Бала тәрбиесі әр отбасының жеке жауапкершілігі саналғанымен, оның сапалы білім алып, денсаулығын сақтап, жан-жақты дамуы үшін мемлекеттің де қолдауы қажет. Қазақстанда балалы отбасыларға жәрдемақы төленіп, балабақшалар саны артып келеді. Бірақ бала күтіміне байланысты жұмысын тоқтататын ата-аналар, оңалту қызметіне мұқтаж балалар және әлеуметтік қызметтерге қол жеткізе алмай отырған отбасылар мәселесі әлі де өзекті. Бала тәрбиесіне жұмсалатын уақыт пен қаражаттың негізгі ауыртпалығы кімге түседі? Мемлекеттік қолдау отбасылардың қажеттілігін қаншалықты өтеп отыр?
Ozgeris.info сайты осы мәселелерді сараптап көрді.
Балабақша бар, бірақ бәріне бірдей қолжетімді ме?
Қазақстанда мектепке дейінгі білім беру жүйесі соңғы жылдары айтарлықтай кеңейді. Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, 2025 жылы екі жастан алты жасқа дейінгі балаларды мектепке дейінгі тәрбие және оқытумен қамту деңгейі 95,9 пайызға жеткен. Елдегі мектепке дейінгі ұйымдар саны 12 мыңға жетіп, оларда миллионнан астам бала тәрбиеленіп жатыр.
Балабақша кезегі де қысқарған. 2019 жылы мектепке дейінгі ұйымдарға орналасу үшін 446 мыңнан астам бала кезекте тұрса, 2025 жылдың басында екі жастан алты жасқа дейінгі балалар арасында бұл көрсеткіш 84 мыңға дейін төмендеген. Мемлекет балабақшаларға ваучерлік қаржыландыру енгізіп, ата-аналардың мекеме таңдау мүмкіндігін кеңейтіп жатыр.
Дегенмен балабақшамен қамту көрсеткішінің жоғары болуы барлық отбасы қажетті қызметті еш қиындықсыз пайдаланып отыр дегенді білдірмейді. Балабақшаның үйге жақындығы, жұмыс уақыты, қосымша төлемдері және көрсетілетін қызметтің сапасы да маңызды.
Мәселен, Алматы қаласында 2025 жылы екі жастан алты жасқа дейінгі балаларды мектепке дейінгі біліммен қамту 93,3 пайызға жеткен. Соған қарамастан, жыл соңындағы мәлімет бойынша 14 636 бала кезекте тұрған. Бұл көрсеткіш ірі қалаларда балабақшаға сұраныс әлі де жоғары екенін көрсетеді.
2026 жылғы наурызда ЮНИСЕФ жариялаған «Financing the Best Start in Life» зерттеуінде Қазақстанда мектепке дейінгі біліммен қамту кеңейгенімен, табысы төмен отбасылар мен мүгедектігі бар балалар үшін сапалы, инклюзивті білімге қол жеткізуде қиындықтар сақталғаны айтылған. Демек мәселе балабақшалардың жалпы санында ғана емес. Әр баланың қажеттілігіне сай қызмет алу мүмкіндігін де ескеру қажет.
Бала күтімі ата-ананың жұмысына қалай әсер етеді?
Балабақшаның қолжетімділігі отбасының қаржылық жағдайына тікелей ықпал етеді. Егер кішкентай баланы қарайтын адам болмаса, ата-ананың бірі жұмысын тоқтатуға немесе толық емес жұмыс күніне ауысуға мәжбүр болуы мүмкін. Мұндай шешім отбасының қазіргі табысын азайтып қана қоймай, болашақтағы қаржылық жағдайына да әсер етеді.
Халықаралық еңбек ұйымының 2024 жылғы зерттеуіне сәйкес, әлемде 708 миллион әйел балаға, қарттарға немесе күтімді қажет ететін отбасы мүшелеріне қарауға байланысты еңбек нарығына қатыспайды. Ерлер арасында бұл көрсеткіш 40 миллион адамды құрайды.
Ұйымның мәліметінше, ақы төленбейтін күтім жұмыстарының 76,2 пайызын әйелдер атқарады. Оған бала қарау, тамақ дайындау, үй жинау және отбасы мүшелеріне күтім жасау кіреді.
Халықаралық еңбек ұйымының күтім саласы жөніндегі бағдарламасының үйлестірушісі Эрли Деви Нуриана бұл еңбектің экономикалық маңызын мойындау қажет екенін айтады. Оның пікірінше, бала мен отбасы мүшелеріне күтім жасау тек әйелдердің міндеті болмауы тиіс. Мұндай жауапкершілікті отбасы мүшелері арасында тең бөлу, сондай-ақ қолжетімді күтім қызметтерін дамыту әйелдердің еңбек етуіне мүмкіндік береді.
Бұл мәселе Қазақстан үшін де маңызды. Бала күтіміне байланысты жұмыстан бірнеше жылға кеткен әйелдің кәсіби тәжірибесінде үзіліс пайда болады. Кейін жұмысқа қайта орналасу немесе бұрынғы табыс деңгейіне жету қиындауы мүмкін. Оның үстіне, еңбек қызметіндегі үзіліс зейнетақы жинағына да әсер етеді.
