Қазақстан Еуропа мен Азияны жалғайтын маңызды көлік дәліздерінің торабында орналасқан. Географиялық артықшылық елге халықаралық жүк тасымалынан мол табыс табуға мүмкіндік береді. Дегенмен транзиттік әлеуетті толық пайдалану үшін теміржол саласындағы қордаланған мәселелерді шешу қажет.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 13 қарашада өткен Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында «Қазақстан темір жолы» компаниясының жұмысын қатаң сынауы да осы мәселенің өзектілігін көрсетті, деп хабарлайды Ozgeris.info.
Қазақстанның халықаралық көлік жүйесіндегі орны соңғы жылдары айтарлықтай өзгерді. Бұрын еліміз негізінен шикізат экспорттайтын мемлекет ретінде қарастырылса, қазір Еуропа мен Азия арасындағы жүк тасымалын қамтамасыз ететін маңызды транзиттік бағыттардың біріне айналуға ұмтылып отыр. Әсіресе геосаяси жағдайдың өзгеруі, халықаралық сауда бағыттарының қайта қаралуы және балама көлік дәліздеріне сұраныстың артуы Қазақстан үшін жаңа мүмкіндік туғызды. Дегенмен халықаралық жүк ағынын өз аумағы арқылы өткізу мен одан тұрақты экономикалық пайда табу екі бөлек мәселе. Ол үшін теміржолдың өткізу қабілеті, логистикалық қызмет сапасы, кедендік рәсімдердің жылдамдығы және инфрақұрылымның өзара үйлесімділігі маңызды.
Географиялық артықшылық жеткіліксіз
Қазақстанның басты артықшылығы – орналасқан жері. Ел аумағы арқылы Қытайды Еуропамен, Орталық Азияны Ресеймен және Каспий теңізі арқылы Кавказ елдерімен байланыстыратын бағыттар өтеді. Соның ішінде Транскаспий халықаралық көлік бағытына қызығушылық артып келеді. Бұл дәліз Қытайдан шыққан жүктерді Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан және Грузия арқылы Еуропаға жеткізуге мүмкіндік береді. Алайда оның тиімділігі тек Қазақстандағы теміржолдың жағдайына байланысты емес. Каспийдегі порттардың мүмкіндігі, теңіз арқылы тасымалдау жиілігі, шекарадан өту тәртібі және бағытқа қатысушы мемлекеттердің өзара келісілген жұмысы да шешуші рөл атқарады.
Транзиттік тасымалдауда уақыттың маңызы ерекше. Жүк жөнелтуші үшін ең арзан бағыт әрдайым ең тиімді бағыт бола бермейді. Егер тауар белгіленген мерзімде жеткізілмесе, кәсіпорын қосымша шығынға ұшырайды. Сондықтан халықаралық компаниялар тасымал құнымен қатар жеткізу мерзімінің тұрақтылығына да мән береді. Қазақстан үшін негізгі міндеттердің бірі – жүктердің ел аумағынан қанша уақытта өтетінін алдын ала болжауға болатын жүйе қалыптастыру. Бұл үшін теміржол желісін кеңейту ғана емес, пойыздардың қозғалысын ұйымдастыру, вагон айналымын жеделдету және шекарадағы рәсімдерді оңтайландыру қажет.
Мәселен, Қазақстанда жаңа теміржол желісі салынғанымен, көршілес мемлекетпен шекарадағы өткізу бекетінің мүмкіндігі шектеулі болса, жүк тасымалының жалпы жылдамдығы айтарлықтай артпауы мүмкін. Сол сияқты порттағы тиеу-түсіру жұмыстары баяу жүргізілсе, теміржол арқылы жеткізілген жүк келесі көлік түріне уақытында ауыстырылмайды. Демек, транзиттік дәліздің тиімділігі оның ең әлсіз тұсына тәуелді.
ҚТЖ-ның тиімділігі неге маңызды?
13 қарашада өткен Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының қызметін қатаң сынға алды. Мемлекет басшысы компанияның кірісін арттыру, жұмысын оңтайландыру және цифрлық технологияларды енгізу арқылы тиімділігін көтеру міндетін қойды. Сондай-ақ логистика орталықтарын кеңейту, шекаралық және кедендік рәсімдерді жетілдіру, инфрақұрылымдағы кедергілерді жою қажеттігін атап өтті.
Бұл тапсырмалардың маңызы теміржол саласының ел экономикасындағы орнымен байланысты. ҚТЖ тек жолаушылар мен жүктерді тасымалдайтын компания емес. Оның жұмысы өнеркәсіп кәсіпорындарының өнім жеткізуіне, экспорттаушылардың сыртқы нарыққа шығуына, импорттық тауарлардың елге келуіне және халықаралық транзиттің дамуына тікелей әсер етеді. Сондықтан компания қызметіндегі тиімсіздік бір кәсіпорынның қаржылық нәтижесімен шектелмейді. Ол экономиканың басқа салаларына да қосымша шығын әкелуі мүмкін.
