты түсіну үшін маманның атқаратын міндетін, жауапкершілігін, біліктілігін және жұмыс берушінің мүмкіндігін ескеру қажет. Өйткені статистика кәсіптер арасындағы айырманы көрсеткенімен, оның әрқайсысы неліктен қалыптасқанын жеке түсіндірмейді.
Денсаулық сақтау саласындағы жағдай да назар аудартады. Дәрігерлердің орташа жалақысы 491,4 мың теңге болса, фармацевтер 347,7 мың теңге, фельдшерлер 313,6 мың теңге алады. Ал мейіргерлердің еңбекақысы 264,6 мың теңгені құрайды. Осылайша, дәрігер мен мейіргердің орташа табысының айырмасы 226,8 мың теңгеге жеткен. Бір салада еңбек етіп, науқастарға медициналық көмек көрсететін мамандардың жалақысы бір-бірінен осыншалықты ерекшеленеді. Әрине, олардың білімі, міндеті мен жауапкершілік деңгейі бірдей емес. Бірақ бұл сандар денсаулық сақтау саласындағы еңбекақының қалай бөлінетінін көрсетеді.
Ал өзге кәсіптерге келсек, бухгалтерлердің орташа жалақысы 398,6 мың теңге, автокөлік жүргізушілерінікі 328,1 мың теңге болған. Аспаздар айына 192,6 мың теңге, күзетшілер 174,2 мың теңге алады. Сонда ұйым басшысы мен күзетшінің орташа табысының арасында 927 мың теңгеге жуық айырмашылық бар. Басқаша айтқанда, басшының бір айлық орташа еңбекақысы күзетшінің алты айдан астам уақыттағы табысына тең. Бұл салыстыру екі қызметтің жауапкершілігі бірдей дегенді білдірмейді. Бірақ еңбек нарығындағы жалақы алшақтығын айқын көрсетеді.
Орташа жалақы өскенімен, көпшілік неге оны сезінбейді?
Қазақстанда жалақы туралы ресми мәлімет жарияланған сайын орташа көрсеткішке назар аударылады. Биылғы екінші тоқсанда елдегі орташа айлық жалақы 486 388 теңгеге жетті. Алайда бұл санды барлық қызметкердің табысымен теңестіруге болмайды. Өйткені орташа көрсеткішті есептегенде ең жоғары және ең төмен жалақылар бірге алынады. Мысалы, бір мекемеде төрт адам 200 мың теңгеден, ал басшысы 1 миллион теңге алса, бес қызметкердің орташа жалақысы 360 мың теңге болып шығады. Бірақ шын мәнінде олардың төртеуі 360 мың теңге алмайды. Қазақстандағы жалақы статистикасын түсінгенде де осы ерекшелікті ескеру маңызды.
Мұны Ұлттық статистика бюросының өзге деректері де көрсетеді. Биылғы екінші тоқсанда медианалық жалақы 348 415 теңге болды. Бұл – қызметкерлердің жартысы осы сомадан аз, ал қалған жартысы одан көп табыс табатынын білдіретін көрсеткіш. Яғни елдегі орташа жалақы медианалық жалақыдан шамамен 138 мың теңгеге жоғары. Ал сәуірдегі жыл сайынғы зерттеу бойынша ең жиі кездесетін жалақы мөлшері 187 006 теңгені құраған. Бұл деректер әртүрлі кезеңдегі зерттеулерден алынғанымен, орташа көрсеткішке ғана сүйену халықтың табысын толық сипаттамайтынын аңғартады.
Жыл сайынғы зерттеуде қызметкерлердің жалақы мөлшеріне қарай қалай бөлінетіні де көрсетілген. Мәселен, зерттеуге қатысқандардың 2,2 пайызы 100 мың теңгеге дейін, 9,4 пайызы 100 мыңнан 150 мың теңгеге дейін еңбекақы алады. Тағы 29,9 пайызының айлығы 150 мыңнан 300 мың теңгеге дейінгі аралықта. Осы үш топты қосқанда, қызметкерлердің 41,5 пайызының жалақысы 300 мың теңгеден аспайтыны белгілі болады. Бұл – зерттеуге қамтылған әрбір он адамның шамамен төртеуі деген сөз. Ал 490 мың теңгеден жоғары жалақы алатындардың үлесі 27,7 пайызды құрайды. Демек, елдегі орташа жалақы жарты миллион теңгеге жуықтағанымен, зерттеуге қатысқан қызметкерлердің басым бөлігі бұл деңгейге жетпейді.
Мұнда тағы бір маңызды жайт бар. Статистикада көрсетілген сомалар – қызметкердің қолына алатын таза ақшасы емес. Оған салықтар мен міндетті зейнетақы жарналары, сондай-ақ үстемеақылар мен сыйақылар кіреді. Сондықтан ресми есепте 300 мың теңге жалақы алатын адамның банк шотына дәл осы сома түспейді. Бұған қоса, зерттеу сәуір айында толық жұмыс істеген қызметкерлерді қамтыған. Яғни алынған нәтижені елдегі барлық тұрғынның, оның ішінде жұмыссыздардың, өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың немесе тұрақсыз табыс табатындардың жағдайымен теңестіруге болмайды.
Қай салаларда миллион теңгеден астам жалақы төленеді?
