Қазақстанда мүгедектікті белгілеу тәртібіне тағы өзгеріс енгізілді. Қарашаның басынан бастап медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізудің жаңартылған қағидалары қолданылады. Мемлекет бұл қызметті біртіндеп цифрландырып, азаматтарды сараптама бөліміне бару қажеттілігінен босатып келеді. Соған қарамастан, мүгедектікті рәсімдеу үшін медициналық тексеруден өту, қажетті құжатты жинау және дәрігерлік комиссияның қорытындысын алу керек. Елде мүгедектігі бар 762 мыңнан астам адам тұратынын ескерсек, бұл мәселе жүздеген мың отбасының өміріне тікелей қатысты.
Ozgeris.info редакциясы жаңа тәртіптің ерекшелігін, медициналық-әлеуметтік сараптаманың жұмысын және цифрландыру шешуге тиіс мәселелерді талдады.
Мүгедектікті белгілеу тәртібінде не өзгерді?
2026 жылғы 15 қазанда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі №406 бұйрыққа қол қойды. Құжат 2023 жылы бекітілген медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу қағидаларына өзгерістер енгізді. Жаңартылған тәртіп 2 қарашадан бастап қолданыла бастады.
Мүгедектікті белгілеу үшін адамның белгілі бір ауруға шалдыққаны жеткіліксіз. Медициналық-әлеуметтік сараптама аурудың немесе жарақаттың ағза қызметіне қаншалықты әсер еткенін, адамның еңбек ету, қозғалу, өзіне-өзі қызмет көрсету және күнделікті өмір сүру мүмкіндігін қаншалықты шектегенін бағалайды. Сондықтан бірдей диагноз қойылған екі адамға әртүрлі шешім қабылдануы мүмкін. Бұл олардың денсаулық жағдайына, ағза қызметінің бұзылу дәрежесіне және тіршілік әрекетінің шектелуіне байланысты.
Қарашада күшіне енген құжат сараптамаға жіберу мерзімдерін және кейбір санаттарға қатысты ерекшеліктерді нақтылайды. Жалпы тәртіп бойынша азамат медициналық-әлеуметтік сараптамаға уақытша еңбекке жарамсыздық басталған немесе тиісті диагноз қойылған күннен бастап кемінде төрт ай өткен соң жіберіледі. Бұл мерзім дәрігерлерге емнің нәтижесін бақылап, денсаулықтағы өзгерістің тұрақты сипат алғанын анықтау үшін қажет. Бірақ қайтымсыз кемістігі бар, Даун синдромы анықталған, сондай-ақ ағза қызметі ауыр бұзылған және оңалту мүмкіндігі жоқ кейбір азаматтарға қатысты ерекшеліктер қарастырылған.
Мұнда төрт айлық мерзімнің бұрынғы қағидаларда да болғанын ескеру қажет. Демек, қарашадағы өзгерісті барлық азамат үшін мүгедектікті рәсімдеу мерзімі жаңадан ұзартылды немесе қысқартылды деп түсіндіру дұрыс емес. Жаңа бұйрық қолданыстағы тәртіптің жекелеген нормаларын өзгертеді. Ал оның азаматтарға нақты әсерін бағалау үшін медициналық ұйымдардың осы талаптарды қалай орындайтынына назар аударған жөн.
Мүгедектікті рәсімдеу бірнеше кезеңнен тұрады. Адам алдымен емханаға жүгінеді, қажетті медициналық тексеруден өтеді, дәрігерлер оның жағдайын бағалайды. Одан кейін дәрігерлік-консультациялық комиссия медициналық-әлеуметтік сараптамаға жіберу туралы шешім қабылдайды. Соңғы қорытындыны сараптама мамандары шығарады. Яғни азаматтың мүгедектігі белгіленгенге дейінгі жолы бір ғана мемлекеттік қызметпен шектелмейді. Оның қаншалықты ұзаққа созылатыны медициналық ұйымның жұмысына да байланысты.
Төрт ай күту кімге қиын?
Мүгедектікті белгілеу тәртібіндегі ең күрделі мәселенің бірі – адамның медициналық жағдайы мен әлеуметтік көмекке мұқтаждығы әрдайым бір мезгілде анықталмайды. Ауыр жарақат алған немесе созылмалы дертке шалдыққан адам емделу кезеңінің өзінде еңбек ету мүмкіндігінен айырылуы ықтимал. Кейбір науқасқа тұрақты күтім, оңалту немесе арнайы құрал қажет болады. Бірақ мүгедектікті ресми белгілеу үшін денсаулықтағы өзгерістің тұрақты екенін медициналық тұрғыдан растау керек.
