Жертөледен басталған жыр сапары
Мұхтар Шаханов 1942 жылы 2 шілдеде киелі Отырар топырағында, қазіргі Түркістан облысында дүниеге келген. Алайда оның балалық шағы Төле би ауданындағы Қасқасу елді мекенінде, төбе басында әкесі қазған аядай ғана жертөледе өтті. Таудың бөктеріндегі тас орындықта отырып алғашқы өлеңдерін жазған бала Мұхтардың бойына табиғаттың тылсым күші мен әкесінің діни-рухани тәлімі ерте дарыды.
Оның ақындық дарыны тым ерте оянды. Небәрі 16 жасында республикалық баспасөзде өлеңі жарияланып, «16 жасар ақын шықты» деген қуанышты хабар бүкіл Қазақстанға тарады. Оның алғашқы қадамдарына Шәмші Қалдаяқов пен Төлеген Айбергеновтей қазақтың біртуар тұлғалары арнайы іздеп келіп, батасын берген еді.
«Менің негізгі мамандығым – тракторшы. Бірақ өмір бойы ұлттық мүддеге жақын жүретін адаммын. Кім шындығын жоғалтып алса, сөзі басқа, ісі басқа болса – ол үлкен ақын, ғалым, саясаткер болсын, оның құны көк тиын», – дейді ақынның өзі.
Шығармашылық биігі: ЮНЕСКО мойындаған туындылар
Мұхтар Шахановтың қаламынан туған әрбір шығарма – ұлттық сана мен философиялық тереңдіктің үлгісі. Оның алғашқы өлеңі 1959 жылы жарияланса, 1966 жылы «Бақыт» атты тұңғыш жыр жинағы оқырманға жол тартты. Кейінірек «Балладалар» (1968), «Ай туып келеді» (1970), «Қырандар төбеге қонбайды» (1974), «Сенім патшалығы» (1976) сияқты туындылары қазақ поэзиясының алтын қорына енді.
Ақынның балладалары мен поэмалары дүние жүзінің 50-ден астам тіліне аударылған. Ал оның сөзіне де, әніне де өзі автор болған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Мен саған ғашық едім» әндері бүкіл халықтың сүйіп тыңдайтын гимніне айналды.
Драматургия мен прозадағы жаңашылдық:
Оның «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы» пьесалары отандық және шетел театрларында зор табыспен сахналанды.
Қырғыздың ұлы жазушысы Шыңғыс Айтматовпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» эссесі мен «Сократты еске алу түні» драмасы әлемнің көптеген тіліне тәржімаланды.
«Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» («Жазагер жады космоформуласы») және «Өркениеттің адасуы» романдары ЮНЕСКО шеңберінде арнайы талқыланып, әлемдік деңгейде үлкен пікірталас тудырды. Украинаның Довженко атындағы киностудиясы осы туынды негізінде екі сериялы телефильм түсірді.
«Өлең деген – ешкім айтпаған ойларды айту. ЮНЕСКО менің жырларымды әлемдік поэзияның осы замандық биігі деп таниды», – деп атап өтеді Мұхтар Шаханов.
Қоғамдық ерлік пен азаматтық ұстаным
Мұхтар Шаханов тек қаламгер ғана емес, ел басына күн туғанда жалаңтөс батыр болып алға шыққан саясаткер. Оның қоғамдық қайраткерлігі бірнеше тарихи белестермен өлшенеді:
Желтоқсан шындығының жаршысы: 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінен кейін қазақ халқына тағылған «ұлтшыл» деген жалған айыпқа қарсы Кеңес Одағының ең жоғарғы мінберінен (Кремльден) батыл үн қатты. А.Сахаров, Б.Ельцин сияқты қайраткерлерді тартып, М.Горбачевті арнайы комиссия құруға мәжбүрледі.
Наурыздың қайта оралуы: 1988 жылы 62 жыл бойы тыйым салынған Ұлыстың ұлы күні – Наурыз мерекесінің қайта тойлануына тікелей мұрындық болды.
Экологиялық күрес: Республикада алғашқы экологиялық қозғалысты құрып, Арал мен Балқаш қасіретін әлем назарына ұсынды.
Тіл майданының қолбасшысы: 1989 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінде қазақ тіліне жеке дара Мемлекеттік тіл мәртебесін алып беруде шешуші рөл атқарды. Бүгінде ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы ретінде ана тілінің мүддесін қызғыштай қорып келеді. Ол ұлтты жоюға бағытталған «қазақстандық ұлт» доктринасына және тілдік шұбарлануға ашық қарсы шықты.
Атақ-даңқ және әлемдік мойындалу (Марапаттары)
«Отан біздің ең үлкен анамыз. Әркім өз анасына еткен қызметі үшін жылу дәметпеуі керек» деген қағиданы ұстанатын ақын талай мәрте атақ-даңқтан бас тартқанымен, оның таланты мен еңбегін бүкіл әлем мойындады. Шаханов 60-тан астам елден 120-ға тарта мәртебелі сыйлықтар алған.
Қазақстандық және КСРО марапаттары:
Қазақстанның Еңбек Ері атағы және Отан ордені (2022 жыл).
Қазақстанның Халық жазушысы (1996 жыл).
КСРО Ленин комсомолы сыйлығы (1982 жыл).
Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы (1972 жыл).
Халықаралық және шетелдік марапаттары:
Альберт Эйнштейн атындағы алтын медаль (2002 жыл, АҚШ): Бұл марапат оған «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін берілді. Бұл сыйлықты оған дейін әлемде небәрі 18 адам ғана алған болатын.
Нобельдің Алтын медалі: Ресейдегі «Нобель» қоры мен ақпарат орталығы бекіткен арнайы марапат.
БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасы сыйлығының лауреаты (Арал мәселесін көтергені үшін).
Қырғыз Республикасының халық ақыны (1994 жыл) және Данакер ордені (2024 жыл).
Түркия, Әзербайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түркі әлеміне ерен еңбегі үшін» атағы (2006 жыл).
Түркияның «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы (2002 жыл) және «Шахрияр» сыйлығы.
АҚШ өмірбаян институтының «Жыл адамы» атағы (2005 жыл).
Мұхтар Шахановтың есімі БҰҰ-ның алтын кітабына жазылған. Ол АҚШ, Англия, Франция, Германия, Жапония сынды жиырмаға тарта елдің құрметті азаматы, сондай-ақ көптеген шетелдік академиялар мен университеттердің құрметті докторы.
«Ұлтсыздық – рухани мүгедектік»
Мұхтар Шахановтың ғұмырлық философиясы оның мына бір өлең жолдарында жатыр:
«Өз тіліңді жерсінбеудің, Өз анаңды менсінбеудің,
Арсыздығы қай дәуірде болып еді тапқырлық?
Ол — рухи мүгедектік әрі ұлттық сатқындық!»
Ол 1993-2003 жылдары Қазақстанның Қырғызстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, бірнеше шақырылымдағы Парламент депутаты қызметтерін атқарды. Бірақ ол қай қызметте жүрсе де, биліктің емес, халықтың сойылын соқты.
Мұхтар Шаханов – тек марапаттарының санымен емес, ұлтына жасаған қалтқысыз қызметімен, сатылмайтын ар-ұжданымен ұлы. Оның шығармалары – қазақ халқының рухани құбылнамасы, ал өмір жолы – бүгінгі және келешек ұрпаққа үлкен өнеге. Ол тірісінде-ақ аты аңызға айналған, ұлтының қорғаны болған бірегей тұлға.
