Қазақстанда көлігі немесе баспанасы бар отбасы мемлекеттік жәрдемақыдан айырылуы мүмкін. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап әлеуметтік төлемдердің 14 түрін тағайындау кезінде азаматтардың табысы ғана емес, жылжымайтын мүлкі, көлігі, кәсібі мен несиелік міндеттемелері де ескеріледі. Мемлекет мұны әлеуметтік көмекті шын мұқтаж адамдарға жеткізудің жолы деп түсіндіреді. Бірақ жаңа тәртіп қоғамда түрлі пікір туғызды. Бірі бюджет қаражатын ауқатты азаматтарға жұмсамау керек десе, енді бірі ресми табысы бар, бірақ қарызға белшесінен батқан отбасылардың жағдайына алаңдайды. Экономистер де бұл мәселеде бір пікірге келген жоқ.
Ozgeris.info сайты жаңа жүйенің кімге тиімді екенін, қандай отбасылар жәрдемақыдан қағылуы мүмкін екенін және сарапшылардың уәжін саралады.
Мемлекет енді отбасының қалтасына ғана емес, мүлкіне де қарайды
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, Қазақстанда республикалық бюджеттен төленетін 36 түрлі мемлекеттік жәрдемақы бар. Соның 14-ін тағайындау кезінде 2027 жылдан бастап отбасының материалдық жағдайы жан-жақты бағаланады. Қалған 22 төлем бұрынғы тәртіппен беріледі. Яғни барлық жәрдемақы тоқтатылады немесе көлігі бар азаматтардың бәрі мемлекеттік көмектен айырылады деген ақпарат шындыққа жанаспайды.
Жаңа жүйе отбасының әл-ауқатын анықтайтын арнайы әдістемеге негізделген. Ол 2026 жылғы 30 қыркүйекте бекітілді. Бағалау барысында 59 көрсеткіш қолданылады. Олардың қатарында табыс, жұмыспен қамтылу, жылжымайтын мүлік, көлік, кәсіпкерлік қызмет, ауыл шаруашылығындағы активтер және несиелік міндеттемелер бар. Сонымен бірге отбасы құрамы, асырауындағы балалар, қарт адамдар мен мүгедектігі бар азаматтардың жағдайы да назарға алынады.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаевтың түсіндіруінше, өзгерістің басты мақсаты – әлеуметтік көмекті адамның белгілі бір санатқа жататынына қарап қана емес, оның нақты тұрмыстық жағдайын ескере отырып тағайындау.
Бұған дейін көпбалалы отбасы немесе белгілі бір әлеуметтік мәртебесі бар азамат заңда белгіленген талаптарға сәйкес жәрдемақы алатын. Енді кейбір төлемдер бойынша отбасының материалдық мүмкіндігі де есепке алынады. Мысалы, төрт баласы бар екі отбасының бірінде бірнеше пәтер, қымбат көлік және тұрақты жоғары табыс болуы мүмкін. Ал екіншісі жалдамалы баспанада тұрып, күнделікті қажеттілігін өтеуге қиналуы ықтимал. Мемлекет осы айырмашылықты ескеруді көздеп отыр.
Жаңа әдістеме бойынша отбасылар бес санатқа бөлінеді. А санатына тұрмысы өте жақсы, В санатына ауқатты отбасылар кіреді. С санатына материалдық жағдайы қанағаттанарлық, D санатына экономикалық тұрғыдан осал, Е санатына әлеуметтік және материалдық жағдайы күрделі отбасылар жатқызылады.
2027 жылдан бастап А және В санатындағы азаматтарға мұқтаждық деңгейіне қарай тағайындалатын жекелеген жәрдемақылар берілмейді. Ал С, D және Е санатындағы отбасылар заңда белгіленген өзге талаптарға сай келсе, тиісті төлемдерді алу құқығын сақтайды.
«Қағаз жүзінде бай, шын мәнінде қарызға батқан»
Жаңа жүйенің осал тұстарына алғашқылардың бірі болып назар аударған сарапшылардың бірі – экономист Руслан Сұлтанов. Ол әлеуметтік төлемдерді отбасының әл-ауқатына қарай тағайындау идеясын түсінуге болатынын, бірақ мемлекеттік деректер азаматтардың нақты қаржылық жағдайын әрдайым көрсете бермейтінін айтады.
