Қазақстанда былтырдың өзінде 45,7 мың отбасы ресми түрде ажырасқан. Соның 43 пайызы некенің алғашқы бес жылына жетпей екіге кеткен. Бір жағынан, жас жұбайлардың отбасылық өмірге дайындығы, қаржылық қиындықтар мен ерлі-зайыптылар арасындағы түсініспеушілік мәселесі көтерілсе, екінші жағынан, қоғамда ажырасуға деген көзқарас өзгеріп келеді. Отбасылардың ажырасуына не себеп болып жатыр? Некені сақтап қалу әрдайым дұрыс шешім бе?
Қазақстандағы соңғы статистика мен мамандардың пікірі осы сұрақтарға жауап іздеуге мүмкіндік береді, деп хабарлайды Ozgeris.info.
Той көп, бірақ шаңырақ қаншалықты берік?
Қазақстанда отбасы құруға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп келеді. Бұрын үйлену мен тұрмысқа шығу белгілі бір жасқа жеткен адамның міндеті ретінде қабылданса, қазір жастардың бір бөлігі алдымен білім алуға, жұмысқа орналасуға және қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізуге ұмтылады. Дегенмен неке қию әлі де қоғамдағы маңызды оқиғалардың бірі саналады. Жыл сайын жүз мыңнан астам жұп ресми түрде отбасын құрады.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанда 115 985 неке тіркелген. Бұл 2024 жылғы 123 626 некемен салыстырғанда шамамен 6,2 пайызға аз. Ал ажырасу саны, керісінше, 40 569-дан 45 731-ге дейін өсіп, 12,7 пайызға артқан. Осылайша, 2025 жылы неке қию азайып, ажырасу көбейді.
Бірақ осы екі көрсеткішті бір-біріне бөліп, Қазақстандағы некелердің белгілі бір пайызы міндетті түрде ажырасады деп тұжырымдау қате. Өйткені бір жылда ажырасқан адамдардың көпшілігі сол жылы үйленбеген. Олардың арасында бірнеше жыл, тіпті ондаған жыл бірге тұрған ерлі-зайыптылар бар. Сондықтан отбасылық қатынастардың өзгерісін бағалау үшін некенің ұзақтығын, ажырасу жасын және өңірлік ерекшеліктерді де ескеру қажет.
2025 жылғы статистика осы тұрғыдан назар аударарлық. Ажырасқан 45 731 жұптың 3777-сі некеде бір жылға да жетпеген. Тағы 15 932 отбасы бір жылдан төрт жылға дейін бірге тұрған. Демек бір жыл ішінде тіркелген барлық ажырасудың 43,1 пайызы некенің алғашқы бес жылына жетпеген жұптарға тиесілі. Ал 10 857 отбасы бес жылдан тоғыз жылға дейінгі аралықта ажырасқан.
Бұл сандар жас отбасылардың алғашқы жылдары күрделі сынақтарға тап болатынын көрсетеді. Дегенмен статистика олардың нақты қандай себеппен ажырасқанын түсіндірмейді. Бір отбасы қаржылық қиындықтарға байланысты айырылысуы мүмкін, екіншісінде сенім жоғалады, үшіншісінде зорлық-зомбылық немесе тәуелділік мәселесі туындайды. Әр жағдайдың өз ерекшелігі бар.
Неге отбасылық өмірдің алғашқы жылдары қиын?
Отбасы құрған алғашқы жылдары ерлі-зайыптылардың күнделікті өмірге бейімделу кезеңі басталады. Бұрын әрқайсысы өз отбасында қалыптасқан тәртіппен өмір сүрсе, енді ортақ шешім қабылдауға, табысты бөлісуге және тұрмыстық міндеттерді атқаруға тура келеді. Бала дүниеге келгеннен кейін жауапкершілік артып, ұйқының азаюы, шаршау және уақыт тапшылығы да қарым-қатынасқа әсер етуі мүмкін.
20 жылдан астам тәжірибесі бар клиникалық психолог Леся Бикетова жас отбасылардағы жанжалдың жиі кездесетін себептерінің бірі қызғаныш екенін айтады. Оның пікірінше, кейбір ерлі-зайыптылар жұбайының жеке кеңістігін шектеп, әр қадамын бақылауға тырысады. Мұндай әрекеттер сенімге нұқсан келтіріп, отбасындағы шиеленісті күшейтеді. Психолог бұл мәселені жас жұбайлардың бір-бірімен қарым-қатынас орнату дағдыларымен байланыстырады.
Шынында да, некеге дейінгі романтикалық қарым-қатынас пен бір шаңырақ астындағы өмірдің айырмашылығы бар. Күнделікті тұрмыс адамдардың мінезіндегі бұрын байқалмаған ерекшеліктерді ашуы мүмкін. Қаржыны жұмсау, туыстармен араласу, үй шаруасын бөлісу және бала тәрбиесіне қатысты көзқарастар сәйкес келмеген жағдайда келіспеушілік туындайды. Мұндай мәселелердің барлығы ажырасуға әкелмейді, бірақ оларды ашық талқыламау жанжалды тереңдетуі ықтимал.
