Қазақстанда несие көлемі өсіп, халықтың банктер алдындағы берешегі 26,5 триллион теңгеге жетті. Соның 17,6 триллион теңгесі тұтынушылық қарыздарға тиесілі. Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендеткенімен, азаматтар үшін несие әлі де қымбат. Ал төлемін үш айдан астам уақыт кешіктірген қарыздардың көлемі 1,2 триллион теңгеге жеткен. Бұл көрсеткіштер халықтың қаржылық жағдайына қатысты маңызды сұрақ туғызады. Қазақстандықтар несиені тұрмыс сапасын жақсарту үшін алып жүр ме, әлде күнделікті қажеттіліктерін өтеу үшін қарыздануға мәжбүр ме?
Қарыз көлемі өсіп жатыр
Қазақстанда несие алу бұрынғыдай тек үй немесе көлік сатып алумен шектелмейді. Тұрмыстық техника, жиһаз, телефон, киім-кешек сияқты тауарларды бөліп төлеу арқылы сатып алу кең таралған. Банк қосымшалары арқылы бірнеше минут ішінде қарыз рәсімдеуге болады. Мұндай мүмкіндік тұтынушыға ыңғайлы болғанымен, қаржылық міндеттемелерді көбейту қаупін де арттырады.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің 2026 жылғы 1 қыркүйектегі мәліметіне сәйкес, халыққа берілген несиелердің жалпы көлемі 26,5 триллион теңгеге жеткен. Бұл жыл басындағы көрсеткіштен 6,9 пайызға жоғары. Оның ішінде тұтынушылық несиелер 17,6 триллион теңгені, ипотекалық қарыздар 7,8 триллион теңгені құрайды.
Бір қарағанда, несие көлемінің өсуі халықтың сатып алу мүмкіндігі кеңейгенін білдіретіндей көрінуі мүмкін. Шынында да, қарыз алу әрдайым қаржылық қиындықтың белгісі емес. Азаматтар табысы тұрақты болған жағдайда баспана сатып алу, білім алу немесе басқа да қажеттіліктері үшін несие рәсімдей алады. Бірақ қарыз көлемінің ұлғаюын халықтың әл-ауқаты жақсарды деп біржақты түсіндіру де дұрыс болмайды.
Мәселенің екінші жағы бар. Егер отбасының табысы күнделікті шығындарын өтеуге жетпесе, несие уақытша қаржылық тапшылықты жабудың құралына айналуы мүмкін. Мұндай жағдайда қарыз адамның сатып алу мүмкіндігін арттырғанымен, келесі айлардағы табысының бір бөлігін алдын ала жұмсауға мәжбүр етеді.
Үкіметтің 2026–2029 жылдарға арналған халық табысын арттыру жөніндегі кешенді жоспарында да азаматтардың қарыз жүктемесіне назар аударылған. Құжатта 2025 жылдың қорытындысы бойынша тұтынушылық несиелер көлемі 21 пайызға өсіп, 16,7 триллион теңгеге жеткені көрсетілген. Салыстыру үшін айтсақ, 2024 жылы өсім 33,5 пайыз болған. Демек, тұтынушылық несие беру қарқыны баяулағанымен, қарыздың жалпы көлемі ұлғаюын тоқтатқан жоқ.
Несие неге арзандамады?
Қазан айында Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 15,75 пайызға дейін төмендетті. Әдетте мұндай шешім болашақта несие құнының арзандауына ықпал етуі мүмкін. Бірақ базалық мөлшерлеменің төмендеуі банктердің азаматтарға беретін қарыздары бірден арзандайды деген сөз емес.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, 2026 жылғы тамызда халыққа теңгемен берілген несиелер бойынша орташа мөлшерлеме 20,6 пайызды құрады. Бұл шілдедегі көрсеткіштен 0,3 пайыздық тармаққа жоғары. Агенттік мұндай өсімге ипотекалық қарыздар бойынша мөлшерлеменің қымбаттауы әсер еткенін хабарлады.
Мұнда маңызды айырмашылық бар. Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесі ақша нарығындағы жағдайға ықпал етсе, коммерциялық банктер несие бағасын анықтағанда қаржы тарту құнын, қарыз алушының төлем қабілетін, несиені қайтармау қаупін және өзге де шығындарын ескереді. Сондықтан базалық мөлшерлеме төмендегенімен, банктердің несие шарттары бірден өзгермеуі мүмкін.
