Қазақстандықтар табысының жартысына жуығын тамаққа жұмсайды. Соған қарамастан, елдегі ересек тұрғындардың 58 пайызында артық салмақ бар. Халықтың басым бөлігі көкөніс пен жеміс-жидекті жеткілікті жемейді, есесіне ет пен ұн өнімдерін көбірек тұтынады. Бір кездері той-думанның асы саналған қуырылған, майлы тағамдар қазір күнделікті дастарқаннан түспейді. Оған соңғы жылдары кең тараған фаст-фуд пен дайын тамақты қосыңыз. Қазақтың ас мәзірі қалай өзгерді? Неге тамаққа көп ақша жұмсасақ та, дұрыс тамақтана алмай отырмыз?
Тамаққа кеткен ақшаның жартысы, денсаулыққа түскен салмақ
Қазақстанда азық-түлік тапшылығы жаппай сипат алған жоқ. Дүкен сөрелерінде өнімнің түр-түрі бар. Қалаған тағамды үйден шықпай-ақ алдыруға болады. Бірақ дастарқанның молаюы халықтың дұрыс тамақтанып жүргенін білдірмейді. Керісінше, соңғы зерттеулер қазақстандықтардың күнделікті ас мәзірінде елеулі теңсіздік барын көрсетіп отыр.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың екінші тоқсанында халықтың ақшалай шығысының 50,5 пайызы азық-түлікке жұмсалған. Яғни қазақстандықтар әрбір 100 теңгенің 50 теңгеден астамын тамаққа шығындаған. Бір жыл бұрын, 2025 жылдың сәйкес кезеңінде бұл көрсеткіш 52,5 пайыз болған. Азық-түлікке жұмсалатын шығынның жоғары болуы әсіресе табысы төмен отбасылар үшін ауыр. Өйткені тамаққа кеткен қаржы көбейген сайын өзге қажеттіліктерге қалатын ақша азаяды.
Мұндағы ең үлкен қайшылық – халықтың тамаққа жұмсайтын ақшасы мен тамақтану сапасының бір-біріне сәйкес келмеуі. Денсаулық сақтау министрлігі жариялаған STEPS зерттеуінің нәтижесінде Қазақстандағы ересектердің 58 пайызында артық салмақ, оның ішінде 22,4 пайызында семіздік анықталған. Бұл – артық салмақ әрбір екінші ересек адамға қатысты мәселе деген сөз. Оның үстіне, семіздікке шалдыққан адам міндетті түрде көп тамақ жейді деу қате. Артық салмақтың жиналуына тағамның құрамы, тұтынылатын энергия мөлшері, қимыл-қозғалыс, ұйқы, тұқымқуалаушылық және денсаулық жағдайы қатар әсер етеді.
Бұған қазақстандықтардың азық-түлік тұтыну құрылымын қосып қарасақ, мәселенің тағы бір қыры ашылады. Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы деректерінде бір тұрғынның үш айда орта есеппен 31 келіден астам нан, ұн, макарон және өзге дәнді дақыл өнімдерін, 20 келіден астам ет пен ет өнімдерін тұтынатыны көрсетілген. Көкөніс пен жеміс-жидек те дастарқаннан жоғалған жоқ. Бірақ олардың көлемі мен түрі, күнделікті ас құрамындағы үлесі бөлек мәселе. Өйткені картоп пен ақ нанға тойып отырған адамның ағзасы қажетті дәрумендер мен тағамдық талшықтарды жеткілікті алып жатыр деген сөз емес.
2026 жылғы сәуірде халықаралық Nutrients ғылыми журналында жарияланған қазақстандық зерттеу осы күмәнді күшейте түсті. Ғалымдар еліміздің 17 әкімшілік аумағында 18–69 жас аралығындағы 6 720 адамның тамақтану дағдысын зерттеген. Нәтижесінде қатысушылардың небәрі 15,7 пайызы ғана Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған мөлшерде, яғни күніне кемінде бес порция жеміс пен көкөніс тұтынғаны анықталды. Қалған 84,3 пайызы бұл талапты орындамаған. Зерттеу 2021–2022 жылдары жиналған деректерге негізделген, сондықтан оны 2026 жылғы жағдайдың тікелей өлшемі деп қабылдауға болмайды. Дегенмен ол қазақстандықтардың тамақтануындағы бұрыннан қалыптасқан кемшілікті айқын көрсетеді.