Экономистің пікірінше, отбасының атында пәтер мен көліктің болуы оның тұрмысы жақсы дегенді білдірмейді. Өйткені мүліктің бір бөлігі ипотекаға немесе несиеге алынуы мүмкін. Ал күнделікті шығындарды өтегеннен кейін отбасының қолында мардымсыз қаражат қалуы ықтимал.
– Қағаз жүзінде мүлкі бар. Ал міндетті шығындардан кейін ақша қалмайды деуге болады. Жүйе мұндай отбасының жағдайын дұрыс бағалай ала ма? – деген мәселе көтереді Руслан Сұлтанов.
Ол мысал ретінде ай сайын 350 мың теңге табатын, бір ғана ата-анасы жұмыс істейтін отбасын келтіреді. Мұндай отбасы үшін 60 мың теңге жәрдемақы жалпы табыстың шамамен 17 пайызын құрайды. Ал ай сайын 3 миллион теңге табатын отбасы үшін дәл осы төлемнің үлесі небәрі 2 пайыз.
Бір қарағанда екі отбасы да бірдей көлемде мемлекеттік көмек алады. Бірақ сол ақшаның олардың күнделікті тұрмысындағы маңызы мүлде бөлек. Бірі үшін бұл қаражат қосымша табыс болса, екіншісі үшін азық-түлікке, балалардың киіміне немесе коммуналдық төлемдерге жұмсалатын қажетті ақша.
Р. Сұлтанов мемлекеттік ақпараттық жүйелердегі қателіктердің де салдары ауыр болуы мүмкін екенін ескертеді. Мәселен, азамат жұмысынан айырылғанымен, мемлекеттік базада оның бұрынғы жалақысы сақталып қалса, отбасының материалдық жағдайы шын мәніндегіден жоғары бағалануы ықтимал.
Экономистің пайымдауынша, реформаның нәтижесін бюджеттен қанша қаражат үнемделгенімен емес, мұқтаж отбасылардың тұрмысы қаншалықты жақсарғанымен бағалау қажет.
Бұл пікірдің негізі бар. Өйткені әлеуметтік төлемдерге тәуелді отбасы үшін бір айлық жәрдемақының кешігуі немесе тоқтатылуының өзі елеулі қиындық туғызуы мүмкін. Әсіресе жалғызбасты ата-аналар, тұрақсыз табысы бар азаматтар мен бірнеше баланы тәрбиелеп отырған отбасылар үшін мұндай тәуекел жоғары.
«Ауқатты отбасыларға жәрдемақы төлеу қаншалықты дұрыс?»
Ал тәуелсіз қаржы сарапшысы Андрей Чеботарев жаңа тәртіпті қолдайды. Оның пікірінше, әлеуметтік көмекті тағайындау кезінде отбасының нақты материалдық мүмкіндігін ескеру – бюджет қаражатын тиімді жұмсаудың бір жолы.
Сарапшы бұл өзгерісті жәрдемақыларды жаппай қысқарту емес, әлеуметтік шығындарды оңтайландыру деп бағалаған. Оның айтуынша, мемлекет көмекті оған шын мәнінде мұқтаж азаматтарға бағыттауы керек.
Чеботаревтің түсіндіруінше, жаңа жүйеде отбасының жоғары табысы ғана оның ауқатты санатқа жатқызылуына жеткіліксіз. Жылжымайтын мүлік, кәсіпкерлік қызмет, қымбат көлік және басқа да көрсеткіштер бірге есептеледі.
– Бір ғана жоғары жалақы А санатына жатқызуға жеткіліксіз. Көрсеткіштердің жиынтығы қажет, – деп түсіндірген сарапшы.
Оның пікірінше, жаңа тәртіптің тағы бір артықшылығы – отбасының материалдық жағдайы өзгерген сайын бағалау нәтижесінің де жаңартылуы. Мысалы, азамат жұмысынан айырылса, мүлкін сатса немесе отбасында бала дүниеге келсе, бұл өзгерістер мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы есепке алынуы тиіс.
Қаржы сарапшысының ұстанымында да қисын бар. Егер отбасының бірнеше жылжымайтын мүлкі, тұрақты жоғары табысы және жеке кәсібі болса, оның мемлекеттік жәрдемақыға мұқтаждығы табысы төмен отбасымен бірдей емес.
