Бала екі жасқа келсе де сөздерді біріктіріп айта алмайды, үш жасында ойын жеткізуге қиналады. Мұндай жағдайда ата-аналардың бірі баласының өздігінен сөйлеп кетуін күтсе, енді бірі логопед, дефектолог пен неврологтың көмегіне жүгінеді. Бірақ баланың сөйлеуі неге кеш дамиды және мұндай қиындықтардың бәріне телефон кінәлі ме? Қазақстанда ерекше білім беру қажеттілігі бар 237 мыңнан астам бала тіркелген. Ал оларға көмек көрсететін арнайы педагогтерге қажеттілік әлі де жоғары.
Ozgeris.info сайты халықаралық ғылыми зерттеулер мен еліміздегі ресми деректер негізінде балалардың сөйлеу дамуына әсер ететін факторларды және ерте көмек көрсету жүйесіндегі мәселелерді саралады.
237 мың бала және 3408 маманға қажеттілік
Қазақстанда балалардың даму ерекшеліктерін анықтау және оларға арнайы педагогикалық қолдау көрсету мәселесі өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, 2025–2026 оқу жылының басында елімізде ерекше білім беру қажеттілігі бар 237 мыңнан астам бала тіркелген. Оның 70 мыңы мектепке дейінгі жаста болса, 165 мыңы мектеп жасындағы балалар. Бұл көрсеткіштерге сөйлеу тілінің бұзылыстары ғана емес, білім алуда қосымша қолдауды қажет ететін басқа да даму ерекшеліктері кіреді. Сондықтан аталған 237 мың баланың барлығында сөйлеу дамуы кешеуілдеген деп айтуға болмайды.
2026 жылғы 21 сәуірде өткен Үкімет отырысында Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды қолдау жүйесінің қазіргі жағдайын таныстырды. Министрліктің дерегіне сәйкес, Қазақстанда 539 арнайы білім беру ұйымы жұмыс істейді. Олардың қатарында 126 психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация, 240 психологиялық-педагогикалық түзету кабинеті, 12 аутизм орталығы, 14 оңалту орталығы, 99 арнайы мектеп және 48 арнайы балабақша бар. Қазір 213,7 мың бала арнайы психологиялық-педагогикалық қолдаумен қамтылған.
Бұл сандар елімізде арнайы көмек көрсету жүйесі қалыптасқанын көрсетеді. Дегенмен мамандардың жетіспеуі әлі де шешімін толық таппаған. Ресми мәлімет бойынша, ерекше білім беру қажеттілігі бар балалармен 11 мыңнан астам арнайы педагог жұмыс істейді. Соған қарамастан, ел бойынша қосымша 3408 маман қажет. Әсіресе, халық тығыз орналасқан өңірлер мен ірі қалаларда кадр тапшылығы байқалады. Қажетті мамандардың қазіргі жұмыс істеп жүрген педагогтер санына шаққандағы үлесі шамамен 31 пайызға тең. Бұл әрбір маманның жұмыс жүктемесіне, балаларды қабылдау мүмкіндігіне және түзету сабақтарының қолжетімділігіне әсер етуі ықтимал.
Мемлекет маман даярлау ісін де қолға алған. Қазір 17 жоғары оқу орнында арнайы педагогика бағыты бойынша 5424 студент білім алып жатыр. Олардың 2087-сі мемлекеттік білім беру тапсырысымен оқиды. Колледждерде логопедия мамандығын 505 студент меңгеруде. Бірақ жаңа мамандардың еңбек нарығына шығуы, өңірлерге орналасуы және мемлекеттік мекемелерде тұрақтап қалуы бөлек мәселе. Өйткені диплом алған түлектердің барлығы бірдей балалармен жұмыс істейтін мемлекеттік ұйымдарға барады деп есептеуге болмайды.
Балалардың сөйлеуіне телефон қаншалықты әсер етеді?
