Дипломатияның бір ерекшелігі бар: кейде мемлекеттер арасында ешқандай мәселе жоқ сияқты көрінуі мүмкін. Алайда уақыт өте келе ыңғайсыз сұрақтарға жауап беруге тура келеді.
Әзербайжан мен Түркия қарым-қатынасында да осындай кезең туғанға ұқсайды. Бүгін Анкарада Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) XIII саммиті өтеді. Алайда оған Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев қатыспайды. Ел атынан сыртқы істер министрі Джейхун Байрамов барады. Ал Бакуде FIFA U-15 әлем чемпионаты мен фестивалі аяқталып жатыр. Әлиев осы жарыстың марапаттау рәсіміне қатысуды жоспарлаған.
Ильхам Әлиевтің саммитке бармауына қатысты ресми түсініктеме оның жұмыс кестесі мен алдын ала жоспарланған іс-шараларға байланысты екені айтылды. Дегенмен жағдайға тек хаттамалық тұрғыдан қарау аңғалдық болар еді. Соңғы айларда екі одақтастың қарым-қатынасына қатысты алаңдатарлық ақпараттар жиілеп кетті. Бұл Әзербайжанның Түркиядан теріс айналғанын білдірмейді. Бірақ ең жақын одақтастардың өзі серіктесінің барлық әрекетімен сөзсіз келісуге міндетті емес. Әсіресе өз мемлекетіне қарсы жүйелі шабуылдарға төзуге тиіс емес.
Бауырластық өзара құрметті жоққа шығармайды. Егер бір тарап оны одақтасына ақыл айтуға, ішкі ісіне араласуға және сыртқы саясатын белгілеуге берілген құқық деп түсінсе, «Бір халық – екі мемлекет» деген ұстанымдағы екінші сөздің де маңызы кем емес екенін еске салатын кез келген сияқты.
Бауырластықты әмір жүргізу құқығымен шатастырғанда
Түркияның ақпарат кеңістігіндегі Әзербайжанға қарсы науқан кеше басталған жоқ. Соңғы үш жылда оның қарқыны әртүрлі болғанымен, негізгі нысанасы Бакудің Израильмен ынтымақтастығы болды. Жекелеген исламшыл және нұршыл топтар, олармен байланысты ақпарат құралдары, сондай-ақ Түркияның билеуші Әділет және даму партиясына (AKP) жақын саяси топтар Әзербайжан халықаралық байланыстарын өздерінің идеологиялық көзқарасына сай құруы керек деген талап қойып келеді.
Олар Бакуді сатқындық жасады, сионизмге қызмет етеді және Палестинаны жеткілікті қолдамайды деп айыптайды. Егемен мемлекеттің дербес сыртқы саясатын моральдық тұрғыдан айыпталатын әрекет ретінде көрсетіп, ұсынылған талаптармен келіспегені үшін оны ашық сынауға көшкен.
Қазан айының басында БҰҰ Бас Ассамблеясының отырысында Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху сөз сөйлеген кезде Әзербайжан өкілінің залдан шықпауы тағы бір шабуылға себеп болды. Бұдан кейін Әзербайжан Министрлер кабинетінің бірыңғай мектеп формасына қатысты шешімі жаңа дау туғызды. Түркияның ақпарат кеңістігінде бұл шешім бұрмаланып, хиджаб мәселесі діни-саяси сипатта көрсетіліп, Әзербайжанның ішкі мәселесі талқыға салынды.
Науқан барысында елге, халқына және басшылығына тіл тигізілді. Анкара мен Ыстанбұлдағы Әзербайжан дипломатиялық өкілдіктерінің алдында алты наразылық акциясы өтті. Кейбір ақпарат құралдары Әзербайжанның саясатын араб елдерінің ақпарат кеңістігінде де бұрмалап көрсетіп, Бакуге қарсы сынның ауқымын кеңейтті.
Мұның бәрі Әзербайжан бауырлас мемлекет деп атайтын елде болғаны ерекше ауыр тиді. Баку мұндай қысымды қарсыластарынан күтсе де, түркі бірлігі мен ислам ынтымағы туралы жиі айтатын тараптан алды.
Әзербайжан тарапының бағалауынша, ресми Анкара ақпарат кеңістігіндегі бұл жағдайға тым кеш назар аударған. Уақытылы шара қабылдап, қорлау мен арандату әрекеттерінің жолын кескенде, жағдайдың мұншалықты ушықпауы мүмкін еді. Ал ақпарат кеңістігі ұзақ уақыт бойы одақтас елге қарсы шабуыл алаңына айналып, кейін кезекті хаттамалық шара үшін болған жайтты ұмытуды ұсыну қисынсыз көрінеді.
Таңдамалы ұстаным
Әзербайжанға тағылған айыптардың біржақтылығы да назар аудартады. Түркиядағы Бакуді сынаушылар одан Израильмен ынтымақтастықты тоқтатуды талап етеді. Алайда Түркияның өзі бұл мемлекетпен дипломатиялық, сауда және әскери-техникалық байланыс орнатқанын, әлі де жалғастырып келе жатқанын ескермейді. Қазір мұндай байланыстар ашық жүргізілмеуі немесе тікелей көрсетілмеуі мүмкін. Дегенмен ұлттық мүдде мен прагматизм өз дегенін жасайды.
Ендеше, Анкара үшін прагматизм мен ұлттық мүдде деп түсіндірілетін әрекет Баку үшін неліктен сатқындық саналады? Егер Израильмен ынтымақтастық Палестинаны қолдаумен үйлеспейді деген өлшем болса, оны бәріне бірдей қолдану керек. Алайда бұл жерде дәл сондай бірізділік жетіспейді.