Дегенмен мұндағы басты мәселе – ауқатты отбасы мен сырттай ауқатты көрінетін отбасының арасын ажырату. Жаңа әдістеме осы айырмашылықты дәл анықтай алса, әлеуметтік көмектің тиімділігі артуы мүмкін. Ал бағалау барысында қателік жіберілсе, мемлекеттік қолдауға мұқтаж азаматтар зардап шегуі ықтимал.
Экономистер тағы қандай қауіп көріп отыр?
Экономист Ануар Нұртазин де жаңа жүйенің отбасылардың нақты төлем қабілетін дұрыс бағалауына күмән келтіреді. Ол өз пікірінде азаматтың ресми табысы мен оның күнделікті өмірдегі қаржылық мүмкіндігі әрдайым сәйкес келе бермейтінін айтқан.
Сарапшының пікірінше, әлеуметтік көмек тағайындаудағы талаптар жеткілікті дәрежеде ашық болуы және ресми табысы жоғары көрінгенімен, шығыны көп отбасылардың жағдайын ескеруі қажет. Әйтпесе мемлекеттік жүйе материалдық мүмкіндігі шектеулі азаматтарды да әлеуметтік қолдаудан тыс қалдыруы мүмкін.
Бұл мәселені қарапайым мысалмен түсіндіруге болады. Астанада тұратын бес адамнан құралған отбасының айлық табысы 500 мың теңге делік. Оның 200 мың теңгесі пәтерақыға, 100 мың теңгесі несиеге жұмсалса, қалған 200 мың теңге азық-түлікке, коммуналдық қызметке, жолақыға және балалардың басқа қажеттілігіне бөлінеді.
Ал ауылда өз үйінде тұратын, несиесі жоқ және ай сайын дәл сондай 500 мың теңге табатын отбасының қаржылық мүмкіндігі өзгеше болуы мүмкін. Екі отбасының табысы бірдей болғанымен, күнделікті тұрмысына жұмсай алатын қаражаты әртүрлі.
Әрине, бұл – шартты мысал. Бірақ ол әлеуметтік көмекті тағайындау кезінде табыс көлемінен бөлек, отбасының нақты шығынын ескерудің маңызын көрсетеді.
Экономистердің алаңдаушылығы да осыған саяды. Егер мемлекет азаматтың атындағы мүлік пен ресми кіріске басымдық беріп, оның күнделікті қаржылық міндеттемелерін жеткілікті ескермесе, жаңа жүйе көздеген әділдікке қол жеткізу қиынға соғуы мүмкін.
Жәрдемақыдан айырылған азамат сотқа жүгіне ала ма?
Жаңа тәртіптің тағы бір маңызды қыры – азаматтардың өздеріне берілген әлеуметтік санатпен келіспеу құқығы.
Адвокат Жангелді Сүлейманов әлеуметтік төлемдерге қатысты жаңа талаптардың бір бөлігі заңға тәуелді нормативтік актілер арқылы бекітілгеніне назар аударған. Оның түсіндіруінше, азаматтар мұндай шешімдерге қатысты әкімшілік сотқа жүгіне алады.
Бұл мәселе әсіресе мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы жүргізілетін автоматты бағалау кезінде өзекті болмақ. Өйткені компьютерлік жүйе азаматтың нақты жағдайын толық көрсетпейтін немесе ескірген мәліметтерді пайдалануы мүмкін.
Мәселен, отбасының атына бұрын сатылған көлік әлі тіркеліп тұрса, оның материалдық жағдайы дұрыс бағаланбауы ықтимал. Немесе азамат жұмысынан айырылғанымен, мемлекеттік базада бұрынғы табысы көрсетілуі мүмкін. Мұндай жағдайда жәрдемақы тағайындаудан бас тарту туралы шешімнің негізділігіне күмән туады.
Сондықтан азаматтардың деректерді тексеру, қатені түзету және қабылданған шешімге шағымдану мүмкіндігі жаңа жүйенің маңызды бөлігі болуы тиіс.
Мемлекет әлеуметтік көмекті автоматты түрде тағайындауды жеңілдік ретінде ұсынып отыр. Шынында да, азаматтардың түрлі анықтама жинамай, мемлекеттік қызметтерді электронды түрде алуы уақыт үнемдейді. Бірақ автоматтандыру адам құқығын қорғау тетіктерін әлсіретпеуі керек.
Бюджет шығыны көбейді, бірақ халықтың тұрмысы жақсарды ма?
