Қазақстанда кейінгі жылдары дүниеге келетін нәрестелер саны азайып барады. 2021 жылы елімізде 446,4 мың бала туса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 335 мыңға дейін төмендеген. Төрт жылдың ішінде жыл сайын дүниеге келетін сәбилер саны 111 мыңнан астамға қысқарды. Мұның себебін тек жастардың отбасын құруға немесе көпбалалы болуға құлықсыздығынан іздеу дұрыс емес. Өйткені бүгінгі ата-ананың алдында баланы дүниеге әкелуден бөлек, оны асырау, тәрбиелеу, баспанамен қамтамасыз ету және сапалы білім беру міндеті тұр. Әсіресе алғашқы сәбиінен кейін жұмысқа оралып, отбасылық бюджетін енді тұрақтандырған әйел үшін екінші баланы жоспарлау оңай шешім емес.
Ozgeris.info тілшісі Қазақстандағы демографиялық өзгерістерді, балалы отбасылардың қаржылық жағдайын және мемлекет ұсынатын қолдау шараларын саралады.
Қазақстанда бала туу көрсеткіші неге төмендеп жатыр?
Қазақстан ұзақ уақыт бойы Орталық Азиядағы туу көрсеткіші жоғары мемлекеттердің бірі саналды. Әсіресе 2021 жыл елдің демографиялық тарихында ерекше кезең болды. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, сол жылы 446 491 нәресте дүниеге келген. Бұл тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі еді. Бірақ одан кейінгі төрт жылда туу саны тұрақты түрде азайды. 2022 жылы 403,9 мың, 2023 жылы 388,4 мың, 2024 жылы 365,9 мың, ал 2025 жылы 335 мың бала туған.
Өзгеріс тек дүниеге келген нәрестелердің санынан байқалмайды. 2021 жылы әр мың тұрғынға шаққанда 23,5 бала дүниеге келсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 16,43-ке дейін төмендеді. Яғни туу қарқыны халық санының өсуіне қарамастан бәсеңдеп отыр. Дегенмен мұндай өзгерісті қазақстандық әйелдер екінші немесе үшінші баладан бас тарта бастады деп түсіндіру асығыстық болар еді. Өйткені жалпы туу санына бала туу жасындағы әйелдердің үлесі, олардың жас ерекшеліктері, некеге тұру мерзімі және басқа да демографиялық жағдайлар әсер етеді.
Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы мәліметі бойынша, дүниеге келген нәрестелердің 79,8 мыңы отбасындағы тұңғыш бала болған. Бұл барлық туған балалардың шамамен 24 пайызы. Ал 53,5 мыңнан астам сәби отбасындағы төртінші бала ретінде тіркелген. Демек, Қазақстанда көпбалалы болу дәстүрі сақталғанымен, жалпы туу көрсеткішінің төмендеуі отбасылардың бала санын жоспарлауына әсер ететін жағдайларды зерттеуді қажет етеді.
Мұнда тағы бір ерекшелік бар. Қазақстанның барлық өңірінде демографиялық жағдай бірдей емес. 2025 жылы Түркістан облысында мың тұрғынға шаққанда 22,22 бала дүниеге келсе, Маңғыстау облысында бұл көрсеткіш 21,4, Шымкентте 21,76 болды. Ал ірі қалалардағы жас отбасылардың тұрмысына баспана бағасы, жұмыс кестесі мен бала күтіміне жұмсалатын шығын көбірек әсер етуі мүмкін. Бірақ бұл айырмашылықтардың туу көрсеткішіне нақты ықпалын анықтау үшін өңірлік әлеуметтік зерттеулер қажет.
Қазақстандағы демографиялық өзгерістің астарында бір ғана себеп жатқан жоқ. Соның ішінде отбасының қаржылық мүмкіндігі, әйелдердің еңбек нарығындағы жағдайы және бала күтіміне қолжетімділік ерекше назар аудартады.
Бала өсірудің құны қанша?
Бүгінде жас отбасының негізгі шығындарының бірі – баспана. Әсіресе Астана мен Алматыда жеке пәтері жоқ ерлі-зайыптылар табысының едәуір бөлігін жалдау ақысына немесе ипотекаға жұмсайды. Оған коммуналдық қызмет, азық-түлік, жолақы және күнделікті тұрмыстық қажеттіліктер қосылады. Бала дүниеге келгеннен кейін бұл шығындар тағы көбейеді. Ал екінші сәби өмірге келсе, отбасының қаржылық міндеттемелері де артады.