Психолог Анна Теодорович те отбасылық қатынастардағы қиындықтарды қоғамдық құндылықтардың өзгеруімен байланыстырады. Оның айтуынша, адамдардың некеден күтетін үміті өзгерген. Ерлі-зайыптылар бұрынғыдай қалыптасқан отбасылық міндеттермен шектелмей, қарым-қатынастан эмоционалдық жақындықты, өзара қолдауды және жеке шекарасының сақталуын күтеді.
Мұнда маңызды қайшылық бар. Қоғамда отбасына қатысты дәстүрлі түсініктер сақталғанымен, жастардың жеке өмірге, мансапқа және еркіндікке деген талабы өзгеріп келеді. Мысалы, ер адам өзін отбасының негізгі асыраушысы ретінде қабылдауы мүмкін, ал әйел қаржылық жауапкершілік пен үй шаруасының тең бөлінгенін қалайды. Мұндай айырмашылықтарды некеге дейін талқыламаған жұптар кейін ортақ шешімге келуде қиналуы ықтимал.
Қаржы мәселесі отбасын ажыратуы мүмкін бе?
Отбасылық қатынастардағы шиеленісті тек мінез бен психологиялық ерекшеліктер арқылы түсіндіру жеткіліксіз. Тұрғын үйдің қымбаттығы, тұрақсыз табыс, несие төлемдері және бала тәрбиесіне кететін шығын да ерлі-зайыптылардың күнделікті өміріне әсер етеді.
Әсіресе жас отбасылар үшін баспана мәселесі өзекті. Жеке тұрғын үйі жоқ жұптардың бір бөлігі пәтер жалдайды, енді бірі ата-анасымен бірге тұрады. Мұндай жағдайда жеке кеңістіктің шектелуі, туыстардың отбасылық шешімдерге араласуы және тұрмыстық келіспеушіліктердің көбеюі мүмкін. Ал ипотека немесе тұтынушылық несие бойынша міндеттемелер отбасы бюджетіне қосымша салмақ түсіреді.
Дегенмен қаржылық қиындықтардың ажырасуға нақты қаншалықты әсер ететінін анықтау үшін арнайы зерттеу қажет. Ұлттық статистика бюросының неке мен ажырасу туралы деректері әр отбасының табысын, қарызын немесе ажырасу себебін толық ашпайды. Сондықтан Қазақстандағы ажырасудың басты себебі кедейлік немесе несие деп кесіп айтуға негіз жоқ.
Отбасылық қатынастар жөніндегі маман Құралай Әуітова ерлі-зайыптылардың психологиялық жетілуіне назар аударады. Оның пікірінше, некедегі қиындықтар адамдардың жауапкершілікті қабылдауына, бір-бірінің қажеттіліктерін түсінуіне және келіспеушіліктерді шешу қабілетіне де байланысты.
Бұл мәселенің экономикалық қыры да бар. Қаржылық тәуелсіздігі жоқ адам отбасындағы қиын жағдайдан шығуға мүмкіндік таппауы мүмкін. Ал тұрақты табысы мен баспанасы бар азаматтың ажырасу туралы шешім қабылдауға мүмкіндігі көбірек. Сондықтан ажырасу көрсеткішінің өсуін тек отбасылық құндылықтардың әлсіреуімен байланыстыру біржақты болар еді.
Ажырасу көбейген өңірлерде не өзгерді?
Қазақстандағы ажырасу көрсеткіші өңірлер бойынша айтарлықтай ерекшеленеді. 2025 жылы мың адамға шаққанда ең көп ажырасу Павлодар облысында тіркелген – 3,43. Қарағанды облысында бұл көрсеткіш 3,41, Солтүстік Қазақстан облысында 3,28 болған. Ал Түркістан облысында мың адамға 1,03 ажырасудан келген. Республика бойынша орташа көрсеткіш – 2,24.
Бір қарағанда, оңтүстік өңірлердегі отбасылар әлдеқайда берік, ал солтүстік пен орталықта ажырасу жиі кездеседі деген ой тууы мүмкін. Бірақ мұндай қорытынды жасауға асықпаған жөн. Өңірлердегі халықтың жас құрамы, урбанизация деңгейі, неке қию тәжірибесі және отбасылық қатынастарға қатысты қоғамдық ұстанымдар әртүрлі. Оның үстіне ресми статистика тек заңды түрде тіркелген некелердің бұзылуын қамтиды.