Жалақы айырмашылығы тек мамандықтар арасында емес, тұтас салалар бойынша да байқалады. Мәселен, 2026 жылдың екінші тоқсанында қаржы және сақтандыру саласындағы орташа айлық еңбекақы 1 миллион 107 мың теңгені құрады. Тау-кен өндірісінде бұл көрсеткіш 980,3 мың теңгеге, ақпарат және байланыс саласында 851,1 мың теңгеге жеткен. Ал өнеркәсіп қызметкерлерінің орташа табысы 673,8 мың теңге, көлік және қоймалау саласында 639,4 мың теңге болған. Бұл сандар аталған салалардағы барлық қызметкер осындай жалақы алады дегенді білдірмейді. Өйткені олардың құрамында басшылар да, білікті мамандар да, еңбекақысы төмен қызметкерлер де бар.
Ең төмен көрсеткіштердің бірі өнер, ойын-сауық және демалыс саласында тіркелген. Мұнда орташа жалақы 312,1 мың теңге болған. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету саласында 360,3 мың теңге, білім беруде 385,7 мың теңге төленген. Осы деректерді салыстырғанда қаржы саласындағы орташа еңбекақы білім беру саласынан 2,9 есе, денсаулық сақтау саласынан 3,1 есе жоғары екені байқалады. Ал тау-кен өндірісіндегі орташа жалақы ауыл, орман және балық шаруашылығындағы 365,3 мың теңгеден 2,7 есе көп. Демек, адамның қанша табыс табатыны оның мамандығына ғана емес, қай салада еңбек ететініне де байланысты.
Жалақы өскенімен, ақшаның құны төмендеген
Ресми мәліметке қарағанда, Қазақстанда еңбекақы біртіндеп өсіп келеді. 2026 жылдың екінші тоқсанында орташа жалақы былтырғы сәйкес кезеңмен салыстырғанда 8,4 пайызға артқан. Бірақ бұл өсім халықтың сатып алу қабілетін жақсартуға жеткіліксіз болды. Ұлттық статистика бюросының есебінде нақты жалақы индексі 98,2 пайызды құраған. Яғни инфляцияны ескергенде орташа еңбекақының сатып алу қабілеті бір жылда 1,8 пайызға төмендеген. Басқаша айтқанда, қызметкер бұрынғыдан көбірек ақша алғанымен, сол қаражатқа сатып алатын тауарлары мен қызметтерінің көлемі азаюы мүмкін.
Мұндай жағдай әсіресе жалақысы баяу өсетін салалар үшін маңызды. Мәселен, екінші тоқсанда білім беру саласындағы орташа еңбекақы бір жылда небәрі 3,2 пайызға өскен. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету саласында өсім 6,1 пайыз болған. Ал қаржы және сақтандыру саласында жалақы 16 пайызға, құрылыс саласында 16,9 пайызға артқан. Инфляцияны есепке алғанда білім беру саласындағы нақты жалақы 6,5 пайызға, денсаулық сақтау саласында 3,9 пайызға төмендеген. Құрылыс саласында, керісінше, нақты жалақы 5,9 пайызға өскен. Бұл еңбекақының ақшалай өсуі мен халықтың сатып алу қабілетінің өзгеруі әр салада әртүрлі екенін көрсетеді.
Сондықтан жалақы туралы статистиканы бағалағанда оның қанша теңгеге өскеніне ғана назар аудару жеткіліксіз. Мәселен, 200 мың теңге алатын адамның айлығы 10 пайызға өссе, табысына 20 мың теңге қосылады. Ал 1 миллион теңге алатын қызметкердің жалақысы дәл осындай мөлшерде артса, ол қосымша 100 мың теңге алады. Пайыздық өсім бірдей болғанымен, ақшалай айырмашылық бес есе. Оның үстіне күнделікті шығындардың қымбаттауы әр отбасының бюджетіне әрқалай әсер етеді.
Жоғары табыс табатын мамандар туралы деректер еңбек нарығында қай кәсіптердің еңбекақысы көбірек екенін көрсетеді. Бірақ мамандық таңдауда жалақы жалғыз өлшем бола алмайды. Мысалы, инженерлердің орташа табысы жоғары болғанымен, олардың нақты қаншасы 700 мың теңгеден астам алатыны немесе жаңадан жұмысқа орналасқан маманға қандай еңбекақы ұсынылатыны бұл деректерден белгісіз. Сол сияқты дәрігерлердің орташа жалақысы 491 мың теңге болғанымен, оның өңірлер, мамандану бағыттары мен еңбек өтілі бойынша қалай бөлінетінін қосымша зерттеу қажет.
2026 жылғы статистиканың басты ерекшелігі де осында. Елдегі орташа жалақы 486 мың теңгеден асқанымен, қызметкерлердің едәуір бөлігінің табысы 300 мың теңгеге жетпейді. Бірқатар салада еңбекақы миллион теңгеге жуықтаса, білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы орташа көрсеткіш одан бірнеше есе төмен. Бұған қоса, инфляция жалақы өсімінің бір бөлігін жоққа шығарып отыр. Сондықтан халықтың әл-ауқатын тек орташа жалақының өсуімен бағалау жеткіліксіз. Ең маңыздысы – қызметкерлердің қаншасы жоғары табысқа қол жеткізіп отырғаны және алған еңбекақысының күнделікті тұрмысқа қаншалықты жететіні.