Балалардың сөйлеу дамуына қатысты қоғамда жиі айтылатын пікірдің бірі – смартфон мен мультфильмнің ықпалы. Кейбір ата-аналар баласының сөйлеуіндегі қиындықтарды телефонды көп қарауымен байланыстырса, басқалары экран арқылы бала жаңа сөздер үйренеді деп есептейді. Бұл мәселе халықаралық ғалымдардың да назарында.
2026 жылғы 28 қыркүйекте JAMA Pediatrics ғылыми журналында балалардың экран алдында өткізетін уақыты мен даму көрсеткіштерінің байланысына арналған ауқымды зерттеу жарияланды. Канададағы Калгари университетінің зерттеушілері Элизабет Әл-Жбури, Марисса Нивисон, Шери Мадиган және олардың әріптестері 23 метаталдаудың нәтижесін біріктірген. Зерттеулерге әлемнің 64 елінен 2 миллион 817 мыңнан астам бала қатысқан.
Ғалымдар экран алдында көп уақыт өткізу мен балалардың тілдік дағдылары, оқу үлгерімі және эмоционалдық жағдайы арасындағы байланысты зерттеген. Нәтижесінде экранды жиі пайдалану тілдік дағдылардың төмен көрсеткіштерімен байланысты екені анықталды. Бұл байланыстың статистикалық коэффициенті −0,14 болған. Сонымен қатар экран алдында ұзақ отыру мен оқу үлгерімінің төмендігі арасында да байланыс байқалған.
Дегенмен зерттеу нәтижесін телефон баланың сөйлеуін міндетті түрде тежейді деп түсіндіруге болмайды. Ғалымдар экран алдында өткізілген уақыт пен даму көрсеткіштерінің арасындағы статистикалық байланысты анықтағанымен, оның тікелей себеп екенін дәлелдеген жоқ. Оның үстіне зерттеу әртүрлі жастағы балаларды қамтығандықтан, нәтижені тек екі-үш жастағы бүлдіршіндерге қатысты қарастыру дұрыс емес.
Бұл тұста тағы бір маңызды жайт бар. Бала мультфильмнен жаңа сөз естуі мүмкін, бірақ тілді меңгеру тек сөзді тыңдаумен шектелмейді. Күнделікті қарым-қатынас кезінде бала өзіне айтылған сөзге жауап беруді, сұрақ қоюды, затты көрсетуді, өтініш білдіруді және өзгенің әрекетіне назар аударуды үйренеді. Ал экрандағы бейне мұндай екіжақты байланысты барлық жағдайда қамтамасыз ете алмайды.
2020 жылы JAMA Pediatrics журналында жарияланған тағы бір ғылыми талдауда 42 зерттеуге қатысқан 18 905 баланың мәліметтері қарастырылған. Ғалымдар экран алдында өткізілетін уақыт көбейген сайын тілдік дағдылардың төмен көрсеткіштері жиірек кездесетінін анықтаған. Бірақ ата-анасымен бірге жасына сай танымдық бағдарламаларды көрген балалардың тілдік көрсеткіштері жақсырақ болған. Бұл зерттеу экранның әсерін бағалағанда оның ұзақтығымен қатар, мазмұны мен баланың ересектермен қарым-қатынасын да ескеру қажет екенін көрсетті.
Бала сөйлемесе, мәселе тек тілінде болмауы мүмкін
Баланың сөйлеуі кеш дамығанда оның себебін бір ғана фактордан іздеу дұрыс емес. Тілдің қалыптасуы есту қабілетіне, жүйке жүйесінің дамуына, қоршаған ортамен қарым-қатынасқа және баланың жеке даму ерекшеліктеріне байланысты. Кейбір балалар сөздерді түсінгенімен, оларды айтуға қиналады. Енді бірінде айтылған сөзді түсіну, қарапайым нұсқауларды орындау немесе өз ойын жеткізу қатар қиындауы мүмкін.