Мысалы, ай сайын 600 мың теңге табатын жас отбасының 220 мың теңгесі пәтерақыға, 180 мың теңгесі азық-түлікке, 80 мың теңгесі коммуналдық қызмет пен жолақыға жұмсалсын делік. Сонда қолында 120 мың теңге қалады. Бұл қаражат баланың киіміне, дәрі-дәрмегіне, медициналық тексерулерге және күтпеген шығындарға жетуі керек. Ал ата-ананың бірі бала күтіміне байланысты жұмысын тоқтатса, отбасының жалпы табысы да төмендеуі мүмкін.
Бұл – нақты отбасының шығыны емес, жас ата-аналардың қаржылық жүктемесін көрсетуге арналған шартты есеп. Бірақ мұндай жағдайдың туындауына негіз бар. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы Қазақстандағы медианалық жалақы 317 512 теңгені құрады. Демек, жалдамалы қызметкерлердің жартысы осы сомадан аз табыс тапқан. Егер отбасында бір адам ғана жұмыс істесе, баспана мен бала күтіміне байланысты шығындарды өтеу қиындай түседі.
Мәселенің тағы бір қыры – балаға жұмсалатын қаражаттың алғашқы жылдармен шектелмеуі. Нәресте кезінде жөргек, балалар тағамы мен медициналық қажеттіліктерге ақша кетсе, кейін балабақша, киім, қосымша сабақтар мен білім алуға байланысты шығындар көбейеді. Ата-ана екінші баланы жоспарлағанда бүгінгі табысын ғана емес, алдағы бірнеше жылдағы мүмкіндігін де есептейді.
Әсіресе алғашқы баласы әлі балабақшаға бармайтын отбасыларда жағдай күрделене түседі. Егер ата-әжесі көмектесе алмаса, ата-ананың бірі үйде қалуға немесе күтуші жалдауға мәжбүр болады. Ал ақылы күтушінің қызметі қосымша шығын болғандықтан, әйелдің жұмысқа оралуы әрдайым отбасы табысының айтарлықтай өсуіне әкелмеуі мүмкін.
Сондықтан бала тууға қатысты шешімді тек мемлекет беретін жәрдемақының көлемімен байланыстыру жеткіліксіз. Отбасы үшін тұрақты табыс пен баспананың болуы, балабақшадан орын табу және жұмысынан айырылып қалмау мүмкіндігі де маңызды.
Екінші бала әйелдің жұмысына қалай әсер етеді?
Алғашқы сәби дүниеге келгеннен кейін әйелдің күнделікті өмірі ғана емес, еңбек жолы да өзгереді. Қазақстанда бала күтіміне байланысты үш жасқа дейін жалақы сақталмайтын демалыс қарастырылған. Бірақ бала күтіміне байланысты ай сайынғы әлеуметтік төлем бір жарым жасқа дейін ғана беріледі. Демек, анасы немесе әкесі бала үш жасқа толғанша үйде қалса, соңғы бір жарым жылда осы төлемді алмайды.
Бала күтімімен қатар жұмысты жалғастырудың да өзіндік қиындығы бар. Әйел декреттен кейін бұрынғы қызметіне оралғанымен, баласы ауырған кезде оны қарайтын адам табылмауы мүмкін. Балабақшаның жұмыс уақыты мен ата-ананың еңбек кестесі сәйкес келмейтін жағдайлар да кездеседі. Мұндай кезде отбасы жұмыс пен бала тәрбиесінің арасынан амал іздейді.
Әйелдердің еңбек нарығындағы табыс айырмашылығы да назар аудартады. Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы дерегіне сәйкес, ерлердің орташа айлық жалақысы 518 788 теңге, әйелдердікі 372 767 теңге болған. Айырмашылық 146 мың теңгеден асады. Әрине, бұл көрсеткіш әйел мен ер адам бірдей қызмет атқарғаны үшін міндетті түрде әртүрлі жалақы алады дегенді білдірмейді. Оған мамандық, қызмет деңгейі, жұмыс саласы және еңбек өтілі әсер етеді. Бірақ жалпы алғанда әйелдердің табысы төмен екенін көрсетеді.