Зерттеудің тағы бір нәтижесі назар аудартады. Сауалнамаға қатысқандардың 80,6 пайызы тұзды көп тұтынудың денсаулыққа зиян екенін білген. Соған қарамастан, 64,6 пайызы тамақ әзірлегенде тұз қосатынын, 39,6 пайызы дастарқан басында дайын асқа тағы тұз себетінін айтқан. Ал 29,2 пайызы тұзы көп өңделген тағамдарды жиі жейтінін мойындаған. Демек, мәселе халықтың ненің пайдалы, ненің зиян екенін білмеуінде ғана емес. Білгенін күнделікті өмірде қолданбауы да үлкен түйткілге айналған.
Фаст-фуд қазақтың дастарқанын қалай өзгертті?
Бұрын түскі ас ішу үшін үйге бару немесе асханаға кіру қалыпты жағдай еді. Қазір жұмыс арасында бургер жеп, кешкі асты жеткізу қызметі арқылы алдыру үйреншікті дағдыға айналды. Әсіресе ірі қалаларда дайын тамақ сататын орындардың көбеюі, жеткізу қызметтерінің дамуы және мобильді қосымшалар тамақтанудың бұрынғы тәртібін өзгертті. Тамақ әзірлеуге уақыт бөлудің орнына, бірнеше батырманы басып тапсырыс беру әлдеқайда оңай.
Бірақ фаст-фудтың кең таралуын тек адамдардың жалқаулығымен түсіндіру қисынсыз. Қазіргі қалалық өмірдің өзі адамды тез дайындалатын асқа бейімдейді. Таңертең жұмысқа асығу, жолға уақыт жоғалту, кеш қайту, үй шаруасы – мұның бәрі ас әзірлеуге кететін уақытты қысқартады. Ал дайын тағам сататын кәсіпорындар осы сұранысты пайдаланады. Оған жарнама, жеңілдіктер, тегін жеткізу ұсыныстары мен әлеуметтік желілердегі тағам жарнамасы қосылады.
Фаст-фудтың тартымдылығы тек жылдам дайындалуында емес. Май, тұз және қанттың үйлесімі тағамның дәмін күшейтеді. Мұндай өнімдердің кейбірі аз көлемінің өзінде көп энергия береді. Мысалы, бургер, картоп фриі және тәтті сусыннан тұратын бір реттік ас адамның тәуліктік энергия қажеттілігінің едәуір бөлігін өтеуі мүмкін. Бірақ оның құрамында көкөніс пен тағамдық талшық жеткіліксіз болуы ықтимал. Мұндай тағамды күн сайын тұтыну, әсіресе қозғалысы аз адам үшін, артық энергия жиналу қаупін арттырады.
Дегенмен Қазақстанда фаст-фудты күнделікті тұтынатын халықтың нақты үлесі немесе соңғы бес жылда оның қанша пайызға өскені туралы бірізді ұлттық зерттеу жоқ. Сондықтан дайын тағамға сұраныстың өсуін тікелей семіздіктің басты себебі деп көрсетуге негіз жеткіліксіз. Оның үстіне, фаст-фудтың бәрі бірдей зиянды емес. Мәселе дайын тағамның құрамында, мөлшерінде және оны қаншалықты жиі тұтынатынымызда.
Қазақтың дәстүрлі ас мәзірін де бұл мәселеден бөлек қарауға болмайды. Ет, қамыр, май және сүт өнімдері ғасырлар бойы ұлттық тағамның негізін құрады. Бесбармақ, қуырдақ, қазы-қарта, бауырсақ – бұлар тек тамақ емес, халқымыздың тұрмыс-тіршілігімен біте қайнасқан ас түрлері. Бірақ бұрынғы өмір салты мен бүгінгі жағдайдың айырмасы үлкен. Қазір көп адам жұмыс күнін компьютер алдында өткізеді, көлікпен жүреді, бос уақытында да аз қозғалады. Ал ас мәзірінде қуаты жоғары тағамдардың үлесі сақталып отыр.
