Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы ынтымақтастық жаңа кезеңге аяқ басты. Екі ел енді Каспий арқылы мұнай мен жүк тасымалдауды дамытумен шектелмей, Еуропа мен Азияны байланыстыратын цифрлық инфрақұрылымды да қалыптастырып жатыр. Бакуде өткен кездесуде мемлекет басшылары бірқатар маңызды жобаны талқылап, Каспий теңізінің түбімен тартылған байланыс желісін іске қосты. Сонымен қатар халықаралық көлік дәлізін дамыту жөніндегі келісім жасалып, жүк кемелерін сатып алуға қатысты құжат алмасылды. Бұл жобалар Қазақстанның сыртқы саудасына қалай әсер етеді және Әзербайжанмен серіктестіктің стратегиялық маңызы неде?
Ozgeris.info сайты аталған мәселеге жіті тоқталып өтті.
Каспий арқылы жалғасқан серіктестік
15 қазанда Бакуде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Әзербайжан басшысы Ильхам Әлиевпен кездесті. Келіссөз барысында тараптар сауда-экономикалық байланыстарды кеңейту, энергетика, өнеркәсіп, көлік, логистика және ауыл шаруашылығы салаларындағы бірлескен жобаларды жүзеге асыру мәселелерін талқылады. Екі ел басшылары тауар айналымын 1 миллиард долларға жеткізу мақсатын да растады.
Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы қарым-қатынастың маңызын ең алдымен екі елдің географиялық орналасуынан көруге болады. Қазақстан Орталық Азия арқылы Қытаймен және өңірдегі басқа мемлекеттермен байланыс орнатса, Әзербайжан Оңтүстік Кавказ арқылы Түркия мен Еуропа нарықтарына шығуға мүмкіндік береді. Осы екі бағытты Каспий теңізі жалғастырады. Сондықтан Қазақстан мен Әзербайжанның ынтымақтастығы екіжақты саудамен ғана шектелмейді. Ол Еуропа мен Азия арасындағы жүк тасымалына, энергия ресурстарының қозғалысына және халықаралық байланыс жүйелерінің дамуына да әсер етеді.
Соңғы жылдары халықаралық саудада балама көлік бағыттарына сұраныс артты. Геосаяси шиеленістер, санкциялық шектеулер мен жекелеген тасымал жолдарындағы қиындықтар мемлекеттерді жүк жеткізудің бірнеше бағытын қатар дамытуға итермеледі. Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше маңызды. Өйткені еліміздің дүниежүзілік мұхитқа тікелей шығатын жолы жоқ. Экспорт пен импорттың едәуір бөлігі көрші мемлекеттердің көлік инфрақұрылымына тәуелді. Мұндай жағдайда Каспий арқылы өтетін бағыттарды дамыту Қазақстанның сыртқы саудадағы мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Әзербайжан үшін де бұл ынтымақтастықтың пайдасы бар. Қазақстан мен Орталық Азиядан келетін жүк көлемінің артуы Әзербайжан порттары мен теміржолдарының жұмысын жандандырып, елдің халықаралық тасымал жүйесіндегі орнын нығайтады. Осылайша, екі мемлекеттің мүдделері бір-бірін толықтырады. Қазақстанға тауарын сыртқы нарықтарға жеткізетін қосымша жол қажет болса, Әзербайжан сол жүктерді қабылдап, әрі қарай тасымалдау мүмкіндігін кеңейтуге мүдделі.
Орта дәліздің дамуына не кедергі?
Қазақстан мен Әзербайжан ынтымақтастығының негізгі бағыттарының бірі – Транскаспий халықаралық көлік бағыты. Орта дәліз деп те аталатын бұл жол Қытай мен Орталық Азиядан келетін жүктерді Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан және Грузия арқылы Еуропаға жеткізуге мүмкіндік береді. Жүктің бір бөлігі Түркия арқылы тасымалданады.
15 қазанда екі ел президенттерінің қатысуымен Орта дәлізді дамыту жөніндегі ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылған құжаттар алмасылды. Сонымен қатар Әзербайжанның AZCON Holding компаниясы мен Қазақстанның «Самұрық-Қазына» қоры арасында екі құрғақ жүк кемесін сатып алуға қатысты құжат ұсынылды. Бұл қадамдар дәліздің өткізу мүмкіндігін арттыруға бағытталған.
