Қазақстан мен Израиль арасындағы қарым-қатынас соңғы уақытта жандана түсті. Биыл екі мемлекет басшылары бірнеше рет кездесіп, сауда, инвестиция және технология салаларындағы ынтымақтастықты кеңейту мәселелерін талқылады. Израильдің ғылыми зерттеулер, су ресурстарын басқару және цифрлық технологиялар саласындағы тәжірибесі Қазақстан үшін маңызды болса, еліміздің экономикалық мүмкіндіктері израильдік компаниялардың қызығушылығын тудырып отыр. Бірақ Таяу Шығыстағы саяси жағдай екіжақты байланыстардың дамуына да әсер етуі мүмкін. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Израиль Президенті Ицхак Герцогпен Бакуде өткен кездесуі қандай мәселелерді қамтыды және Қазақстан үшін оның саяси маңызы неде?
Осы және өзге де маңызды сауалдарға кеңірек тоқталып өтеміз...
Бакудегі кездесудің ерекшелігі қандай?
15 қазанда Бакуде өткен Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары кеңесінің VII саммиті аясында Қасым-Жомарт Тоқаев Израиль Президенті Ицхак Герцогпен кездесті. Мемлекеттер басшылары екіжақты қатынастардың даму барысын талқылап, сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастықты кеңейтуге назар аударды. Қазақстан Президенті Ицхак Герцогтың сәуір айында Астанаға жасаған сапары екі ел арасындағы байланысты нығайтуға серпін бергенін атап өтті. Тараптар Таяу Шығыстағы жағдай жөнінде де пікір алмасты.
Қазақстан мен Израиль арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылы орнады. Содан бері екі мемлекет саяси диалогты сақтап, экономика мен технология салаларындағы ынтымақтастықты дамытуға көңіл бөліп келеді. Екі елдің географиялық орналасуы мен экономикалық мүмкіндіктері әртүрлі болғанымен, өзара тиімді байланыстарды кеңейтуге негіз бар.
Қазақстан табиғи ресурстарға бай, ауыл шаруашылығын дамытуға мүмкіндік мол және Орталық Азиядағы ірі нарықтардың бірі саналады. Израиль болса, жоғары технологиялар, ғылыми зерттеулер, медицина және су ресурстарын тиімді пайдалану саласындағы тәжірибесімен ерекшеленеді. Сондықтан екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастық дайын өнімдердің саудасымен ғана шектелмей, жаңа технологияларды енгізу мен бірлескен жобаларды жүзеге асыруға да бағытталуы мүмкін.
Саясаттанушы Нұрболат Нышанбайдың пікірінше, Бакуде өткен кездесудің саяси маңызы жоғары. Ол Қазақстан мен Израиль арасындағы қарым-қатынастың негізінде ең алдымен өзара мүдде жатқанын айтады.
– Қазақстан мен Израиль арасындағы қарым-қатынасты прагматикалық сипаттағы байланыс деп бағалар едім. Президенттердің кездесуі алдағы уақытта екі елдің ғылыми зерттеулер, цифрлық технологиялар және экономика салаларындағы ынтымақтастығын арттыруға мүмкіндік береді, – дейді саясаттанушы.
Оның айтуынша, екіжақты қатынастарды дамытуда экономикалық мүмкіндіктермен қатар, өңірдегі саяси жағдайды да ескеру қажет. Өйткені Израильмен байланыстар Қазақстанның Таяу Шығыстағы сыртқы саясатының бір бөлігі саналады.
Экономикалық ынтымақтастықтың мүмкіндігі қандай?
Қазақстан мен Израиль арасындағы қарым-қатынастың маңызды бағыттарының бірі – сауда және инвестиция. Екі елдің кәсіпорындары өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, энергетика және технология салаларындағы байланыстарды дамытуға мүдделі.
Қазақстан үшін мұндай ынтымақтастықтың басты артықшылығы – жаңа технологияларды тарту және отандық өндірістің тиімділігін арттыру мүмкіндігі. Әсіресе су тапшылығы, ауыл шаруашылығы өнімділігі және өндірісті жаңғырту мәселелері өзекті болып отырған жағдайда Израильдің тәжірибесі пайдалы болуы мүмкін.
Бірақ технологиялық ынтымақтастықтың тиімділігі тек шетелдік жабдық сатып алумен өлшенбейді. Жаңа технологияларды жергілікті жағдайға бейімдеу, оларды пайдаланатын мамандарды даярлау және техникалық қызмет көрсету жүйесін қалыптастыру қажет. Сонда ғана халықаралық тәжірибе Қазақстан экономикасына ұзақ мерзімді пайда әкеле алады.
