Қазақстанда 1 желтоқсаннан бастап киім-кешек пен тоқыма өнімдерінің бір бөлігіне міндетті цифрлық таңбалау енгізіледі. Мемлекет жаңа жүйе заңсыз сауданы азайтып, отандық өндірушілерді қорғайды деп есептейді. Кәсіпкерлер болса тауарды есепке алу тәртібін өзгертіп, қосымша шығынға дайындалуы керек. Әр киімге жеке код беру қанша тұрады, шағын дүкендер жаңа талапқа қалай бейімделеді және оның салдары тұтынушы төлейтін бағаға әсер ете ме?
Ozgeris.info сайты мәселені талдап көрді.
Киім саудасында не өзгереді?
Қазақстанда киім-кешек сатудың жаңа тәртібі енгізілгелі жатыр. 14 қарашада жеңіл өнеркәсіп тауарларын таңбалау қағидаларының негізгі бөлігі күшіне енеді. Ал 1 желтоқсаннан бастап бірқатар киім мен тоқыма өнімін арнайы цифрлық кодпен таңбалау міндеттеледі. Жаңа талап бірден барлық тауарға қолданылмайды. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі оны үш кезеңмен енгізуді жоспарлаған.
Алғашқы кезеңде былғарыдан және жасанды теріден жасалған бұйымдардың, ерлерге, әйелдерге және балаларға арналған кейбір киімдердің, сондай-ақ төсек-орын жабдықтары мен тұрмыстық тоқыма өнімдерінің жекелеген түрлері қамтылады. 2027 жылғы 1 наурыздан бастап сырт киімнің, жейденің, жемпірдің, кардиганның және басқа да киімдердің қосымша санаттарына кезек келеді. Үшінші кезең 2027 жылғы 1 қазанда басталады. Қандай тауардың қашан таңбаланатыны оның атауына ғана емес, сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасындағы коды мен бекітілген тізбеге байланысты анықталады.
Жаңа жүйе бойынша өндіруші немесе импорттаушы әр тауарға Data Matrix кодын алуға тиіс. Бұл – өнімнің қозғалысын қадағалауға арналған екі өлшемді белгі. Мәселен, дүкенге бір үлгідегі жүз көйлек жеткізілсе, олардың әрқайсысының жеке коды болуы керек. Сол арқылы тауардың айналымға түскені, жеткізілгені және сатылғаны туралы мәлімет тіркеледі. Бұрын дүкен иесі тауарды сатып алып, қажетті есеп құжаттарын рәсімдеп, сатумен айналысса, енді таңбалауға жататын өнімнің цифрлық жүйеде дұрыс тіркелуін де қадағалауы қажет.
Бұл өзгерістің ауқымын түсіну үшін Қазақстандағы киім саудасының ерекшелігіне назар аударған жөн. Нарықта ірі сауда желілерімен қатар, шағын дүкендер, базардағы сауда орындары және шетелден тауар әкелетін жеке кәсіпкерлер жұмыс істейді. Олардың техникалық мүмкіндігі, тауар айналымы мен есеп жүргізу тәсілі бірдей емес. Ірі компаниялар қоймадағы тауарын арнайы бағдарламамен есепке алса, шағын кәсіпкердің мұндай жүйеге қосылуы қосымша дайындықты қажет етуі мүмкін. Сондықтан ортақ талаптың әр кәсіпкерге түсіретін салмағы да әртүрлі болады.
Үш теңгелік кодтың артындағы шығын
Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2026 жылғы 30 шілдедегі №381 бұйрығына сәйкес, жеңіл өнеркәсіп тауарына арналған бір таңбалау кодының шекті құны қосылған құн салығын есептемегенде 3,14 теңге болып белгіленген. Яғни мың дана киімге код алу үшін 3140 теңге, он мың данаға 31 400 теңге қажет. Бір қарағанда, бұл киімнің өзіндік құнымен салыстырғанда мардымсыз сома. Мысалы, 15 мың теңгеге сатылатын көйлектің таңбалау коды оның бағасының шамамен 0,02 пайызына тең.
Бірақ кәсіпкердің шығынын тек кодтың бағасымен есептеу жаңсақ түсінік қалыптастырады. Өйткені кодты сатып алу – жұмыстың бір бөлігі ғана. Тауарды жүйеге тіркеу, кодты басып шығару немесе жапсыру, оның қозғалысын есепке алу, кассалық және қоймалық бағдарламаларды сәйкестендіру қажет болуы мүмкін. Мұның бәрі қосымша уақыт пен қаражатты талап етеді. Әсіресе шағын дүкен үшін жаңа жабдық сатып алу немесе есеп жүргізетін бағдарламаны жаңарту бір реттік болса да елеулі шығынға айналуы ықтимал.