Мемлекет бала күтіміне байланысты төлемдер қарастырғанымен, олар белгілі бір мерзімге ғана беріледі. Ал баланы тәрбиелеу, балабақшаға апару, ауырған кезде қарау және күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз ету одан кейін де жалғасады.
Сондықтан ата-аналарды қолдау тек жәрдемақы төлеумен шектелмеуі керек. Икемді жұмыс кестесі, қашықтан жұмыс істеу мүмкіндігі, қолжетімді балабақша және бала күтіміне әкелердің де қатысуы маңызды.
Ерекше қажеттілігі бар бала тәрбиелейтін отбасыларға қандай көмек керек?
Бала тәрбиесіне байланысты қиындықтар ерекше қажеттілігі бар балаларды өсіріп отырған отбасыларда күрделене түседі. Мұндай жағдайда ата-аналар күнделікті күтіммен қатар медициналық тексерулерді, оңалту шараларын және арнайы мамандармен сабақтарды ұйымдастыруға мәжбүр.
Егер балаға логопед, дефектолог, психолог немесе басқа маманның тұрақты көмегі қажет болса, ата-ананың уақыты мен қаржылық мүмкіндігіне түсетін салмақ артады. Әсіресе ауылдық жерлерде қажетті қызметтердің қолжетімділігі маңызды мәселе болып отыр.
ЮНИСЕФ-тің Қазақстандағы балалар жағдайына қатысты зерттеулерінде ерте анықтау және ерте араласу қызметтерін дамыту қажеттігі көрсетілген. Ұйымның 2025 жылғы жылдық есебіне сәйкес, Қазақстанда балалардың дамуындағы ерекшеліктерді ерте анықтау және көмек көрсету қызметтерін алғашқы медициналық-санитариялық көмек жүйесіне енгізу жұмыстары жүргізілген.
Бұл бағытта емханалар жанынан балаларды дамыту және ерте араласу орталықтарын ұйымдастыруға, мамандарды даярлауға көңіл бөлінген.
Дегенмен мұндай қызметтердің енгізілуі олардың барлық өңірде бірдей қолжетімді екенін білдірмейді. Баланың қажетті көмекті дер кезінде алуы мамандар санына, қызмет көрсету тәртібіне және жергілікті инфрақұрылымға байланысты.
Мұнда тағы бір мәселе бар. Ерекше қажеттілігі бар баласына тұрақты күтім жасайтын ата-ана жұмыс істеу мүмкіндігінен айырылуы ықтимал. Бұл отбасының табысын азайтып, ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығына әсер етеді.
Сондықтан мұндай отбасыларға көмек көрсеткенде баланың ғана емес, ата-ананың да жағдайын ескеру қажет. Қолжетімді оңалту қызметтері, күндізгі күтім орталықтары және ата-ананың жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін қолдау түрлері бірін-бірі толықтыруы тиіс.
Балаға жұмсалған қаражат – болашаққа инвестиция
Балаларды қолдау саясатының нәтижесін тек әлеуметтік шығын ретінде бағалау жеткіліксіз. Бала денсаулығына, біліміне және дамуына жұмсалған қаражат елдің болашақ экономикалық мүмкіндігіне де әсер етеді.
ЮНИСЕФ Қазақстандағы балаларға бағытталған инвестицияларды талдай отырып, мұндай шығындардың ұзақ мерзімді экономикалық пайдасы болуы мүмкін екенін атап көрсеткен. Ұйымның бағалауынша, балаларға тиісті инвестиция салу 2050 жылға қарай Қазақстандағы жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімді базалық сценариймен салыстырғанда 14 пайызға арттыруы мүмкін.
ЮНИСЕФ-тің Қазақстандағы өкілі Рашед Мұстафа Сарвар балаларға инвестиция салу әлеуметтік саясатпен ғана шектелмейтінін, оның тұрақты экономикалық өсімге ықпал ететінін айтқан.
Ол 2025 жылы Астанада өткен балалардың ерте дамуына арналған халықаралық конференцияда да өңірлер арасындағы айырмашылықты азайту қажеттігіне назар аударған.
– Өмірінің алғашқы жылдарында балаға инвестиция салу арқылы біз Қазақстанның болашағына инвестиция саламыз. Барлық сала күш біріктіріп, сапалы мектепке дейінгі білім мен ерте дамыту бағдарламаларына қолжетімділіктегі өңірлік айырмашылықты азайтуы қажет. Сонда әр бала қай жерде дүниеге келгеніне қарамастан, өз мүмкіндігін толық жүзеге асыра алады, – деген Рашед Мұстафа Сарвар.
Бұл пікірдің маңызы зор. Өйткені баланың даму мүмкіндігі оның ата-анасының табысына немесе тұрғылықты жеріне тәуелді болмауы керек.