Екіжақты байланыстарды дамытуда инвестициялық жобалардың да маңызы бар. Шетелдік капитал жаңа өндірістер ашуға және инфрақұрылымды жаңартуға мүмкіндік береді. Дегенмен инвестициялық келісімдердің жариялануы олардың толық жүзеге асқанын білдірмейді. Жобалардың нәтижесін бағалағанда нақты салынған қаржыға, құрылыстың орындалу барысына және іске қосылған өндірістерге назар аудару керек.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан мен Израиль арасындағы ынтымақтастықтың болашағы мемлекет басшыларының кездесулеріне ғана емес, кәсіпорындар мен ғылыми ұйымдар арасындағы нақты байланыстарға да тәуелді.
Су ресурстарын басқару неге маңызды?
Қазақстан мен Израиль ынтымақтастығының келешегі бар бағыттарының бірі – су ресурстарын тиімді пайдалану. Қазақстанның бірқатар өңірінде су тапшылығы өзекті мәселе болып отыр. Әсіресе оңтүстік облыстарда суармалы егіншіліктің дамуы су жеткізу жүйелерінің жағдайына және суды үнемдеу технологияларының қолжетімділігіне байланысты.
Израиль табиғи су ресурстары шектеулі мемлекет болғандықтан, суды үнемдеу және ауыл шаруашылығында тиімді пайдалану тәсілдерін дамытуға ұзақ жылдар бойы көңіл бөлді. Тамшылатып суару, су тұтынуды бақылау және өндірістік үдерістерді автоматтандыру осы тәжірибенің маңызды бөлігі саналады.
Қазақстан үшін мұндай технологияларды енгізу су шығынын азайтуға және ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыруға көмектесуі мүмкін. Бірақ олардың тиімділігі жергілікті жағдайға байланысты. Мәселен, ірі егістік алқаптары мен шағын шаруашылықтардың мүмкіндіктері бірдей емес. Сондықтан технологияны таңдағанда оның құнын, пайдалану ерекшелігін және шаруалардың қаржылық жағдайын ескеру қажет.
Су ресурстарын басқарудағы ынтымақтастық ауыл шаруашылығымен ғана шектелмейді. Елді мекендердің су жүйелерін жаңарту, құбырлардағы шығынды азайту және суды есепке алу да маңызды міндеттердің қатарында. Бұл бағыттағы халықаралық тәжірибе Қазақстанның су инфрақұрылымын дамытуға көмектесе алады.
Цифрлық технологиялардағы серіктестік
Қазақстан мен Израиль арасындағы ынтымақтастықтың тағы бір бағыты – цифрлық технологиялар мен ғылыми зерттеулер. Израиль технологиялық кәсіпкерлік пен ғылыми жаңалықтарды өндіріске енгізу тәжірибесі арқылы танылған.
Қазақстанда да жасанды интеллект, цифрлық қызметтер және инновациялық кәсіпкерлікті дамытуға көңіл бөлініп отыр. Бірақ жаңа технологияларды енгізу үшін қаржыландырумен қатар, ғылыми зерттеулерді өндіріспен байланыстыратын жүйе қажет.
Нұрболат Нышанбай екі ел арасындағы ынтымақтастықтың болашағын осы салалармен байланыстырады.
– Қазақстанның өзіндік саяси бағыты мен экономикалық мүдделері бар. Бұл тұрғыда Израильмен, әсіресе цифрлық технологиялар саласындағы ынтымақтастықты кеңейтудің Қазақстан үшін ғана емес, өңір елдері үшін де маңызы жоғары, – деп есептейді саясаттанушы.
Бұл пікір Қазақстанның технологиялық даму мақсаттарымен де байланысты. Еліміз үшін халықаралық серіктестіктің нәтижесі дайын технологияларды пайдаланумен шектелмеуі керек. Отандық мамандардың тәжірибесін арттыру, ғылыми зерттеулерді дамыту және қазақстандық компаниялардың жаңа өнімдер әзірлеу мүмкіндігін кеңейту де маңызды.
Сонымен қатар цифрлық технологиялар саласындағы ынтымақтастықтың нақты нәтижесін бағалау үшін жүзеге асырылған жобаларға назар аудару қажет. Жоғары деңгейдегі кездесулер жаңа мүмкіндіктерге жол ашқанымен, олардың экономикалық пайдасы бірлескен жұмыстар басталғаннан кейін ғана белгілі болады.
