Қазақстанда соңғы жиырма жылда киік саны 21 мыңнан 4,7 миллионға жетті. Қар барысының популяциясы қалпына келе бастады, ал еліміздің даласына ондаған жыл бұрын жойылып кеткен жануарларды қайта жерсіндіру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бірақ табиғатты қорғаудағы жетістіктермен қатар, шешімін күткен мәселелер де бар. Соның ең өзектісі – Каспий теңізінің тартылуы мен ондағы итбалықтар санының азаюы. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ереванда өткен COP17 саммитінде Қазақстанның экологиялық саясатындағы өзгерістерді таныстырып, табиғатты қорғау үшін халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге шақырды.
Табиғатты қорғау мемлекеттік саясаттың маңызды бағытына айналды
16 қазанда Армения астанасы Ереванда өткен Биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі COP17 көшбасшылар саммитінде Қасым-Жомарт Тоқаев қоршаған ортаны қорғау мәселесі мемлекеттердің ортақ жауапкершілігі екенін атап өтті. Президенттің айтуынша, табиғи ресурстардың азаюы мен экожүйелердің бұзылуы жекелеген елдердің шекарасымен шектелмейді. Мұндай өзгерістер экономикалық дамуға, халықтың әл-ауқатына және халықаралық тұрақтылыққа әсер етеді.
Қазақстан аумағының көлемі жағынан әлемде тоғызыншы орында. Елде дала, шөл, тау, орман және су экожүйелері бар. Мұндай табиғи байлықты сақтау үшін әр өңірдің ерекшелігін ескеретін ұзақ мерзімді саясат қажет. Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің жаңа Конституцияда экологиялық мәдениет қағидаттарының бекітілуіне назар аударуы кездейсоқ емес.
Мемлекет басшысының айтуынша, Қазақстанның жаңа Конституциясында алғаш рет жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру мемлекеттіліктің негізгі қағидаттарының бірі ретінде көрсетілді. Сонымен қатар азаматтардың табиғатты сақтауға және оның байлығына ұқыпты қарауға міндетті екені бекітілді. Адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғау да мемлекеттің мақсаттарының бірі ретінде айқындалды.
Бұл өзгерістің маңызы табиғатты қорғаудың тек жекелеген мемлекеттік бағдарламаларға тәуелді болмай, елдің негізгі құқықтық қағидаттарының қатарына енуінде. Бірақ Конституциядағы нормалардың болуы экологиялық мәселелердің өздігінен шешілетінін білдірмейді. Оның нақты нәтижесі қабылданатын заңдарға, мемлекеттік бақылауға, қаржыландыруға және экологиялық талаптардың орындалуына байланысты.
Мәселен, ауа сапасын жақсарту үшін өнеркәсіп орындарының шығарындыларын азайту, қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіру және елді мекендердің инфрақұрылымын жаңарту қажет. Ал табиғи аумақтарды қорғау үшін қорықтар мен ұлттық парктердің жұмысын күшейтіп, жануарлардың мекендеу ортасын сақтау маңызды. Сондықтан экологиялық мәдениеттің Конституцияда бекітілуі ұзақ мерзімді өзгерістердің құқықтық негізін қалыптастырғанымен, оның тиімділігі нақты нәтижелер арқылы бағалануы тиіс.
«Таза Қазақстан» тазалық акциясын күнделікті әдетке айналдыру
Президент COP17 саммитінде «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бастамасына да ерекше тоқталды. Мемлекет басшысының айтуынша, бұл қозғалыс қоршаған ортаны таза ұстау шараларымен шектелмей, азаматтардың дүниетанымы мен өмір салтына ықпал етіп келеді.
«Таза Қазақстан» бастамасының негізгі мақсаты – қоршаған ортаны қорғауға қоғамның қатысуын арттыру. Өйткені экологиялық мәселелерді тек мемлекеттік органдардың күшімен шешу мүмкін емес. Қалдықтарды азайту, су мен электр энергиясын үнемдеу, жасыл желекті күтіп ұстау және қоғамдық орындардың тазалығын сақтау азаматтардың күнделікті әрекетіне де байланысты.