Мұнда ұлттық тағамды кінәлау дұрыс емес. Мәселе бір табақ етте немесе бауырсақта емес, күн сайын ағзаға түсетін энергия мен оның жұмсалуындағы айырмашылықта. Еттің майлы бөлігін жиі жеу, тағамды мол майға қуыру, нан мен қамыр өнімдерін шамадан тыс тұтыну артық энергия қабылдауға әкелуі мүмкін. Бірақ майды мүлдем алып тастау да дұрыс шешім емес. Ағзаға май қажет, тек оның түрі мен мөлшері маңызды. Мәселен, балық пен жаңғақтағы қанықпаған майлар және майлы еттегі қаныққан майлардың ағзаға әсері бірдей емес.
Осылайша, қазақстандықтардың ас мәзірінде екі түрлі үрдіс қатар жүріп жатыр. Бір жағынан, ет пен ұн өнімдеріне негізделген дәстүрлі тамақтану сақталған. Екінші жағынан, оған фаст-фуд, тәтті сусындар мен дайын тағамдар қосылды. Ал көкөніс, жеміс-жидек және тағамдық талшықтарға бай өнімдерді жеткілікті тұтыну әлі де шешілмеген мәселе болып отыр.
Азық-түлік себетінде 43 өнім бар. Бірақ ол дұрыс тамақтануға жете ме?
Қазақстанда ең төменгі күнкөріс деңгейін есептеуге арналған азық-түлік себетіне 43 түрлі өнім кіреді. Олардың қатарында ет, балық, сүт, нан, май, көкөніс, жеміс-жидек, жұмыртқа, қант, шай және дәмдеуіштер бар. Бұрын себет 20 өнімнен тұрған. Қазір оның құны ең төменгі күнкөріс деңгейінің 55 пайызын құрайды. Қалған 45 пайызы азық-түлікке жатпайтын тауарлар мен қызметтерге есептелген.
Бір қарағанда, 43 түрлі өнім адамның негізгі қажеттілігін өтеуге жеткілікті көрінуі мүмкін. Бірақ бұл себеттің мақсаты – адамның күнделікті тамақтануына қажет ең төменгі шығынды есептеу. Ол әр адамның жасына, денсаулығына және қозғалыс белсенділігіне қарай жасалған толыққанды ас мәзірі емес. Сондықтан ең төменгі азық-түлік себетінің құнын дұрыс тамақтанудың нақты бағасы ретінде қабылдау жаңсақтық болар еді.
Мәселенің тағы бір қыры бар. Статистикада халықтың тамаққа жұмсаған шығыны есептеледі, бірақ бұл қаржының қанша бөлігі пайдалы әрі құнарлы өнімдерге кеткені бөлек талдауды қажет етеді. 2026 жылдың екінші тоқсанында қазақстандықтардың ақшалай шығысының жартысынан астамы азық-түлікке жұмсалғанымен, бұл олардың ет, балық, көкөніс пен жемісті жеткілікті мөлшерде тұтынғанын білдірмейді. Отбасы бюджетінде тамақтың үлесі жоғары болған сайын бағаға қарап таңдау жасау қажеттігі де күшейеді.
Айталық, төрт-бес адамнан тұратын отбасы үшін бір мезгілдік асты тойымды әрі бәріне жететіндей әзірлеу маңызды. Мұндайда ұн, макарон, күріш пен картоптың жиі таңдалуы түсінікті. Бұл өнімдер ұзақ сақталады, тез дайындалады және салыстырмалы түрде қолжетімді. Ал балық, жеміс-жидек пен көкөністің кейбір түрлерін тұрақты сатып алу отбасының табысына, маусымға және тұратын өңіріне байланысты. Сондықтан қазақстандықтардың ас мәзіріндегі теңсіздікті тек тағамға деген талғаммен түсіндіру жеткіліксіз.
Халықаралық зерттеулер де азық-түлік бағасының тамақтану сапасына ықпал ететінін көрсетеді. Табысы шектеулі отбасылар көбіне бір теңгеге көбірек қуат беретін өнімдерді таңдауға мәжбүр болады. Мұндай тағам қарынды тойдырғанымен, ағзаға қажетті қоректік заттардың бәрін жеткілікті мөлшерде бермеуі мүмкін. Сөйтіп, бір адамның бойында артық салмақ пен кейбір дәрумендер немесе минералдар тапшылығы қатар кездесуі ықтимал.
Ұлттық тағамтану орталығы не істеп жатыр?
