Қазақстан мен Қатар арасындағы ынтымақтастық соңғы жылдары ірі инвестициялық жобалар арқылы кеңейіп келеді. Екі мемлекет энергетика, газ өңдеу және инфрақұрылым салаларында бірлескен бастамаларды жүзеге асыруға мүдделі. Бұған дейін құны миллиардтаған доллар болатын келісімдер жасалып, бірқатар жоба бойынша нақты жұмыстар басталды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен Бакуде өткен кездесуі осы ынтымақтастықты одан әрі дамытуға арналды. Екі ел арасындағы серіктестік Қазақстан экономикасына қандай мүмкіндік береді және бұрын жасалған келісімдер қаншалықты жүзеге асып жатыр?
Ozgeris.info сайты аталмыш тақырыпты сарапшымен талқылап көрді.
Инвестициялық байланыстар қалай дамыды?
Қазақстан мен Қатар арасындағы қарым-қатынас соңғы жылдары жаңа мазмұнға ие болды. Бұрын екі ел арасындағы байланыстар негізінен дипломатиялық кездесулер мен экономикалық ынтымақтастықты дамыту жөніндегі келіссөздер арқылы жалғасса, қазір энергетика және инфрақұрылым салаларында ірі жобаларды жүзеге асыруға басымдық беріліп отыр.
15 қазанда Бакуде өткен кездесуде Қасым-Жомарт Тоқаев пен Қатар Әмірі инвестициялық және энергетикалық ынтымақтастықты кеңейту мәселелерін талқылады. Сонымен қатар мемлекеттер басшылары халықаралық және өңірлік мәселелер жөнінде пікір алмасты.
Қазақстан үшін Қатармен байланыстың маңызы бірнеше себеппен түсіндіріледі. Біріншіден, Қатар әлемдік энергетика нарығында маңызды орын алады. Ел табиғи газ өндіру және оны халықаралық нарыққа жеткізу саласында мол тәжірибе жинақтаған. Екіншіден, Қатардың шетелдік жобаларға инвестиция салу мүмкіндігі жоғары. Үшіншіден, Қазақстанның Орталық Азиядағы географиялық орны мен табиғи ресурстары екіжақты экономикалық ынтымақтастықты дамытуға негіз бола алады.
Саясаттанушы Нұрболат Нышанбайдың айтуынша, Қазақстан мен Қатар арасындағы байланыстарды тек инвестициялық жобалармен шектеуге болмайды. Соңғы жылдары екі елдің ынтымақтастығы кеңейіп, жаңа бағыттарды қамти бастады.
– Бұған дейін Қазақстан мен Қатар арасындағы жобалар көбіне инвестиция және экономика салаларымен шектелетін. Ал Бакудегі саммит аясында логистика және цифрлық технологиялар бағытындағы байланыстарды кеңейтуге назар аударылды. Менің ойымша, мұндай кездесулердің ерекшелігі – екіжақты қатынастармен қатар, өңірлік ынтымақтастыққа да мән берілуінде. Өйткені Орталық Азия мен Таяу Шығыс арасындағы байланыстарды дамытуда Қатар маңызды орын алады, – дейді саясаттанушы.
Оның пікірінше, Бакудегі кездесу бұрын қалыптасқан стратегиялық байланыстарды одан әрі тереңдетуге мүмкіндік береді. Нұрболат Нышанбай Қатар Әмірінің Қазақстанға сапары кезінде білім беру, медицина, тау-кен өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы салаларында да ынтымақтастықты дамытуға бағытталған меморандумдар жасалғанын еске салды.
Бұл екі мемлекет арасындағы серіктестіктің энергетикамен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Бірақ қазіргі кезеңде Қазақстан мен Қатар арасындағы экономикалық байланыстың негізгі бағыты ретінде энергетикалық жобалар ерекше орын алып отыр.
17,6 миллиард долларлық келісімдер
Қазақстан мен Қатар арасындағы экономикалық ынтымақтастықтың маңызды кезеңдерінің бірі – 2024 жылғы ақпанда жасалған келісімдер. Сол кезде екі ел жалпы құны 17,6 миллиард доллар болатын коммерциялық құжаттарға қол қойды. Оның ішінде газ саласындағы төрт инвестициялық келісімнің құны 11 миллиард доллардан асты.