Оның үстіне бұрын рәсімделген несиелердің басым бөлігінде төлем кестесі шарт талаптарына сәйкес сақталады. Яғни базалық мөлшерлеме төмендеді екен деп, азаматтың ай сайынғы төлемі автоматты түрде азаймайды.
Бұл жағдай әсіресе бірнеше несиесі бар отбасылар үшін маңызды. Өйткені қарыздың жалпы құнын тек ай сайынғы төлеммен бағалау жаңсақ шешімге әкелуі мүмкін. Несие мерзімі ұзарған сайын төлем мөлшері азаюы ықтимал, бірақ артық төленетін жалпы сома көбейеді.
1,2 триллион теңгенің астарында не жатыр?
Қазақстандағы несие нарығының ең алаңдатарлық көрсеткіштерінің бірі – мерзімі өткен берешек.
2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша халыққа берілген несиелердің 4,6 пайызы немесе 1,2 триллион теңгесі бойынша төлем 90 күннен астам уақытқа кешіктірілген. Бұл көрсеткіш барлық қарыз алушының 4,6 пайызы төлем жасай алмай отыр дегенді білдірмейді. Ол – азаматтарға берілген несие портфеліндегі проблемалық қарыздардың үлесі.
Мұндай айырмашылықты ескеру маңызды. Өйткені бір адамның бірнеше несиесі болуы мүмкін. Сондықтан жалпы берешек көлеміне қарап, нақты қанша азамат қаржылық қиындыққа тап болғанын анықтау мүмкін емес.
Дегенмен 1,2 триллион теңге көлеміндегі мерзімі өткен қарыздың өзі мәселенің ауқымын көрсетеді. Қарызды үш айдан астам уақыт өтей алмау адамның немесе отбасының қаржылық мүмкіндігіне салмақ түскенін білдіруі мүмкін.
Мұның себептері әртүрлі. Біреудің табысы азаяды, енді бірі жұмысынан айырылуы мүмкін. Кей отбасында күтпеген шығын пайда болады. Ал бірнеше несиені қатар төлеп жүрген азамат үшін тіпті шағын қаржылық өзгерістің өзі қиындық туғызады.
Қарыздың қауіпті тұсы да осында. Алғашында ай сайынғы төлем қолжетімді көрінуі мүмкін. Бірақ бірнеше міндеттеме жиналған кезде отбасының еркін жұмсайтын ақшасы азаяды. Мұндай жағдайда күтпеген шығынды жабу үшін қайтадан қарыз алуға тура келуі ықтимал.
Осылайша, несие бастапқыда қаржылық мәселені шешкенімен, кейін оның өзіне қосымша салмақ түсіруі мүмкін.
Табыстың өсуі неге маңызды?
Халықтың қарыз жүктемесін бағалағанда несие көлемімен қатар табыстың өзгерісін де қарастыру қажет.
Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сәйкес, 2026 жылдың екінші тоқсанында Қазақстандағы орташа айлық атаулы жалақы 486 386 теңгені құрады. Бірақ бұл көрсеткіш барлық қызметкер осындай жалақы алады дегенді білдірмейді. Орташа жалақы жоғары табыс алатын қызметкерлердің ықпалымен өсуі мүмкін. Сондықтан халықтың нақты сатып алу мүмкіндігін бағалағанда медианалық жалақы, бағаның өзгерісі және отбасының міндетті шығындары да маңызды.
Мәселен, ай сайынғы табысы 300 мың теңге болатын азаматтың несие төлеміне 120 мың теңге жұмсайтынын елестетейік. Бұл жағдайда табысының 40 пайызы қарыз өтеуге кетеді. Қалған 180 мың теңгеден азық-түлік, коммуналдық қызмет, жолақы, балалардың қажеттілігі және басқа да шығындар төленуі керек. Бұл – нақты статистикалық дерек емес, қарыз жүктемесінің отбасылық бюджетке әсерін түсіндіруге арналған мысал.
Егер осы шығындардың бірі күрт өссе, отбасының қаржылық тепе-теңдігі бұзылуы мүмкін. Ал жинағы жоқ азаматтар үшін мұндай жағдайдан шығу әлдеқайда қиын.
Сондықтан қарыз мәселесін тек банктердің несие беру тәртібімен байланыстыру жеткіліксіз. Оның түпкі себептерінің бірі халық табысының тұрақтылығы мен күнделікті шығындарды өтеу мүмкіндігіне тіреледі.
Табысы жеткілікті, жинағы бар азамат үшін несие жоспарланған мақсатқа жетудің құралы болуы мүмкін. Ал табысының басым бөлігі күнделікті қажеттіліктерге жұмсалатын адам үшін кез келген қосымша қарыз қаржылық тәуекелді арттырады.