Дегенмен экологиялық мәдениетті қалыптастыру үшін сенбіліктер мен ағаш отырғызу акцияларын ұйымдастыру жеткіліксіз. Мұндай жұмыстар тұрақты инфрақұрылыммен және жүйелі бақылаумен қатар жүруі керек. Мысалы, тұрғындар қоқысты бөлек жинауға дайын болғанымен, оны қайта өңдейтін кәсіпорындар мен арнайы контейнерлер жеткіліксіз болса, бастаманың нәтижесі шектеулі болады. Сол сияқты ағаш отырғызу жұмыстарының тиімділігі егілген көшеттердің санына ғана емес, олардың кейінгі күтіміне, суарылуына және жергілікті табиғи жағдайға бейімделуіне байланысты.
Осы себепті «Таза Қазақстан» бастамасының нәтижесін бағалағанда өткізілген акциялар мен қатысушылар санынан бөлек, елді мекендердің санитарлық жағдайына, қалдықтарды қайта өңдеу үлесіне және жасыл желектердің сақталуына назар аударған жөн. Экологиялық мәдениет тұрғындардың күнделікті өміріне орныққан жағдайда ғана мұндай бастама ұзақ мерзімді нәтиже береді.
Киік саны жиырма жылда 200 еседен астам өсті
Қазақстанның табиғатты қорғаудағы ең елеулі жетістіктерінің бірі – киік популяциясының қалпына келуі. Президент COP17 саммитінде келтірген мәліметке сәйкес, 2003 жылы елімізде небәрі 21 мың киік қалған. Ал 2026 жылдың көктемінде олардың саны 4,7 миллионға жеткен. Бұл – 2003 жылмен салыстырғанда шамамен 224 есе көп. Қазір әлемдегі киіктердің 98 пайызға жуығы Қазақстанда мекендейді.
Киік санының мұндай деңгейге жетуі ұзақ жылдар бойы жүргізілген табиғатты қорғау жұмыстарының нәтижесі. Бұған дейін жануарлардың заңсыз аулануы, мекендеу ортасының өзгеруі және жұқпалы аурулар олардың популяциясына елеулі қауіп төндірді. Сондықтан киіктерді қорғау, олардың қоныс аудару жолдарын бақылау және ғылыми зерттеулер жүргізу маңызды міндетке айналды.
Киіктің табиғи ортадағы рөлі де ерекше. Ол дала өсімдіктерімен қоректеніп, табиғи экожүйенің қалыптасуына қатысады. Жануарлардың қоныс аударуы мен жайылымдарды пайдалануы даладағы табиғи үдерістерге әсер етеді. Сондықтан киік популяциясының қалпына келуі бір ғана жануар түрін сақтап қалу емес, далалық экожүйелерді қорғау тұрғысынан да маңызды.
Бірақ киік санының көбеюі жаңа мәселелерді де туындатады. Жануарлардың қоныс аудару аумақтары ауыл шаруашылығы жерлерімен қиылысқан жағдайда шаруашылықтарға қиындық келуі мүмкін. Әсіресе егістік алқаптарына жақын орналасқан өңірлерде жануарлар мен адамдардың мүддесін қатар ескеру қажет.
Мұндай жағдайда басты міндет – киік санын жай ғана көбейту емес, оның популяциясын ғылыми негізде басқару. Жануарлардың таралу аумағы, қорек қоры, көбею қарқыны және табиғи ортаға әсері тұрақты зерттелуі тиіс. Бұл табиғатты қорғау мен ауыл шаруашылығы арасындағы қайшылықтарды азайтуға мүмкіндік береді.
Қар барысы мен жолбарыс: сирек жануарлар табиғатқа қалай оралып жатыр?
Қазақстанда сирек кездесетін жануарларды қорғау жұмыстары киікпен шектелмейді. Президенттің мәліметінше, еліміздегі қар барысының саны шамамен 190 басқа жеткен. Оның Қазақстандағы мекендеу аумағының 70 пайызға жуығы ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға тиесілі.
Қар барысы – Орталық Азияның биік таулы аймақтарында тіршілік ететін сирек жыртқыш. Оның популяциясын қалпына келтіру үшін жануардың өзін ғана емес, мекендеу ортасын да қорғау қажет. Өйткені қар барысының тіршілігі тау экожүйелерінің жағдайына, қорек болатын жануарлардың санына және адамның табиғи ортаға әсеріне байланысты.