Қазақстандық мәдениеттанушы Динара Әбділда ажырасудың аз болуы әрдайым отбасындағы қарым-қатынастың жақсы екенін білдірмейтінін айтады. Оның пікірінше, кейбір әйелдер қоғамдық қысымға байланысты жұбайының опасыздығына немесе тұрмыстық зорлық-зомбылыққа төзуі мүмкін. Ал әлеуметтанушы Татьяна Резвушкина ресми тіркелмеген және діни жолмен қиылған некелердің бұзылуы статистикада толық көрінбейтініне назар аударған.
2025 жылы ажырасулардың 74,4 пайызы қалаларда, 25,6 пайызы ауылдарда тіркелген. Бірақ мұны қала тұрғындары ауылдағы адамдарға қарағанда үш есе жиі ажырасады деп түсіндіруге болмайды. Бұл көрсеткіш ажырасулардың қай жерде тіркелгенін сипаттайды. Ал нақты салыстыру үшін әр аумақтағы халық саны мен жас ерекшеліктерін ескеру қажет.
Қалалардағы отбасылық қатынастарға тұрғын үй бағасы, еңбек нарығындағы бәсеке, жұмыс кестесі және күнделікті тұрмыс шығындары әсер етуі мүмкін. Ауылдық жерлерде туыстық байланыстар мен қоғамдық пікірдің ықпалы күштірек болуы ықтимал. Дегенмен бұл факторлардың ажырасуға әсерін өңірлік зерттеулер арқылы нақтылау қажет.
Адамдар неге бұрынғыдай шыдауға дайын емес?
Қазақстандағы ажырасуларды түсіндіруде қоғамның некеге деген көзқарасының өзгеруін ескеру маңызды. Соңғы жылдары адамдар отбасылық қатынастардағы психологиялық жайлылыққа, жеке шекараға және өзара сыйластыққа көбірек мән бере бастады. Бұл өзгеріс әсіресе әйелдердің білім алу және еңбек нарығына қатысу мүмкіндіктерінің кеңеюімен қатар жүріп жатыр.
Әлеуметтанушы Татьяна Резвушкинаның пікірінше, бұрын неке көбіне экономикалық қажеттілікпен байланысты болса, қазір адамдар одан психологиялық қолдау, қамқорлық және өзара түсіністік күтеді. Әйелдердің ер адамнан күтетін жауапкершілігі де өзгерген. Отбасын материалдық жағынан қамтамасыз ету жеткіліксіз, бала тәрбиесіне қатысу, үй шаруасын бөлісу және жұбайына эмоционалдық қолдау көрсету де маңызды саналады. Сарапшы мұндай өзгерістердің ерлі-зайыптылар арасындағы күтулердің сәйкес келмеуіне әкелуі мүмкін екенін атап өткен.
Психолог Әсем Айтмұхамбетова да ажырасу санының артуын отбасылық қатынастардың міндетті түрде нашарлауымен байланыстырмайды. Оның пікірінше, бұрын адамдар қоғамның айыптауынан, қаржылық тәуелділіктен немесе қалыптасқан дәстүрден қорқып, көңілі толмайтын некеде қала берген. Қазір мұндай шектеулердің ықпалы біртіндеп азайып келеді.
– Бұл некелердің нашарлағанын білдірмейді. Адамдардың ажырасуға деген көзқарасы өзгерді. Бұрын қалыпты саналатын нәрселерге адамдар енді төзгісі келмейді, – дейді психолог.
Әсем Айтмұхамбетова отбасындағы түсініспеушіліктің біртіндеп жиналатынына назар аударады. Ерлі-зайыптылар бір-бірін тыңдауды қойып, мәселелерді талқылаудан қашқан кезде арадағы жақындық әлсірейді. Психолог әлеуметтік желілердің де ықпалын атап өтеді. Адамдар өздерінің күнделікті өмірін өзгелердің желідегі мінсіз көрінетін отбасылық өмірімен салыстырып, жұбайына көңілі толмауы мүмкін.
Бірақ ажырасудың барлығын адамның жеке еркіндікке ұмтылуымен түсіндіруге болмайды. Кейбір отбасыларда ішімдікке, есірткіге немесе құмар ойындарға тәуелділік, психологиялық қысым және тұрмыстық зорлық-зомбылық кездеседі. Мұндай жағдайда некені сақтауды талап ету жәбірленушінің жағдайын қиындатуы мүмкін.
Саясаттанушы Жанерке Қайратқызы тәуелділікке байланысты отбасылық мәселелерге ерекше назар аударған. Оның пікірінше, ішімдікке, есірткіге немесе құмар ойындарға тәуелді адамның әрекеті өзінің ғана емес, отбасы мүшелерінің де өміріне кері әсер етеді. Сондықтан мұндай жағдайда жұбайына шыдауға кеңес беру дұрыс емес.
Ажырасудың балаға әсері қандай?