Мұндай талаптың себебі түсінікті. Мысалы, ауыр жарақат алған адамның жағдайы емдеу мен оңалтудан кейін жақсаруы мүмкін. Сондықтан уақытша еңбекке жарамсыздық пен тұрақты мүгедектікті ажырату қажет. Алайда бұл аралықта адамның күнделікті қажеттілігі тоқтап қалмайды. Ол дәрі-дәрмек сатып алуы, емделуі, жұмысқа бара алмауы немесе басқа адамның күтіміне мұқтаж болуы мүмкін.
Осы жерде медициналық талап пен әлеуметтік қажеттіліктің арасындағы мәселе туындайды. Мемлекет мүгедектікті белгілеу үшін жеткілікті негіз талап етеді. Ал азаматқа көмек дәл сол негіз жиналып жатқан кезеңде қажет болуы мүмкін. Әсіресе отбасының негізгі табысын тауып отырған адам ауыр дертке шалдықса, оның жұмыс істей алмауы бүкіл отбасының қаржылық жағдайына әсер етеді.
Дегенмен төрт ай күткен адамның бәрі осы уақыт ішінде әлеуметтік көмексіз қалады деу дұрыс емес. Қазақстанда уақытша еңбекке жарамсыздыққа байланысты төлемдер мен медициналық көмек алудың бөлек тәртібі бар. Мәселе – сол қолдау шараларының нақты адамның жағдайына қаншалықты сәйкес келетіні және оған қол жеткізудің жеңілдігі. Сондықтан мүгедектікті белгілеу мерзімін талдағанда азаматтың сараптамаға дейін қандай көмек ала алатынын да ескеру қажет.
Қазақстанда мүгедектігі бар адамдар саны қанша?
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Халықты әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитеті жариялаған мәліметке сәйкес, 2026 жылғы 1 қазанда Қазақстанда мүгедектігі бар 762,4 мыңнан астам адам тіркелген. Оның 637,8 мыңы – ересек адам, 124,6 мыңы – 18 жасқа дейінгі бала.
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында 43 335 адамға алғаш рет мүгедектік белгіленген. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2,4 пайызға көп. Былтыр осы уақытта 42 308 адам алғаш рет мүгедектігі бар адам деп танылған. Биыл жаңадан мүгедектік белгіленгендердің 30 919-ы – ересек адам, 12 416-сы – бала.
Бұл көрсеткіштерге сақтықпен қараған жөн. Алғаш рет мүгедектік белгіленген адамдар санының өсуі халықтың денсаулығы міндетті түрде нашарлап бара жатқанын өздігінен дәлелдемейді. Оған аурулардың таралуы, медициналық көмектің қолжетімділігі, диагноз қою мүмкіндігі және сараптамаға жолдау тәжірибесі әсер етуі мүмкін. Сондықтан өсімнің нақты себебін анықтау үшін ауру түрлері мен жас ерекшелігі бойынша деректерді салыстыру қажет.
Ресми статистикада ересектер арасында алғаш рет мүгедектікке әкелетін себептердің ішінде қатерлі ісіктердің үлесі жоғары екені көрсетілген. 2026 жылдың тоғыз айында олардың үлесі 29,9 пайыз болған. Ал 2025 жылдың сәйкес кезеңінде 27,4 пайызды құраған. Бұл қатерлі ісікке байланысты мүгедектік мәселесінің медициналық-әлеуметтік сараптама жүйесінде елеулі орын алатынын көрсетеді.
Мұндай ауруға шалдыққан адам үшін мүгедектікті рәсімдеу тек жәрдемақы алу мәселесі емес. Оның еңбек ету мүмкіндігі, емделу барысы, оңалту қажеттілігі және күнделікті тұрмысы да сараптама қорытындысына байланысты болуы мүмкін. Сондықтан медициналық ұйым мен әлеуметтік қорғау жүйесінің жұмысы өзара үйлесуі керек.
Цифрландыру азаматты қандай әуре-сарсаңнан құтқарды?