АҚШ Ұлттық саңыраулық және басқа коммуникациялық бұзылыстар институтының (NIDCD) мәліметінше, сөйлеу дамуының кешеуілдеуі кейде есту қабілетінің бұзылуымен байланысты болады. Бала қатты дыбыстарды естігенімен, сөйлеу тілін толық қабылдауда қиындық көруі мүмкін. Сондықтан сөйлеу дамуын бағалау кезінде есту қабілетін тексерудің маңызы зор.
Бұдан бөлек, сөйлеудің кеш дамуы аутизм спектріндегі ерекшеліктермен, жалпы даму кешеуілдеуімен немесе тілдік дамудың дербес бұзылысымен байланысты болуы мүмкін. Бірақ баланың аз сөйлеуі оның міндетті түрде аутизмі бар екенін білдірмейді. Диагноз қою үшін тек сөз саны емес, баланың қарым-қатынасы, ойын әрекеті, айтылған сөзді түсінуі және басқа даму көрсеткіштері кешенді түрде бағаланады.
АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) даму көрсеткіштеріне сәйкес, екі жасқа келген балалардың көпшілігі кемінде екі сөзді біріктіріп айта алады. Мысалы, «су бер» немесе «мама кел» деген қарапайым тіркестерді қолданады. Үш жасқа қарай балалардың басым бөлігі ересектермен қысқа әңгімелесіп, сұрақ қоя бастайды және суретте не болып жатқанын сипаттай алады. Бұл көрсеткіштер барлық бала бірдей күні немесе бірдей қарқынмен сөйлеуге тиіс дегенді білдірмейді. Бірақ белгілі бір дағды қалыптаспаса, оның себебін маманмен бірге анықтау маңызды.
Мәселенің күрделілігі де осында. Балаға тек дыбыстарды дұрыс айтуды үйрету жеткіліксіз болуы мүмкін. Егер оның сөзді түсінуінде, естуінде немесе әлеуметтік қарым-қатынасында қиындықтар болса, түзету жұмысының бағыты да өзгереді. Сондықтан логопедиялық сабақтардың тиімділігі баланың қажеттілігін қаншалықты дұрыс анықтауға байланысты.
Ерте көмек неге маңызды?
Балалардың сөйлеуіндегі қиындықтарға қатысты тағы бір мәселе – ата-аналардың көмекке жүгіну уақыты. Кей отбасылар бала үш-төрт жасқа келгенше өздігінен сөйлеп кетеді деп күтеді. Мұндай көзқарас кейде даму ерекшеліктерін ерте анықтау мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Себебі баланың сөйлеуінде қиындық бар-жоғын тек жасына қарап емес, оның түсіну, қарым-қатынас жасау және басқа да дағдыларымен бірге бағалау қажет.
Америкалық педиатрия академиясы балалардың даму көрсеткіштерін тұрақты бақылауды және қажет болған жағдайда арнайы тексеруден өткізуді ұсынады. Әсіресе, бала бұрын меңгерген сөздерін немесе қарым-қатынас дағдыларын жоғалтса, мұны жай ғана жеке даму ерекшелігі деп қарастыруға болмайды. Мұндай жағдайда баланың жағдайын кешенді бағалау қажет.
Қазақстанда балалардың даму ерекшеліктерін бағалаумен психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациялар айналысады. Олардың қорытындысы негізінде балаға арнайы педагогикалық қолдау ұсынылуы мүмкін. Дегенмен медициналық диагноз қою мен білім беру қажеттілігін анықтау екі бөлек міндет екенін ескерген жөн. Мәселен, сөйлеуінің кешеуілдеуіне есту қабілетінің бұзылуы себеп болса, логопедиялық сабақпен қатар медициналық тексеру де қажет.
Елімізде 2025 жылғы маусымда 110 психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация мен 230 түзету кабинеті жұмыс істеген. Ал 2026 жылғы сәуірде олардың саны тиісінше 126 және 240-қа жеткен. Демек, осы аралықта консультациялар саны 16-ға, түзету кабинеттері 10-ға көбейген. Бұл арнайы көмек көрсету желісінің кеңейіп жатқанын көрсетеді. Бірақ ұйымдар санының артуы әр өңірдегі балалардың қажеттілігі толық өтеліп отыр дегенді білдірмейді.