Бұл келісімдер Қазақстанның газ өндіру, өңдеу және тасымалдау инфрақұрылымын дамытуға бағытталған. Олардың қатарында Қашаған кен орнындағы газ өңдеу зауыттары, «Бейнеу – Бозой – Шымкент» магистральдық газ құбырының екінші желісі және «КС-14 – Ақтөбе – Қостанай» газ құбыры жобасы бар.
Қашағандағы жобалардың бірі жылына 1 миллиард текше метр газ өңдейтін зауыт салуды көздейді. Екінші жобаның қуаты жылына 2,5 миллиард текше метр болуы тиіс. Бұл нысандар Қазақстандағы газ өңдеу мүмкіндіктерін кеңейту үшін маңызды.
Газ өңдеу мәселесінің өзектілігі елдегі тұтыну көлемінің өсуімен байланысты. Қазақстанда өндірілетін газдың едәуір бөлігі мұнай өндірумен қатар алынады. Оны тұтынушыларға жеткізу үшін арнайы өңдеу қажет. Сондықтан жаңа зауыттардың іске қосылуы ішкі нарықты тауарлық газбен қамтамасыз ету мүмкіндігін арттыра алады.
Сонымен қатар газ құбырларын кеңейту жобаларының да экономикалық маңызы бар. Жаңа құбырлар мен қосымша желілер газ жеткізу жүйесінің өткізу мүмкіндігін арттырып, өңірлердің қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жағдай жасайды.
Бірақ бұл жерде бір маңызды жайт бар. 17,6 миллиард доллар – қол қойылған коммерциялық құжаттардың жалпы жарияланған құны. Бұл соманың барлығы Қазақстан экономикасына инвестиция ретінде түсіп қойғанын білдірмейді. Жобалардың нақты қаржыландырылуы мен жүзеге асу барысы бөлек бағалануы тиіс.
Қашағандағы жобаның қазіргі жағдайы
Қазақстан мен Қатар арасындағы энергетикалық ынтымақтастықтың нақты мысалдарының бірі – Қашағандағы газ өңдеу зауыты.
QazaqGaz мәліметінше, Қатардың UCC Holding компаниясы жылына 1 миллиард текше метр газ өңдейтін зауыт жобасының 75 пайыз үлесін сатып алу жөніндегі мәмілені аяқтап, жобаны басқаруға кіріскен. Бұл Қатармен серіктестіктің тек келіссөздер деңгейінде қалмағанын көрсетеді.
Қашаған – Қазақстандағы ірі мұнай-газ кен орындарының бірі. Мұнда өндірілетін шикізат құрамындағы газды өңдеу қосымша инфрақұрылымды қажет етеді. Сондықтан жаңа газ өңдеу зауытының құрылысы энергетика саласының дамуы үшін маңызды.
Зауыт іске қосылған жағдайда елдің газ өңдеу қуаты артып, ішкі нарыққа жеткізілетін тауарлық газ көлемін көбейтуге мүмкіндік туады. Сонымен бірге құрылыс және кейінгі пайдалану кезеңінде жергілікті кәсіпорындардың қатысуына жағдай жасалуы мүмкін.
Дегенмен жобаның нәтижесін бағалағанда оның іске қосылу мерзімі, нақты өндірістік қуаты және қаржыландыру шарттары маңызды. Ірі энергетикалық нысандардың құрылысы күрделі болғандықтан, олардың жүзеге асу барысы бірнеше кезеңнен тұрады.
Осы тұрғыдан алғанда, Қатар компаниясының жобаға қатысуы маңызды қадам болғанымен, оның Қазақстан экономикасына толық әсері зауыт іске қосылғаннан кейін айқындалады.
Энергетикалық инфрақұрылымды дамыту не үшін қажет?
Қазақстанның энергетика саласында шешілуі тиіс негізгі міндеттердің бірі – өсіп келе жатқан сұранысты қамтамасыз ету. Елде газ тұтыну көлемі артып, өнеркәсіп пен тұрғын үй секторында жаңа қуаттарға қажеттілік туындап отыр.
Мұндай жағдайда газ өңдеу зауыттарын салу ғана жеткіліксіз. Өндірілген газды тұтынушыларға жеткізетін құбыр жүйесін де дамыту қажет.
«Бейнеу – Бозой – Шымкент» газ құбырының екінші желісін салу жобасы осы міндетпен байланысты. Бұл бағыт елдің батысындағы газ ресурстарын оңтүстік өңірлерге жеткізу үшін маңызды. Қосымша желінің салынуы газ тасымалдау жүйесінің өткізу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған.
