Соңғы бір аптаның статистикасы алаңдатады. 2-9 тамыз аралығында Қазақстанда 47 орман өрті тіркелген. Оның 21-і жергілікті атқарушы органдарға қарайтын орман шаруашылықтарында болса, 26 өрт мемлекеттік орман қоры аумағында болған. Бақытымызға қарай, барлық өрт дер кезінде ауыздықталған. Бірақ бұл жерде басқа сұрақ туындайды: неліктен өрттің өзі сонша көп?
Бірінші себеп – аптап ыстық пен құрғақшылық
Орман өрті үшін ең қауіпті комбинация – жоғары температура, құрғақ ауа, жел және ылғалдың аздығы. «Қазгидромет» өрт қаупінің индексін дәл осы ұзақ уақытқа созылған құрғақ әрі ыстық ауа райына байланысты есептейді. Қауіптің бесінші, яғни ең жоғары класы да бар. Яғни күннің ыстығы орманды өздігінен міндетті түрде өртеп жібермейді. Бірақ орманды бірнеше күн бойы кептіріп, оны бір ұшқынға өте осал етеді. Бір қарағанда қауіпсіз көрінетін құрғақ шөп, жапырақ, бұтақ, ағаш қалдықтары – от үшін дайын отын.
Ал негізгі «ұшқын» кімнен келеді?
Қазақстанның төтенше жағдайлар қызметі бұған дейінгі түсіндірулерінде орман өрттерінің басым бөлігі адамның әрекетімен байланысты екенін атап өткен. Оның ішінде сөндірілмеген алау, темекі тұқылы, сіріңке, қоқыс жағу және ауыл шаруашылығы алқаптарындағы шөпті өртеу бар. Сондықтан «бәріне аптап ыстық кінәлі» деу дұрыс емес. Ал кей жағдайда адамның абайсыздығы алғашқы ұшқынды береді. Әрине, барлық өртті адамнан көру де қате. Найзағай сияқты табиғи факторлар да бар. Бірақ демалыс маусымында адамдардың орманға көп баруы адам факторын күшейтеді. Ресми түсіндірулерде де өрттердің демалыс күндері жиілейтіні айтылған.
Ал техника жеткілікті ме?
Бұл жерде жағдай бұрынғы жылдармен салыстырғанда өзгеріп келеді. Қазақстан 2026 жылғы өрт маусымына дайындық кезінде техника мен мониторинг жүйелерін күшейткен. Ресми мәлімет бойынша, жыл басынан бері 223 техника бірлігі жеткізілген: оның ішінде 36 өрт сөндіру машинасы, 30 орман-патрульдік кешен және 157 трактор бар. Бұдан бөлек тағы 219 техника бірлігін жеткізу жоспарланған. Ал өртті ерте анықтау жүйесімен қамтылған орман аумағы 1,5 млн гектардан 2,5 млн гектарға дейін ұлғайған. Бұл – оң өзгеріс. Бірақ техника сатып алу мәселенің бір ғана бөлігі. Орман өртімен күресте ең маңыздысы – өртті сөндіру емес, оны алғашқы минуттарында анықтау. 47 өрттің барлығының дер кезінде ауыздықталуы осы жүйенің белгілі бір деңгейде жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді. Өртті жердегі және әуедегі патрульдер, сондай-ақ ерте анықтау жүйелері арқылы байқап, орман күзеті мен «Қазавиалесоохрана» күштері жұмылдырылған. Бірақ бұл жерде тағы бір қауіп бар: өрт саны көбейіп, әр өрттің аумағы ұлғая бастаса, қолдағы техника мен адам күші жеткілікті бола ма?
Қазақстанда биыл орман қорын қорғайтын мемлекеттік орман күзетінің саны 7,6 мыңнан аса адамға жеткізілген. Бірақ елдің орман қорының аумағы өте үлкен. Сондықтан техника ғана емес, оның қай жерде орналасқаны, қанша уақытта оқиға орнына жететіні және ауа райының жағдайы шешуші рөл атқарады.
Жарамсыз болып шыққан жаңашылдық
Жоғары аудиторлық палатаның 2025 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуы туралы қорытындысына сай «Семей орманына» енгізілген ерте анықтау жүйесі сынақ кезінде уәде етілген сипаттамаларды растай алмағанын хабарлады.
Мәліметтерге сүйенсек, жүйе өрт ошақтарын уақытылы әрі дәл анықтай алмаған. Әсіресе түнгі уақытта түтінді кеш тіркеген, сондай-ақ өрттің нақты координаттарын көрсету бойынша да кемшіліктер бар болып шықты. Осыдан кейін «Семей орманы» резерваты мен «Қазақтелеком» АҚ арасында сот дауы басталған.