Теміржол тасымалындағы негізгі мәселелердің бірі – инфрақұрылымға түсетін жүктеменің артуы. Жүк ағыны көбейген сайын қолданыстағы желілердің өткізу мүмкіндігіне қойылатын талап та жоғарылайды. Әсіресе біржолды учаскелерде пойыздардың бір-бірін күтуі, шекаралық бекеттердегі кезек және стансалардың шектеулі мүмкіндігі тасымал мерзіміне әсер етуі ықтимал. Мұндай жағдайда жаңа вагондар сатып алу немесе локомотив паркін жаңарту ғана жеткіліксіз. Теміржол желісінің барлық бөлігін біртұтас жүйе ретінде дамыту қажет.
Соңғы жылдары Қазақстанда Достық – Мойынты теміржол учаскесін жаңғырту, Алматы теміржол торабын айналып өтетін желі салу және Дарбаза – Мақтаарал бағытындағы инфрақұрылымды дамыту сияқты жобалар қолға алынды. Олардың негізгі мақсаты – жүк тасымалының өткізу қабілетін арттыру және қолданыстағы бағыттарға түсетін салмақты азайту. Алайда мұндай жобалардың нәтижесін тек салынған жолдың ұзындығымен бағалау жеткіліксіз. Ең маңызды көрсеткіш – жүктің жеткізілу мерзімі қаншалықты қысқарғаны, тасымал көлемі қалай өзгергені және кәсіпорындардың шығыны азайған-азаймағаны.
Цифрландыру шекарадағы кезекті азайта ала ма?
Президент ерекше назар аударған мәселелердің бірі – көлік-логистика саласын кешенді цифрландыру. Бұл бағытта Қазақстанда бірқатар бастама жүзеге асырылып келеді. Дегенмен цифрландырудың тиімділігі электронды жүйелердің санымен емес, олардың нақты жұмысты қаншалықты жеңілдететінімен өлшенеді.
Халықаралық жүк тасымалына бірнеше мемлекеттік орган мен кәсіпорын қатысады. Тасымалдаушы компания, кеден қызметі, шекара бақылауы, порт әкімшілігі және логистикалық операторлар өзара ақпарат алмасады. Егер олардың әрқайсысы бөлек жүйемен жұмыс істесе, құжаттарды қайта енгізуге, мәліметтерді бірнеше мәрте тексеруге және қосымша уақыт жұмсауға тура келеді. Сондықтан цифрландырудың басты мақсаты – осы үдерістерді өзара байланыстыру.
Мысалы, жүк туралы ақпарат шекараға жетпей тұрып электронды түрде қабылданса, оны тексеру жұмыстары алдын ала жүргізілуі мүмкін. Бұл шекарадағы рәсімдерді жеделдетуге жағдай жасайды. Бірақ цифрлық жүйенің болуы барлық мәселені автоматты түрде шешпейді. Егер өткізу бекетінде қажетті жол, техника немесе маман жетіспесе, электронды құжат айналымының өзі кезекті толық жоя алмайды. Сондықтан технологиялық жаңарту инфрақұрылымды дамытумен қатар жүруге тиіс.
Бұдан бөлек, халықаралық тасымалда қатысушы мемлекеттердің ақпараттық жүйелері бір-бірімен үйлесуі маңызды. Қазақстан өз аумағындағы рәсімдерді толық цифрландырғанымен, көршілес елдегі талаптар өзгеше болса, жүк қозғалысында кідіріс сақталуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, транзиттік саясат тек ішкі инфрақұрылымды дамытуға емес, халықаралық келісімдерді жетілдіруге де тәуелді.
Транзит көлемі артса, табыс та көбейе ме?
Қазақстанның көлік саласындағы стратегиялық мақсаты халықаралық жүк ағынын көбейтумен ғана шектелмеуге тиіс. Ел аумағы арқылы өтетін жүктен қанша экономикалық пайда түсетіні де маңызды. Өйткені транзит көлемінің өсуі компаниялардың кірісін автоматты түрде арттыра бермейді. Тасымал шығыны жоғары болса, инфрақұрылымды күтіп ұстауға көп қаржы жұмсалса немесе қызмет көрсету тиімділігі төмен болса, қосымша жүк ағыны күткен нәтижені бермеуі мүмкін.