Қазақстанда халықтың тамақтану жағдайын ғылыми тұрғыдан зерттеумен айналысатын негізгі ұйымдардың бірі – Қазақ тағамтану академиясы. Оның қалыптасуы марқұм болған академик Төрегелді Шармановтың есімімен байланысты. Ғалым ұзақ жылдар бойы тағамтану ғылымын дамытуға, халықтың тамақтану ерекшеліктерін зерттеуге және дәрумендер мен микроэлементтер тапшылығының алдын алуға еңбек сіңірді. Қазір академияның жұмысы тамақтану стандарттарын әзірлеу, ғылыми зерттеулер жүргізу және халық денсаулығын сақтауға бағытталған жобалармен жалғасып келеді.
Соңғы жылдардағы нақты жұмыстардың бірі – мектептердегі тамақтану жүйесін өзгерту. 2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап Қазақстан мектептерінде тамақтанудың жаңа стандарты енгізілді. Оны әзірлеуге Денсаулық сақтау және Оқу-ағарту министрліктерімен бірге Қазақ тағамтану академиясы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және ЮНИСЕФ қатысқан. Жаңа талаптар бойынша мектеп тағамындағы тұз мөлшерін бес есеге дейін, қант мөлшерін 3,6 есеге дейін шектеу көзделген. Сонымен қатар мәзірдегі балық, сүт өнімдері, көкөніс, жеміс-жидек пен бұршақ дақылдарының үлесін арттыруға басымдық берілген.
Бұл өзгерістердің қажеттілігі балалар арасындағы артық салмақ көрсеткіштерінен де байқалады. ДДҰ-ның COSI зерттеуінің 2020 жылғы деректеріне сәйкес, Қазақстандағы 6–9 жас аралығындағы балалардың 20,6 пайызында артық салмақ, оның ішінде 6,6 пайызында семіздік анықталған. Яғни мәселе тек ересектерге қатысты емес. Балалардың да тамақтану дағдысы мен қозғалыс белсенділігіне ерте жастан назар аудару қажеттігі туындап отыр.
Мектеп асханаларындағы жаңа тәртіптің тағы бір ерекшелігі – балалардың тамақты қаншалықты жейтінін есепке алу. Бұған дейін тағамның бекітілген мәзірге сәйкес дайындалуы басты назарда болса, енді оның қанша бөлігі желінбей қалғаны да ескеріледі. Егер бала пайдалы деп ұсынылған тағамды жемесе, оның тағамдық құндылығы қағаз жүзінде ғана қалады. Сондықтан жаңа стандартта дайын астың қанша бөлігі тәрелкеде қалғанын анықтайтын көрсеткіш енгізілген.
Дегенмен стандартты қабылдау мен оның нақты нәтижесін көру – екі бөлек мәселе. Мектеп мәзірінің өзгеруі балалардың күнделікті тамақтануына қаншалықты әсер еткені, тұз бен қант тұтынудың нақты қаншаға азайғаны және балалардың артық салмақ көрсеткіштері қалай өзгергені жөнінде кейінгі ұлттық бағалау нәтижелері қажет. Мұндай деректерсіз жаңа стандарттың тиімділігін толық бағалау қиын.
Ересектердің тамақтану жағдайына қатысты да осы мәселе өзекті. Елде тағамтану ғылымымен айналысатын ұйымдар, медициналық университеттер мен ғылыми зерттеу орталықтары бар. Соған қарамастан, халықтың нақты ас мәзірін, тағам құрамын және тамақтануға байланысты қауіптерді тұрақты зерттеп отыру мәселесі маңызын жоғалтқан жоқ. Қазақстандық ғалымдардың 2026 жылы жарияланған зерттеуі де осыны көрсетеді.
Ғалымдар нені анықтады?
С. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің зерттеушілері Марат Шоранов, Әнел Ибраева, Мирзәкәрім Әлшінбаев, Болат Садықов, Ерлан Ысымолдаев, Илдар Фахрадиев, Сергей Ли, Шынар Тәңабаева және Денсаулық сақтау министрлігінен Әсет Ізденов қатысқан ғылыми жұмыс Қазақстандағы тамақтану дағдыларына арналған.
Зерттеу авторлары жеміс пен көкөністі жеткіліксіз тұтыну және тұзды шамадан тыс пайдалану жұқпалы емес аурулардың алдын алуға кедергі келтіретін маңызды факторлар екенін атап өткен. Ғалымдардың қорытындысына сәйкес, Қазақстандағы тамақтану мәселесін шешу үшін барлық өңірге бірдей тәсіл қолдану жеткіліксіз. Өйткені адамдардың тамақтану дағдылары тұрғылықты жеріне, жасына, жынысына және әлеуметтік жағдайына қарай ерекшеленеді.