2025 жылы бұл жобаға жалпы құны 3,1 млрд теңге болатын келісімшарт аясында 937,2 млн теңге аванс төленген. Алайда сынақ нәтижелерінен кейін жобаны әрі қарай қаржыландыру тоқтатылып, игерілмеген шамамен 2,2 млрд теңге республикалық бюджетке қайтарылған.
Бір қызығы, дәл осы жүйе бір жыл бұрын үлкен үмітпен таныстырылған еді. 2025 жылы «Семей орманы» резерватында 37 мұнараға арнайы камералар орнатылып, олар 650 мың гектар орман алқабын толық қамтитыны айтылған. Жобаның таныстырылымына «Қазақтелеком» басқарма төрағасы Бағдат Мусин мен Экология министрі Ерлан Нысанбаев қатысқан.
Сол кезде Бағдат Мусин жүйе тәулік бойы жұмыс істейтінін және түтіннің қою-сұйығына қарамастан анықтай алатынын нық сеніммен айтқан еді.
«Егер монитор алдында отырған оператор күмәнданса, сол жерге дрон жібере алады. Дрон автоматты түрде де ұшады. Оператор тек координаттарды енгізсе жеткілікті», – деген болатын ол.
Ал Экология министрі Ерлан Нысанбаев бұл жүйе 24 табиғат қорғау мекемесіне енгізіліп, 5,5 млн гектар аумақты қамтитынын айтып, оның тиімділігі жаз мезгілінде көрінетінін жеткізген.
Кім кінәлі?
Бұл сұраққа бір ғана жауап жоқ. Адам жауапты – егер өртті абайсызда шығарса немесе тыйым салынған жерде от жақса. Мемлекет жауапты – егер орманды қорғауға қажетті техника, патруль, байланыс, ерте анықтау жүйесі жеткіліксіз болса. Жергілікті билік жауапты – егер өзіне қарайтын орман шаруашылығында профилактика нашар жүргізілсе. Ал климаттық жағдай – тәуекелді күшейтетін фактор. Сондықтан мәселені «халық кінәлі» немесе «мемлекет кінәлі» деп екіге бөлу жеткіліксіз.
Әлемде бұдан да үлкен өрттер болған
Орман өрті адамзат үшін жаңа құбылыс емес. Тіпті тарихтағы ең ірі өрттердің кейбірі Қазақстандағы бүгінгі көрсеткіштермен салыстыруға келмейтін масштабта болған. Мысалы, 1987 жылы Сібір мен Қытайдың солтүстік-шығысында болған өрттер кешені Guinness World Records дерегінде тарихтағы ең ірі орман өрттері мегакешендерінің бірі ретінде көрсетіледі. Оның жалпы зардап шеккен аумағы шамамен 16-18 млн гектар болған. Ал бір ғана ірі өрт бойынша 1950 жылғы Канададағы Chinchaga Fire және 1987 жылғы Қытайдағы Great Black Dragon Fire шамамен 1,2 млн гектар аумақты шарпыған ең ірі жеке орман өрттерінің қатарында. Бұл сандар бір нәрсені көрсетеді: орман өрті – бақылаудан шыққан жағдайда бірнеше сағатта ғана емес, тұтас экожүйені өзгерте алатын апат.
47 өрт – дабыл ма?
Иә. Бірақ бұл көрсеткіштің өзі Қазақстанда міндетті түрде «орман өрті бақылаудан шығып бара жатыр» дегенді білдірмейді. Себебі 47 өрттің барлығы дер кезінде сөндірілген. Дегенмен статистика қауіптің жоғары екенін көрсетеді. Бүгінде орман өртімен күрестің басты мақсаты – өртті батырлықпен сөндіру емес, оның шығуына жол бермеу. Бір адамның орманда тастаған темекі тұқылы бірнеше күн бойы жауын көрмеген құрғақ шөпті тұтандыруы мүмкін. Бір сөндірілмеген алау ондаған гектар орманды жоюы ықтимал. Сондықтан мәселенің түйіні техникада ғана емес.
Орманды өрттен ең алдымен өрт сөндіру машинасы емес, адамның жауапкершілігі қорғайды. Ал мемлекет пен жергілікті биліктің міндеті – сол жауапкершілікті бақылау, алдын алу жүйесін күшейту және өрт шыққан жағдайда алғашқы минуттарда әрекет ету. 47 өрттің барлығының сөндірілгені – жақсы жаңалық. Бірақ келесі сұрақ «Қанша өрт сөндірілді?» емес, «Неге олардың алдын ала алмадық?» болуы керек.