Егер әйел бірнеше жыл қатарынан бала күтіміне байланысты демалыста болса, оның кәсіби дамуына бөлетін уақыты қысқарады. Жаңа тәжірибе жинау, біліктілігін арттыру немесе жоғары қызметке орналасу мүмкіндігі де шектелуі ықтимал. Әсіресе еңбек жолын енді бастаған жас мамандар үшін мұның маңызы зор.
Бірінші баладан кейін жұмысқа оралып, кәсіби өмірін қайта қалыптастырған әйел екінші декретке шығу туралы шешімді қабылдағанда осы жағдайларды да ескеруі мүмкін. Бұл оның ана болғысы келмейтінін білдірмейді. Керісінше, отбасылық жауапкершілік пен кәсіби мүмкіндіктерін қатар сақтап қалуға ұмтылуы ықтимал.
Мемлекет беретін ақша жеткілікті ме?
Қазақстанда балалы отбасыларға арналған мемлекеттік қолдау жүйесі бірнеше төлемнен тұрады. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, 2026 жылы бірінші, екінші және үшінші бала дүниеге келгенде 164 350 теңге көлемінде біржолғы жәрдемақы төленеді. Төртінші және одан кейінгі балалар үшін бұл төлем 272 475 теңгені құрайды.
Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатыспайтын, тиісті әлеуметтік төлем алуға құқығы жоқ ата-аналарға бала бір жарым жасқа толғанға дейін ай сайын жәрдемақы беріледі. 2026 жылы бірінші балаға оның мөлшері 24 912 теңге, екінші балаға 29 454 теңге, үшінші балаға 33 952 теңге болып белгіленген. Ал жұмыс істейтін және әлеуметтік аударымдары жүргізілген азаматтар үшін төлем соңғы екі жылдағы орташа айлық табысының 40 пайызы негізінде есептеледі.
Мәселен, әйелдің есепке алынатын орташа айлық табысы 300 мың теңге болса, бала күтіміне байланысты ай сайынғы төлемнің есептік мөлшері 120 мың теңге болады. Одан міндетті зейнетақы жарнасы ұсталады. Нақты төлем азаматтың әлеуметтік аударымдары мен заңда белгіленген шектеулерге байланысты.
Бұл қаражат бала дүниеге келгеннен кейінгі алғашқы шығындарды жеңілдетуге көмектеседі. Бірақ отбасының қаржылық міндеттемелері бір жарым жылдан кейін тоқтамайды. Керісінше, бала өскен сайын оның қажеттіліктері өзгереді. Сондықтан мемлекеттік төлемдердің отбасы бюджетіне әсерін бағалағанда олардың қанша уақыт берілетінін де ескеру қажет.
Мұнда екінші баланы дүниеге әкелген отбасыларға қатысты бір ерекшелік бар. Қазақстанда төрт және одан көп баласы бар отбасыларға бала санына байланысты ай сайын көпбалалы отбасы жәрдемақысы төленеді. 2026 жылы төрт баласы бар отбасы 69 330 теңге, бес баласы бар отбасы 86 673 теңге алады. Ал екі немесе үш баласы бар отбасыларға тек бала санына байланысты мұндай тұрақты жәрдемақы қарастырылмаған.
Сондықтан екінші сәби дүниеге келгеннен кейін отбасының қаржылық жағдайы негізінен ата-ананың табысына, олардың әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысуына және өзге қолдау шараларына байланысты болады.
Бала тууға берілетін біржолғы жәрдемақы алғашқы қажеттіліктерді өтеуге көмектескенімен, баспана сатып алу, балабақша ақысын төлеу немесе ата-ананың тұрақты табысын қамтамасыз ету мәселесін шешпейді. Ал жас отбасылардың екінші баланы жоспарлауына дәл осы ұзақ мерзімді жағдайлар ықпал етуі мүмкін.
Ана болудың көзге көрінбейтін жүгі
Бала тәрбиесінің қаржылық шығынын есептеу салыстырмалы түрде оңай. Ал ата-ананың оған жұмсайтын уақыты мен күшін ақшамен өлшеу қиын. Нәрестені тамақтандыру, түнде ұйқыдан тұру, дәрігерге апару, үй шаруасын атқару және баланың күнделікті қажеттіліктерін өтеу үздіксіз еңбекті талап етеді.