Зерттеудің маңызды тұсы – халықтың тамақтану туралы білімі мен нақты әрекетінің сәйкес келмеуі. Мәселен, тұздың зиянын білетіндер көп болғанымен, оны азайтуды маңызды санайтындардың үлесі әлдеқайда төмен. Бұл жағдай тек тұзға қатысты емес. Дұрыс тамақтану туралы ақпараттың көп болуы адамның ас мәзірі міндетті түрде өзгереді дегенді білдірмейді.
Ғалымдар тамақтану дағдыларын өзгерту үшін халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізумен шектелмей, тағам өнімдерінің құрамына, таңбалануына және қолжетімділігіне назар аудару қажет деген қорытындыға келген. Бұл – зерттеу авторларының ғылыми тұжырымы, арнайы алынған сұхбат емес.
Артық салмақ ауруға қалай ұласады?
Қазақстанда семіздік мәселесінің өткір қойылуы кездейсоқ емес. Артық салмақ екінші типті қант диабеті, жүрек-қантамыр аурулары, жоғары қан қысымы және басқа да созылмалы сырқаттардың даму қаупін арттырады. Әсіресе іш қуысына жиналған артық май зат алмасу үдерістеріне әсер етіп, ағзаның инсулинге сезімталдығын төмендетуі мүмкін. Соның салдарынан қандағы қант деңгейін реттеу қиындайды.
Дегенмен соңғы жылдары адамдар жиі ауырып кетті деген пікірді тек тамақтану жағдайымен байланыстыруға болмайды. Аурушаңдықтың өсуіне халықтың жас құрылымы, медициналық тексерулердің көбеюі, диагноз қою мүмкіндігінің жақсаруы және өзге факторлар да әсер етеді. Ал дұрыс тамақтанбау – осы қауіптердің бірі.
Қазақстанда артық салмақтың таралуы денсаулық сақтау жүйесінің алдына жаңа міндет қойып отыр. 2026 жылғы наурызда елімізде ДДҰ сарапшыларының қатысуымен семіздікке қарсы жедел іс-қимыл жоспарын әзірлеу жұмыстары басталды. Жоспар артық салмақтың алдын алу мен семіздікті емдеу тәсілдерін алғашқы медициналық көмек жүйесіне енгізуге бағытталған. Бұл бастама семіздікті тек адамның жеке мәселесі емес, медициналық бақылауды қажет ететін созылмалы ауру ретінде қарастыруға негізделген.
Осы тұста тағы бір қайшылық байқалады. Қазақстанда денсаулыққа пайдалы тағам туралы ақпарат аз емес. Мектептерге жаңа стандарт енгізілді, дәрігерлер дұрыс тамақтануға шақырады, ғылыми зерттеулер жарияланып жатыр. Бірақ халықтың нақты ас мәзіріндегі өзгерістерді көрсететін тұрақты деректер мен қабылданған шаралардың нәтижесін бағалау әлі де маңызды.
Қазір қазақстандықтардың дастарқанында бұрынғыдан әлдеқайда көп таңдау бар. Бір үйдің асүйінде дәстүрлі ет тағамдары да, тез дайындалатын кеспе де, тапсырыспен келген бургер де қатар кездеседі. Бірақ тағам түрінің көбеюі оның сапасының артқанын білдірмейді. Бір жағынан, отбасылар тамаққа табысының қомақты бөлігін жұмсайды. Екінші жағынан, ғылыми зерттеулер жеміс пен көкөністің жеткіліксіз тұтынылатынын, ал ересектердің жартысынан астамында артық салмақ барын көрсетіп отыр.
Қазақстандағы тамақтану мәселесінің бүгінгі көрінісі осы: тамақ қымбат, таңдау көп, бірақ халықтың едәуір бөлігінің күнделікті ас мәзірі денсаулыққа қажет теңгерімді қамтамасыз ете алмай отыр. Бұл қайшылықтың салдары қазірдің өзінде артық салмақ пен семіздік көрсеткіштерінен байқалады. Ал оның алдағы жылдары халық денсаулығына қаншалықты ауыр тиетіні бүгінгі тамақтану дағдысының қалай өзгеретініне байланысты.