Қазақстанда қар барысын бақылау үшін ғылыми зерттеулер мен фототұзақтар қолданылады. Мұндай жұмыстар жануарлардың таралу аумағын анықтауға және олардың санындағы өзгерістерді бақылауға мүмкіндік береді. Президент атап өткендей, ұзақ мерзімді қорғау шаралары мен ғылыми бақылаудың нәтижесінде қар барысының популяциясы 1990 жылдардағы өте төмен деңгейден біртіндеп қалпына келе бастады.
Табиғатты қорғау саласындағы тағы бір маңызды бастама – Қазақстанға жолбарысты қайта жерсіндіру бағдарламасы. Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, 2026 жылғы 31 шілдеде «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының аумағына Үміт есімді аналық Амур жолбарысы жіберілді. Бұл Қазақстанда жолбарыс жойылғаннан кейін 70 жылдан астам уақыт өткен соң жасалған маңызды қадам болды.
Мұнда бір жайтты нақты ажырату қажет. Қазақстан аумағында бұрын Тұран жолбарысы мекендеген. Ол ХХ ғасырдың ортасында жойылып кетті. Қазіргі бағдарламада тарихи мекендеу аумағына генетикалық жағынан жақын Амур жолбарысын жерсіндіру көзделген. Сондықтан бұл жұмысты жойылып кеткен Тұран жолбарысы толық қалпына келді деп түсіндіруге болмайды.
Жолбарысты қайта жерсіндіруге дайындық он жылдан астам уақыт жүргізілді. Осы кезеңде «Іле-Балқаш» резерваты құрылып, жануарларға қажетті табиғи орта мен қорек қорын қалпына келтіру жұмыстары атқарылды. Арнайы бейімдеу орындары салынып, ғылыми бақылау ұйымдастырылды. 2026 жылғы мамырда Ресейден Қазақстанға төрт Амур жолбарысы жеткізілді. Олардың екеуі ересек жануар, екеуі бөлтірік болды.
Бұл бағдарламаның ұзақ мерзімді мақсаты – жолбарыстың табиғи ортада тұрақты тіршілік етіп, өздігінен көбейе алатын популяциясын қалыптастыру. Сондықтан алғашқы жануардың табиғатқа жіберілуі жобаның аяқталғанын емес, жаңа кезеңге өткенін білдіреді.
Қазақстанда Пржевальский жылқысын қалпына келтіру жұмыстары да жалғасып жатыр. Чехия, Германия және Венгрия серіктестерінің қатысуымен жүзеге асырылып жатқан бағдарлама аясында жануарлар «Алтын Дала» резерватына жеткізілді. Жылқыларды Қазақстанға әкелу 2024 жылы басталып, кейінгі жылдары жалғасты. 2026 жылы елімізде осы жануарлардың алғашқы төлі дүниеге келді. Бұл олардың жергілікті табиғи ортаға бейімделіп келе жатқанын көрсететін маңызды белгі.
Аталған жобалардың ортақ ерекшелігі – олардың бірнеше жылға созылатын ғылыми және табиғатты қорғау жұмыстарын қажет етуі. Сирек жануарларды табиғатқа қайтару үшін оларды басқа елден әкелу жеткіліксіз. Жануарлардың тіршілік етуіне қолайлы орта қалыптастырып, қорек қорын сақтап, адам тарапынан төнетін қауіптерді азайту қажет.
Каспий итбалықтарының саны төрт есеге жуық азайды
Қазақстан сирек жануарларды қорғауда белгілі бір нәтижелерге қол жеткізгенімен, Каспий теңізінің экологиялық жағдайы күрделі күйінде қалып отыр. Президент COP17 саммитінде Каспий итбалықтарының саны соңғы жүз жылда шамамен 1 миллионнан 270 мыңға дейін азайғанын атап өтті. Бұл популяцияның 73 пайызға кемігенін білдіреді.
Каспий итбалығы – тек осы теңізде кездесетін жануар. Сондықтан оның популяциясының азаюы Каспий экожүйесінің жағдайына қатысты маңызды мәселе болып саналады. Қазақстанда бұл жануар сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлердің тізіміне енгізілген.