Әзербайжан сыртқы саясатын жекелеген діни-саяси топтардың көзқарасымен сәйкестендіруге міндетті емес. Оның қауіпсіздік, экономика және халықаралық ынтымақтастық салаларында өз мүдделері бар. Ауыр қақтығысты өз бетінше еңсеріп, аумақтық тұтастығын қалпына келтірген мемлекет тәуелсіз шешім қабылдаудың құнын жақсы түсінеді. Сондықтан серіктестерді өз бетінше таңдау құқығы үшін ақталуға тиіс емес.
Бакуден сөзсіз ынтымақтастық талап ете отырып, Әзербайжанның өзіне қарсы науқандарға көз жұма қарауға болмайды. Екі халықтың тарихи жақындығын бір мемлекетті екіншісіне қысым жасау құралына айналдыру да дұрыс емес.
Дипломатия өзара сыйластықты талап етеді
Халықаралық қатынастарда өзара сыйластық қағидаты бар. Бұл әрбір саммитке қатыспауды міндетті түрде жауап ретінде жасалған дипломатиялық қадам деп түсіну керек деген сөз емес. Мемлекет басшыларының жоспарларын өзгертуіне объективті себептер болуы мүмкін. Әр жағдайды жеке қарастырған жөн. Алайда өзара сыйластық серіктестің мүддесін құрметтеуді және оның басымдықтарын өз бетінше айқындау құқығын мойындауды білдіреді.
2024 жылғы шілдеде Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған Шушада өткен ТМҰ-ның бейресми саммитіне қатыспай, футболдан Еуропа чемпионатында Түркия мен Нидерланд құрамалары арасындағы матчты көруді жөн көрген. 2026 жылғы мамырда ол Әзербайжанда өткен Дүниежүзілік урбанистика форумына да бармады. Ал қазанда Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің VII саммитіне қатысқан жоқ.
Бұл шешімдердің өзі Анкараны Бакуді құрметтемеді деп айыптауға негіз бола алмайды. Бірақ Ильхам Әлиевтің Анкарадағы саммитке қатыспауын да оның жұмыс кестесі мен екіжақты қарым-қатынастың қазіргі жағдайын ескермей, автоматты түрде саяси демарш деп бағалауға болмайды.
24 қазанда Әзербайжанда FIFA U-15 алғашқы әлем чемпионаты мен фестивалі басталды. Ол 30 қазанда аяқталады. Бұл – ел алғаш рет қабылдап отырған ауқымды халықаралық шара. Сондықтан президенттің жарыстың қорытынды іс-шараларына қатысуы маңызды. Демек, Ильхам Әлиевтің саммитке бармауына қатысты ресми түсініктеменің нақты негізі бар. Дегенмен бұл шешімге қосымша саяси мән беретін кеңірек контексті жоққа шығармайды.
Президенттің саммитке қатыспауына тек Әзербайжанға қарсы науқан себеп болды деп айту дұрыс емес. Бірақ бірнеше айға созылған шабуылдардың одақтастар арасындағы ахуалға ешқандай қатысы жоқ деп көрсету де шындыққа жанаспайды. Дипломатиялық үзіліс міндетті түрде дабыралы мәлімдемелермен қатар жүрмейді. Кейде мемлекеттің өз басымдықтарын айқындап, кез келген хаттамалық шараға сөзсіз қатысуға дайын емес екенін көрсетуі де жеткілікті.
ТМҰ жекелеген саяси топтарға тиесілі емес
Әзербайжан Түркі мемлекеттері ұйымының негізін қалаушылардың бірі болып қала береді және ұйымды дамытуға белсенді қатысып келеді. Баку түркі ынтымақтастығын нығайтуға елеулі саяси және дипломатиялық күш жұмсады. Бұл бағыттан бас тартқан жоқ. Президенттің бір саммитке қатыспауы елдің ұйымнан шығатынын немесе стратегиялық бағдарын өзгертетінін білдірмейді. Әзербайжанның атынан сыртқы істер министрі қатысады, ал ТМҰ аясындағы жұмыс жалғаса береді.
Сондықтан қазіргі жағдайды Әзербайжанның түркі бірлігінен бас тартуы деп көрсету манипуляция болар еді. Ұйым мемлекеттердің ортақ мүддесі үшін құрылған. Ол кез келген жағдайда көшбасшылардың жеке жақындығын міндетті түрде көрсететін алаң емес. Әсіресе ұлттық саясатын жекелеген сыртқы идеологиялық топтардың талабына бағындырғысы келмейтін елдерге қысым жасау құралына айналмауы керек.
Қазіргі жағдайдан ең алдымен Түркияның өзі қорытынды шығаруы қажет. Әзербайжаннан сөзсіз одақтастық ынтымақтастықты талап ете отырып, өз ақпарат кеңістігінде оған жүйелі түрде тіл тигізуге жол беруге болмайды. Серіктестің дербестігін сынауға себеп етіп, бірлікке шақыру да қисынсыз.
Саяси бауырластықтың да өз ережелері бар. Соның ең бастысы – тең құқықтылық. Онсыз одақтастық қамқоршы мен бағыныштының қарым-қатынасына айналады. Әзербайжан Түркиямен және басқа да түркі мемлекеттерімен ынтымақтастығын жалғастыра береді. Алайда бұл Бакуді соңғы айларда болған жағдайларды елемеуге міндеттемейді.