Ал «КС-14 – Ақтөбе – Қостанай» газ құбыры жобасы солтүстік өңірлердің газбен қамтамасыз етілуіне ықпал етуі мүмкін. Мұндай инфрақұрылымның дамуы тұрғындардың тұрмыс жағдайына ғана емес, өнеркәсіп орындарының жұмысына да әсер етеді.
Газбен қамтамасыз ету жүйесі дамыған өңірлерде жаңа өндірістер ашуға мүмкіндік артады. Бірақ инфрақұрылымдық жобалардың тиімділігі олардың құнына, құрылыстың аяқталу мерзіміне және нақты тұтынушылар санына байланысты.
Сондықтан Қатармен бірлескен газ жобаларын елдің энергетикалық қауіпсіздігін нығайтуға бағытталған ұзақ мерзімді инвестициялар ретінде қарастыруға болады.
Қатармен серіктестіктің саяси маңызы
Қазақстан мен Қатар арасындағы қарым-қатынастың экономикалық қырымен қатар, саяси маңызы да бар. Екі ел халықаралық және өңірлік мәселелер бойынша диалог жүргізіп келеді.
Нұрболат Нышанбайдың пікірінше, мұндай кездесулердің нәтижесін тек екіжақты қатынастар тұрғысынан бағалау жеткіліксіз. Қазақстанның Қатармен ынтымақтастығы Орталық Азия мен Таяу Шығыс арасындағы байланыстарды дамытуға да ықпал етеді.
Бұл пікірдің негізі бар. Соңғы жылдары Орталық Азия мемлекеттері Парсы шығанағы елдерімен экономикалық және дипломатиялық байланыстарын кеңейтуге көңіл бөліп отыр. Өңір мемлекеттері үшін жаңа инвестиция тарту, сауда нарықтарын кеңейту және инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру маңызды.
Қатар да Орталық Азиядағы экономикалық мүмкіндіктерге қызығушылық танытып келеді. Мұндай жағдайда Қазақстан екі өңір арасындағы ынтымақтастықты дамытуда маңызды серіктестердің бірі бола алады.
Бакудегі кездесу осы байланыстардың жалғасып отырғанын көрсетті. Бірақ саяси диалогтың нақты нәтижесі бұрын жасалған келісімдердің орындалуына және жаңа жобалардың жүзеге асуына байланысты.
Қазақстан қандай нәтижеге қол жеткізе алады?
Қазақстан мен Қатар арасындағы ынтымақтастықтың басты ерекшелігі – ірі инвестициялық жобалардың энергетика саласына бағытталуы. Бұл елдің ішкі қажеттіліктерін қамтамасыз ету және өндірістік инфрақұрылымды жаңарту міндеттерімен сәйкес келеді.
Бірлескен жобалар толық жүзеге асқан жағдайда газ өңдеу қуаттары артып, газ тасымалдау жүйесінің мүмкіндіктері кеңеюі мүмкін. Сонымен қатар жаңа инфрақұрылым өнеркәсіптің дамуына және өңірлердің экономикалық әлеуетінің өсуіне жағдай жасайды.
Дегенмен инвестициялық келісімдердің жалпы көлемі олардың нақты экономикалық нәтижесін толық көрсетпейді. Жобалардың іске қосылуы, жаңа жұмыс орындарының ашылуы, өндіріс көлемінің артуы және жергілікті кәсіпорындардың қатысуы маңызды.
Саясаттанушы Нұрболат Нышанбай атап өткендей, Қазақстан мен Қатар арасындағы байланыстардың кеңеюі екіжақты қатынастармен ғана шектелмейді. Ол Орталық Азия мен Таяу Шығыс арасындағы экономикалық және саяси ынтымақтастықты дамытуға да мүмкіндік береді.
Бакуде өткен кездесу екі мемлекеттің осы бағыттағы серіктестікті жалғастыруға мүдделі екенін көрсетті. Ендігі басты міндет – бұрын қабылданған шешімдердің нақты орындалуын қамтамасыз ету. Өйткені Қазақстан үшін Қатармен ынтымақтастықтың негізгі құндылығы келісімдердің жарияланған сомасында емес, олардың ел экономикасына беретін ұзақ мерзімді нәтижесінде.