Сондықтан транзиттік саясатта табыстылық мәселесіне ерекше мән беру қажет. Қазақстан жүктерді бір шекарадан екінші шекараға жеткізетін аумақ қана болып қалмай, логистикалық қызмет көрсететін орталыққа айналуға ұмтылуы керек. Ол үшін қойма кешендерін, контейнер терминалдарын, жүкті сұрыптау және қайта тиеу орталықтарын дамыту маңызды. Мұндай қызметтер қосымша жұмыс орындарын ашып, тасымалдан түсетін табыстың ел ішінде көбірек қалуына мүмкіндік береді.
Бұл ретте отандық кәсіпорындардың халықаралық тасымал тізбегіне қатысуы да назардан тыс қалмауға тиіс. Логистика орталықтарын салу, көлік құралдарын жөндеу, қойма қызметін көрсету, цифрлық шешімдер әзірлеу сияқты бағыттарда қазақстандық компаниялардың мүмкіндігін кеңейтуге болады. Сонда транзиттік дәліздердің дамуы тек көлік саласына емес, шағын және орта бизнеске де ықпал етеді.
Алайда мұндай нәтижеге жету үшін инвесторларға түсінікті әрі тұрақты талаптар қажет. Көлік инфрақұрылымына салынатын инвестицияның қайтарымы көбіне ұзақ мерзімге есептеледі. Сондықтан тариф саясатының болжамдылығы, келісімдердің орындалуы және мемлекеттік органдар шешімдерінің ашықтығы инвесторлар үшін маңызды. Президенттің Қауіпсіздік Кеңесінде «Заң мен Тәртіп» қағидатын сақтай отырып, көлік-логистика компанияларына қолайлы жағдай жасау қажеттігін атап өтуі де осы мәселемен байланысты.
Басқару сапасы өзгермей, инфрақұрылым жаңара ма?
Көлік саласын дамытуға бөлінетін қаржының көлемі артқан сайын оны тиімді пайдалану мәселесі де өзекті бола түседі. Ірі инфрақұрылымдық жобалар ұзақ мерзімге жоспарланып, қомақты инвестицияны қажет етеді. Сондықтан олардың құнын негіздеу, мердігерлерді таңдау, құрылыс сапасын бақылау және белгіленген мерзімде аяқталуын қамтамасыз ету ерекше маңызды.
13 қарашадағы Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында «Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» компаниясы басшыларының сыбайлас жемқорлық қылмысына қатысы бар деген күдікпен ұсталуына қатысты мәселе де көтерілді. Мұндай жағдайлар ірі ұлттық компаниялардағы басқару жүйесінің ашықтығы мен басшылардың жеке жауапкершілігіне назар аудартады. Дегенмен қылмыстық жауапкершілік мәселесі тергеу мен соттың заңды шешімі негізінде анықталуға тиіс.
Ұлттық компаниялардың қызметін бағалағанда тек қаржылық көрсеткіштерге сүйену жеткіліксіз. Жобалардың уақытында аяқталуы, инфрақұрылымның сапасы, тасымал мерзімінің сақталуы және көрсетілетін қызметтің қолжетімділігі де назарға алынуы қажет. Сонымен қатар ірі инвестициялық жобалар бойынша қоғамға ұсынылатын ақпараттың ашық болуы маңызды. Қанша қаржы жұмсалғаны, қандай жұмыс атқарылғаны және оның нақты нәтижесі туралы деректер жарияланып отырса, басқару шешімдерінің тиімділігін бағалау жеңілдейді.
Қазақстанның транзиттік мүмкіндігі зор болғанымен, халықаралық көлік нарығындағы бәсеке де күшейіп келеді. Жүк жөнелтушілер үшін балама бағыттар бар, сондықтан олар ең алдымен сенімді, жылдам әрі экономикалық тұрғыдан тиімді дәлізді таңдайды. Географиялық орналасу Қазақстанға мүмкіндік бергенімен, халықаралық жүк ағынының тұрақты болуына өздігінен кепілдік бермейді.
Президенттің ҚТЖ қызметін сынға алып, көлік саласындағы кедергілерді жоюды талап етуі осы тұрғыдан маңызды. Ендігі мәселе тапсырмалардың қаншалықты жүйелі орындалатынында. Егер инфрақұрылымды жаңарту, цифрландыру, шекаралық рәсімдерді жеңілдету және ұлттық компанияларды басқару сапасын арттыру жұмыстары бір-бірімен үйлессе, Қазақстан халықаралық транзиттен көбірек пайда таба алады. Ал бұл бағыттар жеке-жеке жүзеге асырылса, жаңа жолдар мен логистикалық орталықтардың өзі күткен нәтижені толық бермеуі мүмкін.
Сондықтан Қазақстан үшін басты мақсат транзиттік мемлекет мәртебесін иелену емес, сол мүмкіндікті нақты экономикалық табысқа айналдыру болуы керек.