Итбалықтардың тіршілігі теңіздегі табиғи жағдаймен тығыз байланысты. Олар қоректенетін балық қорының жеткілікті болуына, судың сапасына және көбеюге қолайлы ортаға тәуелді. Каспий деңгейінің төмендеуі жануарлардың мекендеу аумағына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар теңіздегі өндірістік қызмет, ластану және жұқпалы аурулар да популяцияға қауіп төндіретін факторлардың қатарында.
Бірақ итбалықтар санының азаюын бір ғана себеппен түсіндіру дұрыс емес. Мұндай өзгерістерге табиғи және адам әрекетінен туындайтын бірнеше фактор қатар әсер етуі мүмкін. Сондықтан жануарлардың қырылу себептерін анықтау, популяцияның өзгеруін тұрақты бақылау және теңіздегі экологиялық жағдайды кешенді зерттеу қажет.
Каспийдің тартылуы бұл мәселені одан әрі күрделендіреді. Теңіз деңгейінің төмендеуіне климаттың жылынуы, буланудың артуы және оған құятын өзендердегі су көлемінің өзгеруі ықпал етеді. Каспий тұйық су айдыны болғандықтан, оның деңгейі теңізге келетін су мен буланатын судың арақатынасына тәуелді.
Теңіздің тартылуы тек жануарлар дүниесіне ғана әсер етпейді. Су деңгейінің төмендеуі жағалаудағы инфрақұрылымға, порттардың жұмысына, балық шаруашылығына және теңіз маңындағы елді мекендерге де қиындық туғызуы мүмкін. Сондықтан Каспийді сақтау мәселесінің экологиялық қана емес, экономикалық және әлеуметтік маңызы да бар.
Каспийді бес мемлекет бірігіп қорғай ала ма?
Каспий теңізі Қазақстан, Әзербайжан, Ресей, Түрікменстан және Иран аумақтарымен шектеседі. Бұл елдердің барлығы теңіз ресурстарын пайдаланады және оның экологиялық жағдайына белгілі бір деңгейде ықпал етеді.
Президент Еревандағы саммитте бес мемлекетті және халықаралық қоғамдастықты Каспий экожүйесін қорғау үшін бірлескен шараларды күшейтуге шақырды. Мемлекет басшысы Арал теңізінің тағдырын қайталауға жол бермеу қажеттігін де атап өтті.
Бұл мәселенің күрделілігі – Каспийдегі экологиялық өзгерістердің мемлекеттік шекараларға бағынбауында. Бір елдің жағалауындағы ластану немесе табиғи ортаның өзгеруі теңіздің басқа бөліктеріне де әсер етуі мүмкін. Сол себепті әр мемлекет өз аумағында жеке шаралар қабылдағанымен, ортақ ғылыми бақылау мен келісілген әрекет болмаса, бүкіл теңізді қорғау қиын.
Каспий маңы мемлекеттерінің ынтымақтастығында ең алдымен ғылыми деректердің қолжетімділігі маңызды. Теңіз деңгейінің өзгеруі, су сапасы, балық қоры және итбалықтар популяциясы туралы мәліметтерді ортақ әдістемемен жинау жағдайды толық бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар өнеркәсіптік қызметке қойылатын экологиялық талаптарды сақтау, теңізді ластайтын көздерді анықтау және төтенше жағдайлардың алдын алу жұмыстарын үйлестіру қажет.
Қазақстан осы бағытта Каспий теңізінің су ресурстарын сақтау жөніндегі мемлекетаралық бағдарлама қабылдау бастамасын көтеріп отыр. Президенттің айтуынша, бұл ұсыныс Каспий маңы мемлекеттерінің қолдауымен ілгерілетіліп жатыр. Мұндай бағдарлама теңіздің экологиялық жағдайын зерттеу мен қорғау шараларын үйлестіруге негіз бола алады. Бірақ оның нәтижесі құжаттың қабылдануына ғана емес, мемлекеттердің нақты міндеттемелеріне, қаржыландыруға және қабылданған шешімдердің орындалуына байланысты болады.
Каспий мәселесі халықаралық экологиялық ынтымақтастықтың неге маңызды екенін айқын көрсетеді. Теңізді қорғауға мүдделі мемлекеттердің экономикалық басымдықтары әртүрлі болуы мүмкін. Бірі мұнай мен газ өндіруге, екіншісі көлік тасымалына немесе балық шаруашылығына көбірек көңіл бөледі. Сондықтан ортақ шешім қабылдау кезінде осы мүдделерді ескеру қажет. Бірақ экожүйенің нашарлауы ұзақ мерзімде барлық мемлекетке әсер ететіндіктен, теңізді сақтау олардың ортақ мүддесіне сай келеді.