Қарызға қол жеткізу оңай, одан құтылу қиын
Соңғы жылдары банк қызметтерінің цифрлануы несие рәсімдеу үдерісін едәуір жеңілдетті. Бұрын банк бөлімшесіне барып, құжат жинау қажет болса, қазір көптеген қаржылық операцияны телефон арқылы орындауға болады.
Бұл – технологиялық дамудың нәтижесі. Бірақ қаржы қызметтерінің қолжетімді болуы азаматтардың қаржылық сауаттылығы да дәл сондай қарқынмен артты дегенді білдірмейді.
Мәселен, бөліп төлеу арқылы тауар сатып алғанда тұтынушы көбіне оның толық құнынан гөрі ай сайын төлейтін сомасына назар аударады. Бір қарағанда, 10 немесе 15 мың теңге аса үлкен шығын болып көрінбеуі мүмкін. Бірақ осындай бірнеше төлем жиналған кезде ай сайынғы міндеттеме айтарлықтай ұлғаяды.
Бұған қоса, бөліп төлеу ұсыныстарының шарттары әртүрлі. Кейбірі шынымен пайызсыз болуы мүмкін, ал кей жағдайда тауар бағасы, комиссиялар немесе өзге талаптар арқылы тұтынушының жалпы шығыны артады. Сондықтан сатып алу туралы шешім қабылдағанда тек ай сайынғы төлемді емес, тауардың қолма-қол бағасы мен келісімшарттағы барлық шығынды салыстырған жөн.
Тағы бір мәселе – жаңа қарыз арқылы бұрынғы несиені жабу. Мұндай шешім кей жағдайда төлем жүктемесін реттеуге көмектесуі мүмкін. Бірақ жаңа несиенің жалпы құны жоғары болса немесе азамат қосымша қарыз ала берсе, қаржылық қиындық тереңдей түседі.
Осы тұста несие нарығын реттеу мен халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру қатар жүруі қажет. Қарыз алушының төлем қабілетін бағалау маңызды болғанымен, азаматтың өзі де ұзақмерзімді міндеттеменің салдарын түсінуі тиіс.
Қазақстанға қандай өзгеріс қажет?
Қазақстанда тұтынушылық несие беру қарқынын шектеуге бағытталған шаралар қабылданып жатыр. Ресми мәліметтерге қарағанда, соңғы екі жылда тұтынушылық қарыздардың өсу қарқыны баяулаған. Бұл реттеу шараларының ықпалы болуы мүмкін, дегенмен өзгерісті тек бір фактормен түсіндіру дұрыс емес.
Негізгі мәселе – қарыз көлемінің қаншалықты тез өскенінде ғана емес, азаматтардың оны қандай табыспен өтеп отырғанында.
Егер халықтың нақты табысы тұрақты өсіп, жинақ жасау мүмкіндігі кеңейсе, несие қаржылық жоспарлаудың қалыпты құралына айналады. Ал күнделікті шығынды өтеу үшін қарыз алу қажеттілігі күшейсе, несие нарығындағы өсім экономикалық осалдықты да көрсетуі мүмкін.
Сондықтан бұл мәселеде бірнеше бағыт қатар маңызды: азаматтардың тұрақты табысын арттыру, қарыз алушының нақты төлем қабілетін әділ бағалау, несие шарттарының ашықтығын қамтамасыз ету және қаржылық қиындыққа тап болған адамдарға берешегін реттеудің қолжетімді жолдарын ұсыну.
Ең бастысы, несие алудың оңайлығы оның қауіпсіз екенін білдірмейді. Қарыз адамның бүгінгі мүмкіндігін кеңейткенімен, ертеңгі табысына міндеттеме жүктейді. Сондықтан несие нарығының дамуын тек берілген қарыз көлемімен өлшеу жеткіліксіз. Оның халықтың өмір сапасына, қаржылық тұрақтылығына және болашақтағы мүмкіндіктеріне қалай әсер етіп жатқанын да бағалау қажет.
Қазақстандағы 26,5 триллион теңгелік несие портфелі – тек банк статистикасы емес. Ол миллиондаған азаматтың қаржылық шешімдерімен байланысты үлкен нарық. Ал осы нарықтың қаншалықты тұрақты екенін көрсететін басты өлшемдердің бірі – қарыз алушылардың несиені уақытында әрі өз тұрмысына шамадан тыс салмақ түсірмей өтеу мүмкіндігі.