Мәселен, елімізде 240 түзету кабинеті болғанымен, олардың әрқайсысы қанша баланы қабылдайтыны, бір маманға қанша бала бекітілгені және балалардың сабаққа қаншалықты жиі қатыса алатыны туралы мәліметтерді бөлек қарастыру қажет. Бұл көрсеткіштер арнайы көмектің нақты қолжетімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Әсіресе, сөйлеу дамуы кешеуілдеген балаларға жүргізілетін сабақтардың жүйелілігі маңызды. Өйткені мұндай жұмыс бірнеше кездесумен шектелмей, баланың даму ерекшелігіне қарай ұзақ уақыт жүргізілуі мүмкін.
Балалардың сөйлеуі шынымен кеш дамып жатыр ма?
Қазақстандағы жағдайды бағалағанда бір маңызды сұрақ туындайды: соңғы жылдары сөйлеу тілі бұзылған балалар саны шынымен көбейді ме, әлде олар бұрынғыға қарағанда жиі анықтала бастады ма?
Бұл екі құбылыстың айырмашылығы бар. Егер диагностика жүйесі жетілдіріліп, ата-аналар мамандарға ертерек жүгіне бастаса, тіркелген балалар саны өсуі мүмкін. Бірақ мұның өзі сөйлеу бұзылыстарының халық арасында таралу жиілігі артқанын дәлелдемейді.
Қазақстанда ерекше білім беру қажеттілігі бар балалардың жалпы саны жарияланғанымен, сөйлеу тілінің нақты бұзылыстары бойынша бірнеше жылды қамтитын бірізді статистика ашық дереккөздерде жеткілікті көрсетілмеген. Мәселен, 2025 жылғы маусымда Үкімет 235 мыңнан астам ерекше білім беру қажеттілігі бар бала тіркелгенін хабарлаған. Ал 2025–2026 оқу жылының басында олардың саны 237 мыңнан асқан. Бірақ бұл екі көрсеткішті салыстырып, сөйлеу бұзылыстары көбейді деген қорытынды жасауға болмайды. Өйткені аталған санатқа әртүрлі білім беру қажеттіліктері бар балалар кіреді.
Халықаралық зерттеулер де бұл мәселеге біржақты жауап бермейді. 2026 жылы жарияланған Калгари университетінің ауқымды ғылыми талдауы экран алдында ұзақ уақыт өткізу мен тілдік дағдылардың төмен көрсеткіштері арасында байланыс барын анықтаған. Бірақ ғалымдар экранды сөйлеу бұзылыстарының жалғыз немесе негізгі себебі деп таныған жоқ.
Демек, балалардың сөйлеуіндегі қиындықтарды тек смартфонмен байланыстыру мәселенің басқа қырларын назардан тыс қалдыруы мүмкін. Есту қабілеті, нейродаму ерекшеліктері, баламен қарым-қатынас жасау мүмкіндігі және ерте анықтау жүйесінің жұмысы да маңызды.
Қазақстандағы ресми деректер арнайы көмекке мұқтаж балалардың саны едәуір екенін, ал олармен жұмыс істейтін мамандарға сұраныс сақталып отырғанын көрсетеді. Сондықтан мәселені тек ата-аналардың бала тәрбиесіне қатысты таңдауы арқылы түсіндіру жеткіліксіз. Баланың дамуындағы ерекшелікті уақытында анықтау, қажетті маманға қол жеткізу және түзету жұмысының үздіксіз жүргізілуі де маңызды.
Елімізде арнайы білім беру ұйымдарының саны көбейіп, жаңа мамандар даярланып жатыр. Ендігі маңызды мәселе – осы мүмкіндіктердің балаларға қаншалықты қолжетімді екенін анықтау. Өйткені сөйлеу дамуы кешеуілдеген бала үшін ең бастысы – диагноздың атауы ғана емес, оның қажеттілігіне сай көмекті дер кезінде алуы.