Мұнда кәсіпкерлердің бәріне бірдей міндет жүктелмейтінін ескеру керек. Өнімді Қазақстандағы ресми жеткізушіден таңбаланған күйінде сатып алатын дүкен мен киімді шетелден тікелей әкелетін импорттаушының жұмысы бөлек. Біріншісі дайын кодтың дұрыстығын және тауар қозғалысының есепке алынуын қадағаласа, екіншісі таңбалауды ұйымдастыруға да жауапты болады. Сондықтан жаңа тәртіптің шағын бизнеске нақты қаншаға түсетінін анықтау үшін кәсіпкердің қандай тауар сататынын, оны қайдан алатынын және қандай есеп жүйесін пайдаланатынын білу қажет.
Осы тұста мемлекеттің жариялаған үш теңгелік бағасы мен кәсіпкердің нақты жұмсайтын қаражатын ажырату маңызды. Бір кодтың құны белгілі болғанымен, шағын дүкеннің жаңа жүйеге толық көшуіне кететін орташа шығын жөніндегі салыстырмалы есеп қолда бар ресми мәліметтерден анықталмады. Ал мұндай есепсіз таңбалау кәсіпкерлер үшін арзан немесе қымбат болады деп тұжырым жасау қиын.
Арзан киімнің бағасы өзгере ме?
Жаңа талаптың тұтынушыға әсерін бағалағанда ең алдымен тауар бағасы туралы сұрақ туындайды. Кәсіпкердің шығыны артса, ол жұмсаған қаражатын тауардың бағасына қосуға тырысуы мүмкін. Бірақ бұл барлық киім міндетті түрде қымбаттайды деген сөз емес.
Бағаның қалай өзгеретіні нарықтағы бәсекеге, тауардың бастапқы құнына және кәсіпкердің қосымша шығынды қаншалықты көтере алатынына байланысты. Мәселен, қымбат киім сататын дүкен үшін бір кодтың бағасы елеусіз болуы мүмкін. Ал бағасы төмен, пайдасы аз тауармен жұмыс істейтін кәсіпкерге жаңа жүйені енгізуге жұмсалған қаражаттың салмағы көбірек сезіледі. Әсіресе аз көлемде тауар әкелетін сатушының тұрақты шығынын көп өнімге бөліп есептеуге мүмкіндігі шектеулі.
Дегенмен киім-кешектің бағасына таңбалаудан басқа да жағдайлар әсер етеді. Шетелден әкелінетін тауар үшін валюта бағамы, тасымал құны, кедендік төлемдер және өндірушінің бағасы маңызды. Сондықтан желтоқсаннан кейін дүкендегі киім қымбаттаса, оның себебін бірден жаңа таңбалау талабынан іздеу дұрыс болмайды. Мұны анықтау үшін кәсіпкерлердің жаңа жүйеге жұмсаған нақты шығынын және бағаның өзгеруіне ықпал еткен өзге жағдайларды салыстыру қажет.
Мәселенің тағы бір қыры бар. Қазақстанда ресми тіркелген кәсіпкерлермен қатар, тауарды заңсыз әкелу немесе оның айналымын жасыру арқылы жұмыс істейтін сатушылар да болуы мүмкін. Мұндай кәсіпкер кедендік және салықтық міндеттемелерден жалтарса, өнімін заңды жұмыс істейтін бәсекелесінен арзан ұсынуға мүмкіндік алады. Мемлекет таңбалау арқылы осындай айырмашылықты азайтуды көздейді. Бірақ заңсыз айналымдағы тауардың қанша бөлігі жаңа талаптың нәтижесінде ресми саудаға өтетінін алдын ала айту мүмкін емес.
Егер таңбалау заңсыз жеткізілетін өнімді азайтса, бұрын арзан сатылған кейбір тауардың бағасы өзгеруі ықтимал. Алайда мұндай өзгерісті тұтынушы үшін тек шығын ретінде қарастыру да біржақты болар еді. Ресми саудаға көшкен тауардың құжаттары, сатушының жауапкершілігі және сатып алушының құқықтарын қорғау мүмкіндігі де маңызды. Мәселе – жаңа жүйенің осы нәтижеге шынымен қол жеткізе алуында.
Цифрлық код заңсыз сауданы тоқтата ала ма?
Міндетті таңбалаудың негізгі мақсаты – тауардың өндірілген немесе импортталған сәтінен бастап сатылғанға дейінгі қозғалысын бақылау. Бұл мемлекетке нарықтағы өнім туралы қосымша ақпарат береді. Алайда цифрлық жүйенің болуы заңсыз сауда өздігінен жойылады дегенді білдірмейді.