Қазақстанда медициналық-әлеуметтік сараптаманы сырттай жүргізу жүйесі бірнеше жылдан бері қолданылып келеді. Оның негізгі мақсаты – азаматтың медициналық құжаттарын электрондық түрде қарап, сараптама бөліміне жеке бару қажеттілігін азайту.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында мүгедектікті белгілеу, еңбекке қабілеттіліктен айырылу дәрежесін анықтау және әлеуметтік қорғау шараларын тағайындау бойынша 197 488 мемлекеттік қызмет көрсетілген. Оның 94,6 мыңына жуығы сырттай куәландыру арқылы қаралған. Бұл жалпы қызметтің 47,9 пайызына тең.
2025 жылы сырттай куәландырудың үлесі 42,5 пайыз болған. Демек, электрондық форматта жүргізілетін сараптаманың үлесі артып келеді. Бірақ сырттай куәландыруды азаматтың барлық медициналық рәсімнен босатылуы деп түсінуге болмайды.
Адам бұрынғыдай емханаға барып, қажетті тексеруден өтуі керек. Оның медициналық құжаттарын дәрігерлер дайындайды. Содан кейін ғана мәлімет сараптамаға электрондық түрде жіберіледі. Яғни цифрландыру азаматтың сараптама бөліміне бару қажеттілігін азайтқанымен, оған дейінгі медициналық тексеру кезеңін жойған жоқ.
Мұның әсіресе шалғай елді мекен тұрғындары үшін маңызы бар. Егер қажетті маман аудандық емханада болмаса немесе күрделі тексеруден өту үшін облыс орталығына бару керек болса, электрондық сараптама бұл қиындықты өздігінен шешпейді. Азаматтың жолға жұмсайтын уақыты мен қаражаты медициналық тексеру кезеңінде-ақ көбейуі мүмкін.
Осы себепті сырттай көрсетілген қызметтердің үлесін арттыру цифрландырудың нәтижесін бағалауға жеткіліксіз. Адам алғашқы дәрігерлік қабылдаудан бастап сараптама қорытындысын алғанға дейін қанша уақыт жұмсағанын, қандай тексеруден өткенін және қанша рет медициналық ұйымға барғанын да білу қажет.
Дәрігер құжатты дұрыс толтырмаса, кім жауап береді?
Мүгедектікті рәсімдеу жүйесінде медициналық ұйым мен сараптама бөлімінің міндеті бөлек. Дәрігерлер адамның денсаулық жағдайын тексеріп, медициналық қорытынды дайындайды. Ал сарапшылар сол мәліметтерді бағалап, мүгедектікті белгілеу туралы шешім қабылдайды.
Мұндай тәртіпте медициналық құжаттың толық әрі дұрыс рәсімделуі шешуші рөл атқарады. Егер қажетті зерттеу нәтижесі көрсетілмесе немесе адамның күнделікті өміріне әсер ететін шектеулер жеткілікті сипатталмаса, сарапшының қарауына ұсынылған мәлімет толық болмайды. Бұл қосымша тексеру қажеттілігін туғызуы мүмкін.
Цифрлық жүйе құжатты бір мекемеден екіншісіне жеткізуді жеңілдеткенімен, оның мазмұнындағы кемшілікті автоматты түрде түзете алмайды. Сондықтан медициналық-әлеуметтік сараптаманың сапасы емхананың жұмысына да тікелей байланысты.
Мұнда азамат үшін тағы бір қиындық туындауы ықтимал. Егер сараптама қорытындысы күткен нәтижеге сәйкес келмесе, адам оның себебін бірден түсінбеуі мүмкін. Шешім медициналық құжаттың жеткіліксіздігіне байланысты ма, әлде сарапшы денсаулық жағдайын басқа дәрежеде бағалады ма? Мұндай айырмашылықты түсіндіру маңызды, өйткені азаматтың әрі қарай қандай әрекет жасайтыны соған байланысты.
Қазақстанда медициналық-әлеуметтік сараптама шешіміне шағымдану тәртібі қарастырылған. Дегенмен жүйенің ашықтығын бағалау үшін шағымдардың саны мен нәтижесін білу қажет. Қанша азамат сараптама қорытындысымен келіспейді, олардың қаншасының шағымы қанағаттандырылады және қандай себеппен шешім қайта қаралады? Бұл көрсеткіштер медициналық құжат дайындау мен сараптама жүргізу кезінде жиі кездесетін мәселелерді анықтауға мүмкіндік берер еді.
