Қазақстанда жыл сайын 5 миллион тоннаға жуық тұрмыстық қалдық жиналады. Оның басым бөлігі қайта өңделмей, полигондарға жөнелтіледі. Мемлекет қоқыс өңдейтін кәсіпорындарды көбейтіп, қалдықтарды бөлек жинау жүйесін дамытуды көздеп отыр. Дегенмен мәселе зауыт салумен ғана шешіле ме? Қоқысты сұрыптау неге әлі күнге дейін күнделікті тұрмысымыздың бір бөлігіне айналмады?
Ozgeris.info сайты мәселенің анық-қанығын зерттеп көрді.
Қазақстанда тұрмыстық қалдықтарды басқару мәселесі жылдар бойы көтеріліп келеді. Қалаларда пластик пен қағазға арналған арнайы контейнерлер пайда болды, қоқысты қайта өңдейтін кәсіпорындар ашылды, экологиялық акциялар тұрақты өткізіле бастады. Соған қарамастан, қалдықтарды бөлек жинау жүйесі елдің барлық өңірінде бірдей жолға қойылған жоқ. Бір жерде тұрғындар қоқысты сұрыптауға дайын болғанымен, оны бөлек қабылдайтын инфрақұрылым жетіспейді. Енді бір жерде арнайы контейнерлер болғанымен, олардың дұрыс пайдаланылмауы қайта өңдеуге жарамды шикізаттың сапасын төмендетеді. Мұндай жағдайда мәселені тек халықтың экологиялық мәдениетінің төмендігімен түсіндіру жеткіліксіз.
Қоқыстың үштен бірі ғана қайта өңдеуге жіберіледі
Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, 2024 жылы Қазақстанда шамамен 5 миллион тонна қатты тұрмыстық қалдық жиналып, оның 25,8 пайызы сұрыпталып, қайта өңделген. 2025 жылы бұл көрсеткіш 30,6 пайызға жетті. Яғни шамамен 1,5 миллион тонна қалдық қайта өңдеу мен кәдеге жаратуға бағытталған. Ал 2026 жылдың алғашқы алты айында жиналған 2,1 миллион тонна қалдықтың 600 мың тоннасы немесе 27,7 пайызы сұрыпталып, өңделген. Бұл деректер қалдықтарды басқару саласында белгілі бір ілгерілеу барын көрсеткенімен, қоқыстың едәуір бөлігі әлі де қайта өңдеу жүйесінен тыс қалып отырғанын аңғартады.
Мәселенің ауқымын полигондардың жағдайынан да байқауға болады. Қазақстанның 2025 жылғы үшінші ерікті ұлттық шолуында елдегі 2 973 қатты тұрмыстық қалдық полигонының небәрі 608-і экологиялық және санитариялық талаптарға сәйкес келетіні көрсетілген. Демек, сол кезеңде полигондардың шамамен бестен төрті белгіленген талаптарға толық сай болмаған. Бұл қалдықтарды жинау мен тасымалдау мәселесінен бөлек, оларды қауіпсіз сақтау және қоршаған ортаға келетін зиянды азайту бағытында да шешімін күткен міндеттер бар екенін білдіреді.
Қазақстанда қоқыс өңдеу көрсеткіштері өңірлер арасында айтарлықтай ерекшеленеді. 2024 жылғы дерек бойынша, Астанада қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жарату үлесі 17 пайыз болса, Алматыда 19,8 пайыз, Шымкентте 34,5 пайыз болған. Мұндай айырмашылықты тек тұрғындардың қоқыс сұрыптауға деген көзқарасымен байланыстыруға болмайды. Қалдықтарды жинайтын кәсіпорындардың мүмкіндігі, сұрыптау желілерінің қуаты, қайта өңдеу өндірістерінің орналасуы және жергілікті басқару жүйесінің тиімділігі де нәтижеге әсер етеді.
Контейнер орнату мәселені шешпейді
Қоқысты бөлек жинау жүйесінің тиімділігі бірнеше кезеңнің өзара байланысына тәуелді. Алдымен тұрғын қалдықты түріне қарай ажыратуы керек. Одан кейін сұрыпталған қоқыс бөлек жиналып, тиісті кәсіпорынға жеткізілуге тиіс. Соңғы кезеңде қалдық қайта өңделіп, жаңа өнім өндіруге пайдаланылуы қажет. Осы тізбектің бір буыны дұрыс жұмыс істемесе, қалған кезеңдерге жұмсалған күштің нәтижесі төмендейді.