Әлеуметтік көмекті қайта қараудың экономикалық себептері де бар. Руслан Сұлтанов келтірген деректерге сүйенсек, Қазақстанда көпбалалы отбасыларға жәрдемақы алушылар саны 2010 жылғы 196 мыңнан 2025 жылы 606 мыңға дейін өскен. Яғни он бес жыл ішінде мұндай отбасылардың саны үш еседен астам артқан.
Сонымен қатар бес негізгі балалар жәрдемақысын қаржыландыру көлемі салыстырмалы бағамен есептегенде 2016 жылғы 336 миллиард теңгеден 2025 жылы 818 миллиард теңгеге жеткен.
Бұл сандар мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелері ұлғайып келе жатқанын көрсетеді. Бірақ шығынның өсуі халықтың тұрмысы дәл сондай қарқынмен жақсарды дегенді білдірмейді. Өйткені осы кезеңде азық-түлік, тұрғын үй, коммуналдық қызмет және басқа да күнделікті қажеттіліктер қымбаттады.
Сондықтан жәрдемақы көлемін немесе оны алушылар санын жеке қарастыру жеткіліксіз. Әлеуметтік төлемнің отбасы бюджетіндегі нақты үлесін, оның сатып алу қабілетін және азаматтардың тұрмысына әсерін де бағалау қажет.
Саясаттанушы Данияр Әшімбаев әлеуметтік саясаттың азаматтарды ұзақ уақыт бойы жәрдемақыға тәуелді етіп қоймай, жұмыспен қамтуға ынталандыруы керектігін айтады. Сонымен бірге ол халық табысының едәуір бөлігі күнделікті қажеттіліктерге жұмсалатын жағдайда жаңа жүйенің отбасылардың нақты тұрмысын қаншалықты дұрыс анықтай алатынына күмән білдірген.
Бұл жерде әлеуметтік көмектің екі міндеті қатар тұр. Бір жағынан, мемлекет қиын жағдайға тап болған азаматты қолдауы керек. Екінші жағынан, оның тұрақты табыс табуына, кәсіби білім алуына және еңбек нарығына араласуына мүмкіндік жасауы қажет.
Бірақ бұл міндеттер бірін-бірі алмастырмайды. Жұмыссыз азаматты еңбекке ынталандыру маңызды болғанымен, оның балаларына қажетті азық-түлік пен күнделікті тұрмыс шығынын өтеу мәселесі де назардан тыс қалмауы тиіс.
Жаңа жүйе қаншалықты әділ болады?
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі азаматтардың әл-ауқатын бағалау мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы жүргізілетінін мәлімдеді. Отбасылардан қосымша анықтама жинау талап етілмейді. Қажетті мәліметтер тиісті мемлекеттік базалардан алынады.
Сонымен қатар eGov Mobile қосымшасында отбасының әл-ауқатын алдын ала бағалауға мүмкіндік беретін қызмет іске қосылған. Азаматтар осы құрал арқылы өздерінің қай санатқа жатуы мүмкін екенін біле алады. Дегенмен оның нәтижесі жәрдемақы тағайындау немесе тоқтату туралы ресми шешім болып саналмайды.
Жаңа тәртіптің тиімділігі бірнеше мәселеге байланысты болмақ. Біріншіден, мемлекеттік ақпараттық жүйелердегі деректер нақты әрі уақытылы жаңартылуы керек. Екіншіден, отбасының табысы ғана емес, оның күнделікті шығыны мен қаржылық міндеттемелері де дұрыс есептелуі қажет. Үшіншіден, азаматтарға бағалау нәтижесімен келіспеген жағдайда оны қайта қарату мүмкіндігі берілуге тиіс.
2027 жылдан бастап Қазақстанда жәрдемақы тағайындаудың жаңа кезеңі басталады. Бірақ оның нәтижесін бюджеттен үнемделген қаражатпен немесе мемлекеттік көмектен шығарылған отбасылар санымен ғана өлшеуге болмайды. Ең маңыздысы – әлеуметтік қолдауға шынымен мұқтаж азаматтардың одан қағылмауы.
Өйткені адамның атында көлік болуы оның бай екенін, ал тұрақты жалақы алуы барлық қажеттілігін өтей алатынын білдірмейді. Мемлекет осы айырмашылықты дұрыс ажырата алса, жаңа жүйе әлеуметтік әділдікті күшейтуі мүмкін. Ал азаматтың нақты тұрмысын есепке алмаса, жәрдемақыға мұқтаж отбасылар үшін тағы бір кедергіге айналу қаупі бар.