Қазақстан халықаралық деңгейде қандай бастамалар көтерді?
COP17 саммитінде Қазақстан табиғатты қорғау саласындағы жетістіктерін таныстырумен шектелмей, халықаралық ынтымақтастықты дамытуға арналған бірнеше ұсыныс жасады.
Солардың бірі – сирек кездесетін жануарлар мен биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі халықаралық қор құру. Мұндай бастама табиғатты қорғау жобаларын қаржыландыруға және мемлекеттер арасындағы ғылыми ынтымақтастықты кеңейтуге бағытталған.
Президент сонымен қатар Алматыда Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция хатшылығының өңірлік кеңсесін ашуды ұсынды. Бұл кеңсе Орталық Азия мемлекеттеріне Куньмин-Монреаль жаһандық биоалуантүрлілік бағдарламасын жүзеге асыруға, ғылыми ақпарат алмасуға және бірлескен жобалар жүргізуге көмектесе алар еді.
Тағы бір бағыт – жаңа технологияларды табиғатты қорғауға пайдалану. Қазақстан Астанадағы халықаралық жасанды интеллект орталығының мүмкіндіктерін биоалуантүрлілікті бақылау және экологиялық қауіптерді ерте анықтау жөніндегі ғылыми зерттеулерге қолдануды ұсынды.
Мұндай технологиялар жануарлардың таралу аумағын зерттеуге, табиғи ортадағы өзгерістерді бақылауға және жиналған мәліметтерді талдауға көмектесе алады. Бірақ олардың тиімділігі сапалы ғылыми деректердің болуына және зерттеу нәтижелерінің табиғатты қорғау шараларында қолданылуына байланысты.
Қазақстанның бұл бастамалары экологиялық мәселелердің сыртқы саясаттағы маңызы артып келе жатқанын көрсетеді. Өйткені сирек жануарларды сақтау, су ресурстарын басқару және Каспийді қорғау сияқты міндеттерді бір мемлекеттің күшімен толық шешу мүмкін емес.
Табиғатты қорғаудың нәтижесі немен өлшенеді?
Қазақстанның соңғы жылдардағы тәжірибесі табиғатты қорғау шараларының нақты нәтиже бере алатынын көрсетеді. Киік санының 4,7 миллионға жетуі, қар барысы популяциясының қалпына келе бастауы, жолбарыс пен Пржевальский жылқысын қайта жерсіндіру жұмыстары – ұзақ мерзімді бағдарламалардың нәтижелері.
Сонымен бірге Каспий теңізінің тартылуы мен итбалықтар санының азаюы табиғатты қорғауда шешілмеген мәселелердің бар екенін аңғартады. Бұл жағдай экологиялық саясаттың тиімділігін тек жекелеген жетістіктер арқылы бағалауға болмайтынын көрсетеді.
Жануарлардың санын қалпына келтіру үшін ондаған жыл қажет болуы мүмкін. Ал табиғи ортаның бұзылуы кейде әлдеқайда жылдам жүреді. Сондықтан экологиялық саясаттың басты міндеті – жойылып кеткен табиғи байлықты қайта қалпына келтіруге ғана емес, қолда бар экожүйелердің бұзылуына жол бермеуге де бағытталуы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің COP17 саммитінде көтерген бастамалары Қазақстанның ішкі экологиялық саясаты мен халықаралық міндеттерінің өзара байланысты екенін көрсетті. Конституцияда табиғатты қорғау қағидаттарының бекітілуі, «Таза Қазақстан» бастамасы және сирек жануарларды сақтау жұмыстары ел ішіндегі өзгерістерге бағытталса, Каспийді қорғау мен халықаралық қор құру туралы ұсыныстар мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты күшейтуді көздейді.
Ендігі маңызды мәселе – осы бастамалардың нақты нәтижеге айналуы. Өйткені табиғатты қорғау саласындағы табысты қабылданған құжаттар мен өткізілген іс-шаралардың саны емес, жануарлар популяциясының тұрақтылығы, табиғи аумақтардың сақталуы және қоршаған ортаның жағдайы айқындайды.