Мысалы, тұрғын пластик бөтелкені арнайы контейнерге тастағанымен, оны жинау және тасымалдау жүйесі дұрыс ұйымдастырылмаса, қалдықтың қайта өңдеуге жететініне кепілдік жоқ. Сол сияқты қағаз, пластик пен шыныны қабылдайтын орындардың аздығы да адамдардың күнделікті әдетіне әсер етеді. Қоқысты сұрыптау үшін тұрғынға қосымша уақыт пен күш жұмсауға тура келсе, ал оның нәтижесі көрінбесе, бұл әрекетті тұрақты дағдыға айналдыру қиындайды.
Сондықтан қоқысты сұрыптау мәдениетін қалыптастыру тек түсіндіру жұмыстарымен шектелмеуге тиіс. Тұрғынның үйіне жақын жерде қажетті контейнерлер болуы, оларды уақытылы босату, қалдықтарды бөлек тасымалдау және қайта өңдеу жүйесінің қалай жұмыс істейтіні туралы ашық ақпарат беру маңызды. Адам өзі сұрыптаған қалдықтың қайда жөнелтілетінін және одан қандай өнім өндірілетінін білсе, бұл жүйеге деген сенімі де арта түседі.
Қоқыс өңдеу неге табысты кәсіпке айналмай отыр?
Қалдықтарды басқарудың тағы бір күрделі тұсы – оның экономикалық тиімділігі. Пластик, қағаз, шыны және металл қайта өңдеуге жарамды шикізат болғанымен, оларды жинау, сұрыптау, тазалау және тасымалдау қосымша шығынды талап етеді. Әсіресе елді мекендер бір-бірінен алыс орналасқан өңірлерде шикізатты қайта өңдеу кәсіпорнына жеткізу қымбатқа түсуі мүмкін. Оның үстіне қайта өңделген өнімге тұрақты сұраныс болмаса, кәсіпорынның шығынын өтеу қиындайды.
Қазақстанның 2026–2030 жылдарға арналған қалдықтарды басқару тұжырымдамасында да саланың инфрақұрылымдық және экономикалық мәселелеріне назар аударылған. Құжатта қайта өңдеу жабдықтарының жүктемесі өңірлер арасында әркелкі екені көрсетілген. Бұл бір өңірде қалдықтарды сұрыптау қуаты жеткілікті болғанымен, басқа өңірде қажетті инфрақұрылымның толық қалыптаспағанын аңғартады. Сондықтан жаңа кәсіпорындар салғанда олардың орналасуын, шикізат қорын, тасымалдау шығындарын және дайын өнімді өткізу мүмкіндігін қатар есептеу қажет.
Мемлекет қалдықтарды өңдеу саласын қаржылай қолдау тетіктерін де енгізіп жатыр. Атап айтқанда, қоқыс тасымалдайтын көліктер сатып алу, сұрыптау желілерін орнату және қайта өңдеу нысандарын іске қосу үшін жеңілдетілген қаржыландыру қарастырылған. Үкіметтің мәліметінше, EcoQolday бағдарламасы аясында коммуналдық қалдықтарды өңдеуге 2,5 миллиард теңге бөлінген. Бұл шаралар кәсіпорындардың жұмысын жандандыруға мүмкіндік бергенімен, қаржыландырудың нақты нәтижесі қайта өңделген қалдық көлемімен және өндірілген өнімнің нарықтағы сұранысымен өлшенуге тиіс.
Жауапкершілік кімге жүктеледі?
Қоқыс мәселесі қозғалғанда жауапкершілік көбіне тұрғындарға артылады. Шынында, қалдықтарды сұрыптау әр адамның күнделікті әрекетінен басталады. Бірақ қалдықтарды басқару жүйесін қалыптастыруға жергілікті атқарушы органдар, қоқыс жинайтын және тасымалдайтын кәсіпорындар, қайта өңдеушілер мен өнім өндірушілер де қатысады. Сондықтан бір ғана тараптан нәтиже күту дұрыс емес.