Егер осы міндеттердің басым бөлігі әйелдің мойнында болса, оның жұмыс істеуге, демалуға және өз денсаулығына көңіл бөлуге мүмкіндігі азаяды. Әсіресе алғашқы баласы кішкентай кезде екінші сәби дүниеге келсе, күнделікті жүктеме арта түседі.
Бұл жерде отбасының табысынан бөлек, ерлі-зайыптылардың міндеттерді қалай бөлісетіні маңызды. Бір отбасында әкесі баланың күтіміне тұрақты қатысып, ата-әжесі көмектесуі мүмкін. Ал басқа отбасында әйел бала тәрбиесі мен үй шаруасын жалғыз атқарады. Екі отбасының материалдық жағдайы бірдей болғанымен, анаға түсетін жүктеме әртүрлі болады.
Қазақстан заңнамасында бала күтіміне байланысты демалысты әкелердің де пайдалануына мүмкіндік берілген. Дегенмен бұл құқықтың отбасыларда қаншалықты жиі қолданылатынын және ер адамдардың бала тәрбиесіне нақты қанша уақыт бөлетінін арнайы зерттеу қажет.
Екінші баланы жоспарлау кезінде алғашқы аналық тәжірибенің де маңызы бар. Егер әйел бірінші баладан кейін ұзақ уақыт ұйқысыздық, шаршау немесе денсаулығына байланысты қиындық көрсе, келесі жүктілікке дайындалуға көбірек уақыт қажет болуы мүмкін. Мұндай шешімді тек материалдық жағдаймен түсіндіру дұрыс емес. Әйелдің денсаулығы, психологиялық жай-күйі және отбасындағы қолдау да ескерілуі тиіс.
Әлемде де бала туу азайып жатыр
Қазақстандағы өзгеріс әлемдік демографиялық үрдістермен де үндеседі. Кейінгі жылдары бірқатар дамыған мемлекетте туу көрсеткіші төмендеп, жастардың отбасын құру және балалы болу мерзімі өзгеріп жатыр. Бұл құбылысты зерттеушілер экономикалық жағдаймен қатар, білім алу мерзімінің ұзаруы, еңбек нарығындағы өзгерістер және адамдардың өмірлік басымдықтарының ауысуымен байланыстырады.
АҚШ-тағы Мэриленд университетінің экономисі Мелисса Кирни туу көрсеткішінің төмендеуін зерттей келе, маңызды мәселеге назар аударған. Оның пікірінше, табысы жоғары елдерде көптеген адам әлі де екі балалы болуды қалайды. Бірақ олардың қалауы мен нақты өмірдегі мүмкіндігі арасында айырмашылық бар.
Экономист 2026 жылғы мамырда Financial Times басылымының The Economics Show бағдарламасында демографиялық саясаттың нәтижесін тек туған балалардың санымен бағалау жеткіліксіз екенін түсіндірген. Оның пайымдауынша, адамдардың өздері қалаған отбасын құруына қандай жағдай жасалғаны да маңызды.
Бұл тұжырым Қазақстандағы өзгерісті түсіндіруге көмектескенімен, америкалық зерттеулердің нәтижесін біздің елге сол күйінде қолдануға болмайды. Өйткені отбасылық дәстүр, халықтың жас құрамы, табыс деңгейі мен әлеуметтік қолдау жүйесі әр мемлекетте әртүрлі.
Дегенмен халықаралық зерттеулерде жиі көтерілетін мәселе – ата-аналардың қалауы мен мүмкіндігінің сәйкес келмеуі. Кейбір отбасылар екі немесе үш балалы болуды армандағанымен, баспана, жұмыс немесе бала күтіміне байланысты жоспарларын кейінге қалдыруы мүмкін.
Бала тууға берілетін біржолғы қаржылай қолдау мұндай шешімге әсер етуі ықтимал. Бірақ оның нәтижесі әрдайым тұрақты болмайды. Себебі ата-ана баланы бірнеше айға емес, ұзақ жылдарға жоспарлайды. Сондықтан отбасының болашаққа сенімі, тұрақты табысы және бала тәрбиесіне қолайлы жағдайы маңызды орын алады.
Әйелдер ана болуды кейінге қалдыра бастады ма?