Тәуелсіз сарапшылар шешімнің әділ болуына ықпал ете ме?
2025 жылғы қаңтардан бастап Қазақстанда медициналық-әлеуметтік сараптаманың тәуелсіз сарапшылары институты енгізілді. Оның құқықтық негізі Әлеуметтік кодексте қарастырылған. Жаңа тетік медициналық ұйымдарда жұмыс істейтін білікті дәрігерлерді сырттай сараптама жүргізуге тартуға мүмкіндік береді.
2026 жылғы 1 қазанда тәуелсіз сарапшылар тізілімінде 79 маман болған. Министрліктің мәліметінше, олар 81 953 медициналық-әлеуметтік сараптама актісін қараған.
Тәуелсіз сарапшыларды тартудың мақсаты – медициналық бағалаудың сапасын арттыру. Бірақ мұндай институттың тиімділігі тек қаралған құжат санымен өлшенбейді. Ең алдымен қабылданған шешімдердің негізділігі, сарапшылардың жауапкершілігі және азаматтардың шағымдарын қарау нәтижесі маңызды.
Мәселен, сарапшы медициналық құжаттағы мәліметті жеткіліксіз деп тапса, оның себебі нақты көрсетілуі керек. Ал азамат қабылданған шешіммен келіспеген жағдайда оны қайта қарату мүмкіндігін түсінуі тиіс. Сонда ғана тәуелсіз сараптама жүйесі азаматтардың сенімін арттыруға ықпал ете алады.
Бұл ретте тәуелсіз сарапшылардың саны мен қаралған актілер көлемін салыстыру да назар аудартады. 79 маманның қарауына он айға жетпейтін мерзімде 81 мыңнан астам акт түскен. Әр сарапшының нақты жұмыс көлемі бірдей болмауы мүмкін, сондықтан бұл деректен олардың жүктемесі туралы кесімді қорытынды жасауға болмайды. Дегенмен сараптама сапасын бағалағанда мамандардың жұмыс көлемі мен шешім қабылдау тәртібін де ескерген жөн.
Балаларға мүгедектік белгілеу неге ерекше назар аударуды қажет етеді?
Қазақстанда мүгедектігі бар балалар саны 124 мыңнан асады. Олардың арасында туа біткен ауруы бар, даму ерекшелігі анықталған, ауыр жарақат алған немесе ұзақ мерзімді оңалтуды қажет ететін балалар бар. Мұндай отбасылар үшін мүгедектікті рәсімдеу мәселесі әлеуметтік төлем алумен ғана шектелмейді. Ол баланың қажетті оңалту қызметіне, арнайы құралға және басқа да қолдау шараларына қол жеткізуіне әсер етеді.
Елімізде 2025 жылғы 1 шілдеден бастап мүгедектікті белгілеудің ерекше тетігі пилоттық жоба ретінде қолданылып келеді. Ол медициналық мәліметтері жеткілікті, қосымша көзбе-көз тексеруді қажет етпейтін жекелеген жағдайларға арналған. Атап айтқанда, қайтымсыз туа біткен және жүре пайда болған кемістіктер, аяқ-қол ампутациясы, Даун синдромы және балалардағы мукополисахаридоз сияқты жағдайлар қамтылған.
Ресми мәлімет бойынша, 2026 жылғы 1 қазанға дейін осы тетік арқылы 1285 сараптамалық шешім қабылданған. Мұндай тәсіл денсаулық жағдайы медициналық құжаттармен анық расталған азаматтарды қайта-қайта тексеруге жіберу қажеттілігін азайтуға бағытталған.
Бірақ балаларға қатысты мәселенің тағы бір қыры бар. Мүгедектік мәртебесі белгіленгеннен кейін де отбасы қажетті қызметті алу үшін белгілі бір рәсімдерден өтуі мүмкін. Оңалту бағдарламасын орындау, техникалық құрал алу немесе арнайы қызметке қол жеткізу мүгедектікті белгілеуден бөлек ұйымдастырылады. Сондықтан рәсімнің жеңілдеуі баланың қажетті көмекті уақытылы алғанын өздігінен білдірмейді.