Тауарды ресми айналымға енгізбей сататын кәсіпкер оны таңбалау жүйесінен де тыс қалдыруға тырысуы мүмкін. Сондықтан жаңа тәртіптің нәтижесі кодтың берілуіне ғана емес, оның қолданылуын бақылауға байланысты. Егер бақылау негізінен заңды тіркелген дүкендерге жүргізіліп, бейресми сауда назардан тыс қалса, жаңа талаптың ауыртпалығы адал кәсіпкерлерге көбірек түсу қаупі бар.
Осыдан тағы бір мәселе туындайды. Мемлекет заңсыз айналыммен күресуді мақсат еткенде, бақылау шығынын кім көтеруге тиіс? Егер кәсіпкер жаңа бағдарламаға, жабдыққа және есеп жүргізуге ақша жұмсаса, оның нәтижесінде нарықтағы бәсеке әділ болуы керек. Ал заңсыз жұмыс істейтін сатушы бұрынғыдай саудасын жалғастырса, цифрлық жүйеге қосылған кәсіпкер қосымша шығынға ұшырағанымен, күткен артықшылыққа ие болмауы мүмкін.
Қазақстанда мұндай тәжірибе бұрыннан бар. Аяқкиімді міндетті таңбалау тәртібі 2021 жылы бекітілген. Демек, мемлекет жеңіл өнеркәсіпке жаңа талап енгізер алдында осы тәжірибенің нәтижесін салыстыра алады. Атап айтқанда, аяқкиімді таңбалау заңсыз айналымды қаншалықты қысқартты, ресми сатылым қалай өзгерді, кәсіпкерлер қанша қаражат жұмсады және нарықтағы бағаға қандай әсер етті деген деректер маңызды. Бұл көрсеткіштерсіз жаңа жүйенің тиімділігі туралы тек оның көзделген мақсатына сүйеніп айту жеткіліксіз.
Таңбалау тұтынушыға да белгілі бір мүмкіндік береді. Арнайы қосымша арқылы тауардың кодын тексеріп, жүйеде тіркелген мәліметпен танысуға болады. Бірақ кодтың болуы өнімнің сапалы немесе қауіпсіз екеніне толық кепілдік бермейді. Мысалы, киімнің құрамы дұрыс көрсетілмесе немесе ол белгіленген қауіпсіздік талаптарына сай келмесе, мұндай мәселені анықтау үшін қосымша тексеру қажет. Яғни таңбалау – тауардың заңды айналымын бақылау құралы, сапаны тексерудің толық баламасы емес.
Шағын бизнеске берілген уақыт жеткілікті ме?
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі жаңа талапты кезең-кезеңімен енгізуді көздеп отыр. Қағидалардың тауар қозғалысы туралы мәлімет беруге қатысты кейбір нормалары 2027 жылғы 1 қазаннан бастап күшіне енеді. Бұрыннан қалған тауар қорын таңбалауға да өтпелі кезең қарастырылған. Бұл кәсіпкерлерге жаңа жүйеге бейімделуге мүмкіндік беруі тиіс.
Бірақ дайындық мерзімінің ұзақтығы мәселенің жалғыз өлшемі емес. Кәсіпкердің жаңа талапты қаншалықты түсінетіні, қажетті жабдықтың қолжетімділігі және ақпараттық жүйенің тұрақты жұмыс істеуі де маңызды. Әсіресе базардағы шағын сауда орындары мен тауарды аз көлемде әкелетін кәсіпкерлер үшін түсіндіру жұмысының сапасы шешуші рөл атқаруы мүмкін.
Мемлекет жаңа жүйені енгізгенде оның бизнеске түсіретін салмағын ғана емес, сол шығынның нәтижесін де есептеуге тиіс. Мысалы, таңбалау енгізілгеннен кейін заңсыз сауда азайса, салық түсімі өссе және адал кәсіпкерлердің нарықтағы мүмкіндігі кеңейсе, жұмсалған қаражаттың экономикалық негізі болады. Ал код саны көбейгенімен, заңсыз айналым сақталып, кәсіпкерлердің әкімшілік шығыны артса, жаңа тәртіптің тиімділігіне күмән туындайды.
Қазақстанда киім-кешекті міндетті таңбалау әлі басталған жоқ. Сондықтан оның бағаға әсері туралы кесімді қорытынды жасау ерте. Дегенмен қазірдің өзінде бір мәселе анық: жаңа жүйенің құнын үш теңгелік кодпен ғана өлшеуге болмайды. Оның шынайы бағасы кәсіпкерлердің қосымша шығынынан, нарықтағы бәсекенің өзгеруінен және тұтынушыға тигізетін нәтижесінен көрінеді. Мемлекет үшін ең маңыздысы – тауардың әр данасын есепке алу ғана емес, сол есептің заңсыз сауданы қысқартып, адал кәсіпкерге жұмыс істеуді жеңілдететінін дәлелдеу.