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылы Қазақстанда босанған әйелдердің орташа жасы 29,8 болса, 2025 жылы 29,9 жасқа жеткен. Ал тұңғыш баласын дүниеге әкелген әйелдердің орташа жасы 25,3 жас болған.
Бұл деректер ана болу жасының күрт өзгергенін көрсетпейді. Дегенмен әйелдердің білім алу, жұмысқа орналасу және отбасын құру мерзімдерін қатар зерттеудің маңызын аңғартады.
Бүгінде жоғары білім алған жастардың бір бөлігі алдымен мамандығы бойынша тұрақты жұмыс табуға, қаржылық жағдайын жақсартуға және баспана мәселесін шешуге ұмтылады. Осы міндеттерді орындауға бірнеше жыл кетуі мүмкін. Ал алғашқы бала дүниеге келгеннен кейін отбасының өмірі жаңа кезеңге өтеді.
Әйелдің тұңғышын дүниеге әкелген жасы кейінгі жүктіліктерді жоспарлауға да әсер етуі ықтимал. Бірақ мұнда барлығына ортақ шешім жоқ. Кейбір отбасылар балалардың жас айырмашылығы аз болғанын қаласа, басқалары араға бірнеше жыл салып босануды жөн көреді. Бұл шешім әйелдің денсаулығына, отбасының жағдайына және жеке қалауына байланысты.
Сондықтан туу көрсеткішінің төмендеуін тек экономикалық қиындықтармен немесе жастардың көзқарасымен түсіндіру жеткіліксіз. Оған демографиялық құрылымның өзгеруі де әсер етуі мүмкін.
Екінші бала туралы шешімнің артында не тұр?
Қазақстанда туу көрсеткіші төмендеп жатқаны – ресми статистикамен расталған құбылыс. Бірақ бұл өзгерістің қанша бөлігі екінші баланы кейінге қалдырумен байланысты екенін анықтау үшін арнайы зерттеулер қажет. Әйелдердің нақты қандай себеппен келесі жүктілікті жоспарламай жүргені туралы қорытынды жасауға қолда бар жалпы туу статистикасы жеткіліксіз.
Соған қарамастан, отбасылардың күнделікті өміріне әсер ететін бірнеше жағдайды назардан тыс қалдыруға болмайды. Баспана бағасы, тұрақты табыс, бала күтіміне жұмсалатын уақыт, әйелдің еңбек нарығындағы мүмкіндігі және мемлекеттік қолдаудың ұзақтығы – мұның бәрі ата-ананың болашаққа деген сеніміне ықпал етеді.
Мәселен, жеке баспанасы бар, тұрақты жұмыс істейтін және баласын қарауға жақындары көмектесетін отбасының мүмкіндігі жалдамалы пәтерде тұратын, бір ғана табыс көзі бар жас отбасымен бірдей емес. Сол сияқты алғашқы баладан кейін жұмысқа еш қиындықсыз оралған әйел мен бірнеше жыл еңбек нарығынан қол үзуге мәжбүр болған ананың тәжірибесі де әртүрлі.
Бүгінде мемлекет бала тууға байланысты біржолғы жәрдемақы төлейді, алғашқы бір жарым жылда бала күтіміне қаржылай қолдау көрсетеді. Бірақ ата-ананың міндеті осы мерзіммен аяқталмайды. Бала өскен сайын оның қажеттілігі көбейеді, ал отбасының қаржылық мүмкіндігі әрдайым соған сай арта бермейді.
Сондықтан екінші баланы дүниеге әкелу туралы шешім тек ата-ананың қанша балалы болғысы келетініне байланысты емес. Оған баланы өсіруге жеткілікті жағдайдың болуы да әсер етеді. Бірінші сәби дүниеге келгенде ерлі-зайыптылар ата-ана болудың қуанышын сезінсе, келесі баланы жоспарлағанда осы жауапкершіліктің күнделікті өмірдегі салмағын да ескереді.
Қазақстандағы туу көрсеткішінің төмендеуі демографиялық саясатқа ғана емес, жас отбасылардың тұрмысына да назар аудару қажеттігін көрсетіп отыр. Өйткені балалы болу туралы шешім бір күнде қабылданғанымен, оны өсіріп-жеткізуге жылдар қажет. Ал сол жылдарға деген сенімнің қалыптасуы отбасының бүгінгі жағдайына тікелей байланысты.