Мұндай жағдайда мемлекеттік органдардың жұмысын екі бөлек нәтижемен бағалаған дұрыс. Біріншісі – мүгедектікті белгілеуге кеткен уақыт пен рәсімнің қолжетімділігі. Екіншісі – мүгедектік белгіленгеннен кейін азаматтың өзіне қажет көмекті қаншалықты толық алғаны. Егер алғашқы кезең жылдамдағанымен, оңалту қызметін күту ұзаққа созылса, отбасы үшін мәселе толық шешілмейді.
Мүгедектікті қайта қарау кезінде неге мән беру керек?
Медициналық-әлеуметтік сараптама алғаш рет мүгедектік белгілеумен шектелмейді. Бұрын мүгедектігі белгіленген азаматтардың денсаулық жағдайы да қайта бағаланады. Оның нәтижесінде мүгедектік дәрежесі өзгеруі немесе адамның оңалғаны анықталуы мүмкін.
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында қайта куәландыру нәтижесінде 8815 адам толық оңалған деп танылған. Бұл тиісті көрсеткіштің 6,7 пайызына тең. Өткен жылдың сәйкес кезеңінде 9054 адам толық оңалған деп танылып, олардың үлесі 7 пайыз болған.
Ал денсаулық жағдайы нашарлаған адамдар саны биыл 6907-ге жеткен. Былтыр осы кезеңде 6856 адам тіркелген.
Бұл деректер қайта куәландырудың нәтижесі әртүрлі болатынын көрсетеді. Бір адамның жағдайы жақсарса, екіншісінің денсаулығы нашарлауы мүмкін. Сондықтан сараптама қорытындысы медициналық мәліметке сүйеніп, адамның нақты жағдайын көрсетуі қажет.
Қайта куәландыру азаматтың әлеуметтік жағдайына да әсер етеді. Өйткені мүгедектік дәрежесінің өзгеруі оған көрсетілетін қолдау шараларын қайта қарауға негіз болуы мүмкін. Осы себепті азамат шешімнің қандай медициналық негізге сүйеніп қабылданғанын түсінуге және қажет болған жағдайда оған шағымдануға мүмкіндік алуы тиіс.
Мүгедектікті рәсімдеу қашан шынымен жеңілдейді?
Қазақстанда медициналық-әлеуметтік сараптаманы цифрландыру жұмысы жалғасып келеді. Сырттай куәландырудың үлесі өсіп, тәуелсіз сарапшылар тартылып жатыр. Кейбір диагноз бойынша азаматтың сараптама бөліміне жеке баруын қажет етпейтін ерекше тәртіп те енгізілген.
Бұл өзгерістердің азаматтарға пайдасы болуы мүмкін. Әсіресе қозғалысы шектеулі, ауыр дертке шалдыққан немесе шалғай елді мекенде тұратын адам үшін сараптама бөліміне бару қажеттілігінің азаюы маңызды. Бірақ цифрландырудың нақты нәтижесін бағалағанда медициналық тексеруден бастап әлеуметтік көмек алуға дейінгі бүкіл жолды ескеру керек.
Қазіргі ресми статистика қанша қызмет көрсетілгенін, оның қаншасы сырттай жүргізілгенін және қанша адамға мүгедектік белгіленгенін көрсетеді. Ал азаматтың құжат рәсімдеуге қанша уақыт жұмсағаны, медициналық мәліметтің толық болмауына байланысты қанша өтініш қайта қарауға жіберілгені және сараптама шешіміне түскен шағымдардың нәтижесі туралы толық салыстырмалы дерек қажет.
Мүгедектікті рәсімдеу жүйесіндегі негізгі мәселе де осы тұста жатыр. Мемлекет үшін қызметтің электрондық форматта көрсетілуі маңызды болса, азамат үшін оның қанша уақыт алғаны, қаншалықты түсінікті болғаны және қажетті көмекті уақытында ала алғаны маңыздырақ.
Қарашада күшіне енген өзгерістер медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізудің жекелеген талаптарын нақтылады. Дегенмен мүгедектікті рәсімдеу мәселесін тек жаңа бұйрықпен немесе цифрлық жүйемен шешу мүмкін емес. Оның нәтижесі емханадағы медициналық тексеруден бастап сараптама қорытындысына, одан кейінгі әлеуметтік қолдауға дейінгі жұмыстың қаншалықты үйлескеніне байланысты болады. Азамат үшін ең бастысы – құжаттың электрондық түрде рәсімделуі емес, денсаулығына байланысты қажет көмекті артық әуре-сарсаңсыз алу.
