Бүгінде смартфон балалардың күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналды. Бірі телефоннан мультфильм көрсе, енді бірі ойын ойнайды, ал мектеп оқушылары әлеуметтік желіде уақыт өткізеді. Кей ата-ана баласы тыныш отыруы үшін телефон берсе, басқалары оны ерте жастан технологияға үйретудің жолы деп санайды.
Дегенмен экран алдында ұзақ отыру баланың ұйқысына, зейініне және күнделікті әдеттеріне әсер етуі мүмкін. Балаларға телефонды қай жастан берген дұрыс? Экран уақытының қандай қаупі бар және ата-аналар нені ескеруі керек?
Толығырақ Ozgeris.info сайтының шолуынан оқыңыз...
Екі жасқа дейін экран қажет пе?
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынымдарына сәйкес, бір жасқа дейінгі балаларға экран алдында отыру ұсынылмайды. Бір жастағы балалар үшін де экран уақыты қарастырылмаған. Ал екі жастағы балалардың экран алдында отыру уақыты күніне бір сағаттан аспауы керек. Ұйым экран уақытын мүмкіндігінше азайтқан дұрыс екенін атап өтеді.
Бұл ұсынымдар баланың алғашқы жылдардағы даму ерекшеліктеріне байланысты. Ерте жаста бала қоршаған ортаны ұстап көру, қозғалу, адамдармен қарым-қатынас жасау және ойын арқылы таниды. Сондықтан экран алдында өткізілген уақыт баланың қозғалысына, ұйқысына немесе ата-анасымен қарым-қатынасына кедергі келтірмеуі маңызды.
Телефон сөйлеу қабілетіне әсер ете ме?
Бұл мәселе кейінгі жылдары ғалымдардың назарын аударып келеді. 2023 жылы JAMA Pediatrics ғылыми журналында жарияланған Жапонияда жүргізілген зерттеуге 7 097 ана мен бала қатысқан. Ғалымдар бір жасар балалардың экран алдында өткізетін уақыты мен олардың екі және төрт жастағы даму көрсеткіштері арасындағы байланысты қарастырған. Зерттеу нәтижесінде бір жасында экран алдында көп уақыт өткізген балаларда екі жасқа келгенде қарым-қатынас және мәселені шешу дағдыларының кешеуілдеу ықтималдығы жоғары болғаны анықталды.
Дегенмен бұл зерттеу экран уақыты сөйлеу дамуының кешеуілдеуіне тікелей себеп болатынын дәлелдемейді. Оған баланың өскен ортасы, ата-анамен қарым-қатынасы және басқа да факторлар әсер етуі мүмкін.
Ұйқыға қандай әсері бар?
Телефонды әсіресе ұйықтар алдында пайдалану мәселесіне мамандар ерекше назар аударады. Америкалық педиатрия академиясы балалардың ұйықтар алдындағы бір сағатта экран пайдаланбауын ұсынады. Себебі телефондағы ойындар, бейнероликтер мен хабарламалар баланың ұйқыға дайындалуын қиындатуы мүмкін. Сонымен қатар экраннан тарайтын жарық ағзаның ұйқы мен сергектік ырғағына әсер етеді. Ұйқының жеткіліксіздігі келесі күні баланың көңіл күйіне, зейініне және оқуына ықпал етуі мүмкін.
Әлеуметтік желілердегі қысқа видеолар да мамандардың назарында. Бір видео аяқталысымен екіншісі басталатындықтан, бала үздіксіз жаңа ақпарат алып отырады. Алайда қысқа видео көрудің өзі баланың зейінін міндетті түрде нашарлатады деп тұжырымдау дұрыс емес. Ғалымдар экран уақытымен қатар, контенттің мазмұнына, оны пайдалану мақсатына және баланың жасына назар аударады. Мысалы, ата-анасымен бірге танымдық бағдарлама көру мен бірнеше сағат бойы әлеуметтік желі таспасын тоқтаусыз қараудың әсері бірдей болмауы мүмкін.
Телефонды мүлде бермеу керек пе?
Мамандар барлық жастағы балаларға бірдей тыйым салуды ұсынбайды. Америкалық педиатрия академиясы бес жастан асқан балалар үшін экран уақытына бірыңғай сағаттық шектеу белгілеуден гөрі, оның ұйқыға, қозғалысқа, сабаққа және отбасылық қарым-қатынасқа кедергі келтірмеуіне назар аударуды ұсынады. Мектеп жасындағы балалар телефонды білім алу, байланыс орнату және ақпарат іздеу үшін де пайдалана алады. Сондықтан мәселе құрылғының өзінде ғана емес, оны қалай және қанша уақыт қолданатынында.
Егер бала телефонсыз уақыт өткізе алмай, ұйқысы бұзылса, бұрын қызыққан ойындары мен іс-әрекеттерінен бас тартса немесе экранды тоқтатқан сайын қатты мазасызданса, оның күн тәртібін қайта қарастырған жөн. Дегенмен мұндай белгілердің болуы баланың телефонға тәуелді екенін бірден білдірмейді. Себебін анықтау үшін оның жасын, даму ерекшеліктерін және күнделікті жағдайын ескеру қажет.
Баланың экранмен қарым-қатынасын реттеудің бір жолы – отбасында ортақ ереже қалыптастыру. Мәселен, тамақтану кезінде телефон пайдаланбау, ұйқы алдында экранды шектеу және бос уақытты бірге өткізудің басқа жолдарын қарастыру. Ең бастысы, балаға телефонды қай жастан беру туралы шешім қабылдағанда оның жас ерекшелігіне, қажеттілігіне және күнделікті өміріне әсеріне назар аударған дұрыс.