Егер бір отбасы баласын сапалы балабақшаға, қосымша дамыту сабақтарына және қажетті медициналық қызметке еш қиындықсыз апара алса, екінші отбасы мұндай мүмкіндіктен шет қалуы ықтимал. Уақыт өте келе бұл айырмашылық балалардың мектептегі үлгеріміне және болашақ мүмкіндіктеріне әсер етуі мүмкін.
Әлем елдері қандай жолды таңдады?
Дамыған мемлекеттердің тәжірибесі бала тәрбиесіне байланысты мемлекеттік қолдаудың бірнеше бағыты бар екенін көрсетеді.
Біріншісі – ата-аналардың табысын белгілі бір мерзімге сақтау. Мұндай жүйеде бала дүниеге келгеннен кейін ата-аналардың бірі немесе екеуі де ақылы демалысқа шыға алады.
Екіншісі – мектепке дейінгі білім мен бала күтімі қызметтерін қолжетімді ету. Бұл ата-аналардың жұмысқа оралуына және балалардың ерте жастан білім алуына жағдай жасайды.
Үшіншісі – бала тәрбиесіне байланысты жауапкершілікті ана мен әке арасында тең бөлу. Кейбір елдерде бала күтіміне байланысты демалыстың белгілі бір бөлігі әкелерге арнайы қарастырылған.
Мәселен, Швецияда ата-аналарға бала күтіміне байланысты жалпы 480 күн ақылы демалыс беріледі. Оның белгілі бір бөлігі анасы мен әкесіне жеке бөлінеді. Бұл тәртіп әкелердің бала тәрбиесіне белсенді қатысуын ынталандырады. Норвегияда да ата-аналар бала күтіміне байланысты ақылы демалысты бөлісе алады. Жүйеде әр ата-анаға жеке бөлінген мерзіммен қатар, өзара бөлісуге болатын кезең қарастырылған. Ал Германияда ата-аналар баласы үш жасқа толғанға дейін жұмыс орнын сақтай отырып, бала күтіміне байланысты демалыс ала алады. Бірақ осы үш жылдың барлығы бірдей ақылы емес. Мемлекеттік төлем бөлек тәртіппен және шектеулі мерзімге беріледі.
Бұл тәжірибелерден шығатын қорытынды біреу-ақ, ол тиімді отбасылық саясат тек ақшалай төлемге сүйенбейтінін көрсетеді. Ата-аналардың еңбек ету мүмкіндігін сақтау, бала күтімі қызметтерін дамыту және отбасындағы жауапкершілікті тең бөлу де маңызды. Қазақстан үшін де осы бағыттарды кешенді қарастыру өзекті.
Мемлекеттік қолдаудың тиімділігін қалай бағалау керек?
Қазақстанда балалы отбасыларға арналған мемлекеттік бағдарламалар бар. Балабақшалар салынып, мектепке дейінгі біліммен қамту кеңейіп келеді. Балалардың ерте дамуын қолдау және оңалту қызметтерін жетілдіру бағытында да жұмыстар жүргізілуде. Бірақ бұл шаралардың нәтижесін бағалау үшін бірнеше мәселеге назар аудару қажет.
Ең алдымен, балабақшаға қолжетімділікті тек қамту пайызымен өлшеу жеткіліксіз. Балабақшаның орналасқан жері, жұмыс уақыты, сапасы және ата-ананың төлейтін қаражаты да есепке алынуы керек.
Екіншіден, бала күтіміне байланысты еңбек нарығынан уақытша кеткен ата-аналардың жұмысқа қайта оралу мүмкіндігін зерттеу маңызды. Әсіресе кішкентай баласы бар әйелдердің жұмыспен қамтылуы мен табысындағы өзгерістерді тұрақты талдау қажет.
Үшіншіден, ерекше қажеттілігі бар балаларға көрсетілетін қызметтердің өңірлік қолжетімділігін бағалау керек. Қанша орталық ашылғаны ғана емес, балалардың қажетті көмекті қанша уақытта алатыны да маңызды.
Төртіншіден, отбасыларға көрсетілетін қолдаудың ұзақ мерзімді нәтижесін ескерген жөн. Бала күтіміне байланысты бірнеше жыл жұмыс істемеген ата-ананың кейінгі табысы мен әлеуметтік қорғалуы да назардан тыс қалмауға тиіс. Бала тәрбиесі ең алдымен ата-ананың жауапкершілігі екені даусыз. Бірақ әр баланың дені сау болып өсіп, сапалы білім алуына мүмкіндік жасау – бүкіл қоғамның мүддесі.
Мемлекет ата-ананың орнын баса алмайды. Сол сияқты барлық жауапкершілікті тек отбасының мойнына арту да дұрыс емес. Сондықтан тиімді саясаттың басты өлшемі бөлінген қаражаттың көлемі емес, сол қолдаудың отбасылардың күнделікті өміріне қаншалықты әсер ететіні болуы керек. Өйткені бала тәрбиесіне бүгін жасалған жағдай ертеңгі қоғамның сапасын анықтайды.