Таяу Шығыстағы жағдай Қазақстанның саясатына қалай әсер етеді?
Қазақстан мен Израиль арасындағы қарым-қатынастың саяси маңызын Таяу Шығыстағы жағдаймен байланыстыра қарастыру қажет. Өңірдегі қақтығыстар мен мемлекеттер арасындағы қайшылықтар халықаралық қауіпсіздікке, саудаға және инвестициялық шешімдерге әсер етеді.
Қазақстан үшін мұндай жағдайда әртүрлі мемлекеттермен дипломатиялық байланыстарды сақтап, халықаралық мәселелерде өз ұстанымын бірізді жүргізу маңызды.
Бакудегі кездесуде Қасым-Жомарт Тоқаев Таяу Шығыстағы шиеленісті бәсеңдету және қақтығыстарды дипломатиялық жолмен шешу қажеттігін атап өтті. Бұл Қазақстанның халықаралық дауларды бейбіт келіссөздер арқылы реттеуді қолдайтынын көрсетеді.
Саясаттанушы Нұрболат Нышанбай Израильмен ынтымақтастықты Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясаты тұрғысынан қарастырады. Оның пікірінше, Израиль Қазақстанның Таяу Шығыстағы маңызды серіктестерінің біріне айналуы мүмкін.
Мұндай ұстанымның негізінде Қазақстанның әртүрлі мемлекеттермен өзара тиімді байланыс орнатуға ұмтылысы жатыр. Еліміз Израильмен қатар, Қатармен және Таяу Шығыстағы басқа да мемлекеттермен саяси әрі экономикалық ынтымақтастықты дамытып келеді.
Бұл байланыстардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар. Қатармен серіктестікте энергетика мен инвестициялық жобалар маңызды орын алса, Израильмен ынтымақтастықта технологиялар, ғылыми зерттеулер және инновациялық шешімдерге қызығушылық жоғары.
Сондықтан Қазақстанның Израильмен байланыстарды дамытуын Таяу Шығыстағы басқа мемлекеттермен қарым-қатынасына қарсы қойып қарастыру дұрыс емес. Еліміз үшін басты мақсат – ұлттық экономикалық мүдделерді қорғау және халықаралық серіктестермен тұрақты диалог жүргізу.
Дегенмен өңірдегі саяси тұрақсыздықтың экономикалық байланыстарға ықпал етуі мүмкін екенін де ескеру қажет. Халықаралық қақтығыстар тасымал бағыттарына, сауда шығындарына және инвесторлардың шешімдеріне әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда ұзақ мерзімді жобаларды жүзеге асыруда саяси және экономикалық тәуекелдерді қатар бағалау маңызды.
Қазақстан үшін бұл серіктестіктің нәтижесі қандай болмақ?
Қазақстан мен Израиль арасындағы қарым-қатынастың болашағы бірнеше бағытқа байланысты. Біріншіден, сауда және инвестициялық байланыстардың нақты кеңеюі маңызды. Екіншіден, жаңа технологияларды енгізу мен ғылыми тәжірибе алмасудың нәтижесі ел экономикасына әсер етуі тиіс. Үшіншіден, Таяу Шығыстағы күрделі жағдайға қарамастан, дипломатиялық диалогты сақтау қажет.
Нұрболат Нышанбайдың пікірінше, Бакудегі кездесудің саяси маңызы екі ел арасындағы ынтымақтастықтың болашақ бағыттарын айқындауында. Әсіресе ғылым, цифрлық технологиялар және экономика салаларындағы байланыстарды кеңейтуге мүмкіндік бар.
Қазақстан үшін бұл серіктестіктің басты құндылығы – жаңа технологиялар мен өндірістік тәжірибені игеру. Ал саяси тұрғыдан алғанда, Израильмен байланыстарды дамыту еліміздің Таяу Шығыстағы әртүрлі мемлекеттермен диалог жүргізу саясатының бір бөлігі болып қала береді.
Бакуде өткен кездесу екі мемлекеттің қарым-қатынасты жалғастыруға мүдделі екенін көрсетті. Бірақ оның нақты нәтижесі алдағы уақытта жүзеге асырылатын жобаларға, инвестициялық байланыстардың дамуына және технологиялық ынтымақтастықтың тиімділігіне байланысты болады.