Мұнда жергілікті биліктің рөлі ерекше. Әкімдіктер қалдықтарды жинау және шығару жүйесінің ұйымдастырылуына, қажетті инфрақұрылымның дамуына және тиісті қызметтердің қолжетімділігіне жауап береді. Ал кәсіпорындар қалдықтарды уақытылы жинап, белгіленген талаптарға сай тасымалдауы керек. Қайта өңдеу ұйымдарының міндеті – жиналған шикізатты шаруашылық айналымға қайтару. Осы тараптардың жұмысы өзара үйлеспесе, тұрғындардың қоқысты сұрыптауға деген ынтасы да төмендеуі мүмкін.
Қалдықтарды басқару саласындағы тағы бір маңызды мәселе – ашық есептілік. Қанша тонна қоқыс жиналғаны, оның қаншасы сұрыпталғаны және нақты қанша көлемі жаңа өнімге айналғаны туралы мәліметтер бір-бірінен ажыратылып көрсетілуге тиіс. Өйткені сұрыптау желісінен өткен қалдықтың барлығы міндетті түрде қайта өңделеді деген сөз емес. Оның белгілі бір бөлігі жарамсыз болып, қайтадан полигонға жөнелтілуі мүмкін.
Бұл айырмашылықты ескеру ресми көрсеткіштерді дұрыс бағалау үшін қажет. Мәселен, Қазақстандағы қалдықтарды басқару жөніндегі 2026–2030 жылдарға арналған тұжырымдамада статистикалық есептіліктің өзінде мәселелер бар екені көрсетілген. Ал БҰҰ аясында әзірленген 2026 жылғы экологиялық басымдықтарды бағалау құжатында қалдықтарды қайта өңдеудің нақты деңгейін анықтау мен есептеу әдістемесіне қатысты елеулі алшақтықтар атап өтілген. Сондықтан саланың жетістігін тек пайыздық көрсеткішпен емес, нақты өңделген шикізат пен полигондарға жөнелтілетін қалдық көлемінің өзгерісі арқылы бағалау маңызды.
Қоқысты азайтпай, мәселені шешу мүмкін бе?
Қалдықтарды қайта өңдеу маңызды болғанымен, қоқыс мәселесін шешудің жалғыз жолы емес. Тұтыну көлемі артқан сайын қаптама, бірреттік ыдыс және пайдаланылған тұрмыстық заттар да көбейеді. Сондықтан қалдықтарды басқару саясаты оларды жинау мен өңдеуге ғана емес, пайда болу көлемін азайтуға да бағытталуы қажет.
Бұл жерде өндірушілер мен сауда орындарының жауапкершілігі артады. Қаптаманы азайту, қайта пайдалануға болатын ыдыстарды қолдану, жөндеуге жарамды тауарлар шығару және қайталама шикізатты өндіріске енгізу қалдық көлемін қысқартуға ықпал ете алады. Ал тұрғындар үшін қажетсіз затты сатып алмау, пайдалануға жарамды бұйымдарды қайта қолдану және қалдықтарды бөлек жинау күнделікті өмірдің қалыпты дағдысына айналуы керек.
Қазақстанда қоқыс өңдеу үлесінің өсуі бұл бағытта жұмыс жүріп жатқанын көрсетеді. Дегенмен алдағы міндет тек жаңа зауыттар ашу немесе контейнерлер санын көбейту емес. Ең алдымен, қалдықтарды жинаудан бастап қайта өңдеуге дейінгі жүйенің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету қажет. Ол үшін жергілікті биліктің жауапкершілігі, кәсіпорындардың экономикалық мүддесі және тұрғындардың қатысуы бір арнаға тоғысуға тиіс.
Қоқысты сұрыптау халықтың тұрақты әдетіне айналуы үшін оның қарапайым, қолжетімді әрі нәтижелі әрекет екеніне көз жеткізуі маңызды. Әйтпесе аулада түрлі түсті контейнерлер көбейгенімен, полигондарға жөнелтілетін қалдық көлемі айтарлықтай азаймауы мүмкін. Еліміздегі қалдықтарды басқару жүйесінің шынайы тиімділігі де осы нәтижемен өлшенбек.