Ажырасу мәселесінде балалардың жағдайы ерекше назар аударуды қажет етеді. Ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасы аяқталғанымен, олардың ата-аналық жауапкершілігі сақталады. Баланың кіммен тұратыны, екінші ата-анасымен қарым-қатынасы, материалдық қамтамасыз етілуі және күнделікті өмірінің тұрақтылығы маңызды мәселеге айналады.
Психолог Әсем Айтмұхамбетованың айтуынша, балаға ажырасудың өзі ғана емес, ата-анасының одан кейінгі әрекеті де әсер етеді. Әсіресе баланы жанжалға араластырып, әкесі мен анасының бірін таңдауға мәжбүрлеу оның психологиялық жағдайын қиындатуы мүмкін.
Сондықтан баланың мүддесін қорғау міндетті түрде ата-ананы бірге тұруға көндіру деген сөз емес. Үнемі жанжал болатын немесе зорлық-зомбылық орын алған отбасында қалудың да балаға зияны болуы мүмкін. Мұндай жағдайда қауіпсіздік пен тұрақты орта бірінші орында тұруға тиіс.
Ажырасқаннан кейінгі тұрмыстық қиындықтарды да ескерген жөн. Бір ата-ананың табысына тәуелді болып қалған отбасының шығындары көбейіп, тұрғын үй мәселесі туындауы ықтимал. Әсіресе кішкентай балалары бар ата-аналар үшін жұмысты бала күтімімен қатар алып жүру оңай емес. Сондықтан алимент төлеу тәртібінің орындалуы, қолжетімді балабақшалар мен әлеуметтік қолдау шаралары ажырасудан кейінгі отбасылардың тұрмыс деңгейіне тікелей әсер етеді.
Некені сақтап қалу үшін не істеу керек?
Қазақстанда ажырасу санын азайтуға қатысты түрлі ұсыныстар айтылып жүр. Соның бірі – некені бұзғаны үшін төленетін мемлекеттік бажды көтеру. Бірақ мұндай шараның тиімділігі жөнінде сарапшылардың пікірі әртүрлі.
Әлеуметтанушы Татьяна Резвушкина ажырасуды қымбаттату отбасын сақтап қалмайды деп есептейді. Оның пікірінше, мұндай шектеу заң жүзінде некенің сақталуына әкелгенімен, шын мәнінде бөлек тұратын ерлі-зайыптылардың санын көбейтуі мүмкін. Заңгер Аржан Сәдуақас та қосымша қаржылық талаптардың әсіресе табысы төмен әйелдерге қиындық туғызатынын айтқан.
Ал саясаттанушы Жанерке Қайратқызы ажырасу туралы асығыс шешім қабылдаудың алдын алу үшін белгілі бір шаралар қажет деп санайды. Ол отбасылық жанжал кезінде психологиялық көмекке жүгінуді, жас ата-аналарға икемді жұмыс кестесін енгізуді және бала тәрбиесіне көбірек уақыт бөлуге жағдай жасауды ұсынған.
Бұл пікірлердің айырмашылығы отбасылық саясаттағы күрделі мәселені көрсетеді. Мемлекет некені сақтауға мүдделі болуы мүмкін, бірақ оның басты мақсаты азаматтарды қандай жағдайда да бірге тұруға мәжбүрлеу болмауы керек. Отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, қаржылық қиындықтарды азайту, ата-аналардың жауапкершілігін күшейту және жанжалдарды шешуге көмектесу анағұрлым маңызды.
Әсіресе жас отбасыларға арналған қолдау шараларын дамыту қажет. Баспанаға қолжетімділік, бала күтімі қызметтері, жұмыс пен отбасылық міндеттерді қатар атқаруға мүмкіндік беретін еңбек жағдайлары ерлі-зайыптылардың күнделікті өмірін жеңілдете алады. Сонымен бірге некеге дейінгі кеңес беру, қаржылық сауаттылық және қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру мәселелері де назар аударуға тұрарлық.
2025 жылғы статистика Қазақстанда ажырасудың қайта көбейгенін көрсетті. Бірақ бұл көрсеткіштің артында бір ғана себеп тұрған жоқ. Бір отбасында қаржылық қиындықтар шешуші рөл атқарса, екіншісінде сенім жоғалады, үшіншісінде зорлық-зомбылық немесе тәуелділік мәселесі туындайды. Сондықтан ажырасу санын азайтуды көздейтін саясат әр отбасының жағдайын ескеруге тиіс.
Қазақстан үшін басты мәселе ажырасу көрсеткішін қалай төмендету керектігімен шектелмейді. Адамдардың қауіпсіз, тұрақты және өзара сыйластыққа негізделген отбасылық қатынас құруына қандай жағдай жасалып жатқаны да маңызды. Өйткені отбасының беріктігін тек некеде тұрған жылдардың санымен өлшеу жеткіліксіз.