Орта дәліздің басты артықшылығы – Қазақстанға Еуропа нарығына шығатын қосымша жол ұсынуы. Бірақ оның тиімділігі тек қашықтықпен өлшенбейді. Тасымалдың құны, жүкті жеткізу мерзімі, кемелердің жеткіліктілігі, порттардың өткізу мүмкіндігі және шекарадағы рәсімдердің жылдамдығы да маңызды. Мәселен, Қазақстаннан шыққан жүк алдымен теміржолмен Ақтау немесе Құрық портына жеткізіледі. Одан кейін кемеге тиеліп, Каспий арқылы Әзербайжанға өтеді. Әзербайжан жағалауында жүк қайта түсіріліп, келесі көлік түріне ауыстырылады. Осы кезеңдердің кез келгеніндегі кідіріс бүкіл тасымал мерзіміне әсер етеді.
Сондықтан Орта дәліздің болашағы жаңа жолдар салумен ғана байланысты емес. Мемлекеттер арасында ортақ тариф саясатын қалыптастыру, электрондық құжат айналымын енгізу және жүктердің қозғалысын бақылау да қажет. Бір елдегі инфрақұрылым жаңарғанымен, келесі елдегі порт немесе теміржол жүкті уақытында қабылдай алмаса, тасымалдың жалпы тиімділігі төмендейді.
Бакуде қабылданған шешімдердің маңызы да осында. Көлік бағытын дамыту жөніндегі келісім мемлекеттердің жұмысын үйлестіруге негіз болса, жүк кемелеріне қатысты құжат Каспийдегі тасымал мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған. Бірақ бұл құжаттардың нақты нәтижесін бағалау үшін кемелердің қашан жеткізілетінін, қандай бағытта жұмыс істейтінін және тасымал көлеміне қаншалықты әсер ететінін білу қажет.
Каспийдің түбімен тартылған интернет желісі іске қосылды
Бакудегі кездесудің ең маңызды нәтижелерінің бірі – Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісінің іске қосылуы. Президенттер жаңа желіні онлайн форматта пайдалануға берді. Жоба «Қазақтелеком» мен Әзербайжанның AzerTelecom компаниясы құрған CaspiLink бірлескен кәсіпорны арқылы жүзеге асырылды.
«Самұрық-Қазына» қорының мәліметінше, Ақтау мен Әзербайжанның Сумгаит қаласын жалғайтын суасты кабелінің ұзындығы 380 шақырымды құрайды. Оның жобалық өткізу мүмкіндігі секундына кемінде 400 терабитке жетеді. Кабель 2026 жылғы 5 тамызда төселіп біткен, ал қазан айында екі мемлекет басшысының қатысуымен ресми түрде іске қосылды.
Бұл жобаның маңызын түсіну үшін қазіргі халықаралық байланыс жүйесіне назар аударған жөн. Интернет арқылы ақпарат алмасу, банк операциялары, бұлтты қызметтер, жасанды интеллект жүйелері және ірі деректер орталықтарының жұмысы сенімді байланыс инфрақұрылымына тәуелді. Деректерді жеткізудің балама бағыттары неғұрлым көп болса, халықаралық байланыс жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету мүмкіндігі де соғұрлым артады.
Каспий арқылы тартылған жаңа кабель Қазақстан мен Әзербайжанның байланыс желілерін тікелей жалғайды. Сонымен қатар ол Орталық Азия мен Қытайдан Еуропаға бағытталатын деректерді жеткізудің қосымша жолын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Жобаны жүзеге асырушылар бұл желіні Қара теңіз бен Жерорта теңізі арқылы өтетін халықаралық байланыс жүйелерімен ұштастыруды көздеп отыр.
Қазақстан үшін мұның экономикалық маңызы да бар. Елде деректерді өңдеу орталықтарын дамыту, бұлтты қызметтер нарығын кеңейту және жасанды интеллект инфрақұрылымын қалыптастыру жоспарланып отыр. Мұндай жобаларға тұрақты электр энергиясымен қатар, жылдам әрі сенімді халықаралық интернет байланысы қажет. Сондықтан Каспий арқылы өтетін жаңа желі Қазақстанның цифрлық экономикасын дамытуға жағдай жасай алады.
Дегенмен кабельдің жобалық өткізу мүмкіндігі оның алғашқы күннен бастап толық жүктемемен жұмыс істейтінін білдірмейді. Нақты пайдаланылатын қуат байланыс операторларының сұранысына, халықаралық келісімдерге және желінің басқа бағыттармен қаншалықты үйлесетініне байланысты болады. Сол себепті бұл жобаның экономикалық нәтижесі алдағы уақытта белгілі болады.
Бір маңызды ерекшелік бар: бұрын Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы ынтымақтастық көбіне мұнай, газ және жүк тасымалымен байланыстырылса, енді оған деректерді жеткізу саласы қосылды. Яғни Каспий арқылы тек тауар мен энергия ресурстары ғана емес, цифрлық ақпарат та тасымалданады. Бұл екі елдің экономикалық серіктестігі жаңа салаларды қамти бастағанын көрсетеді.
Мұнай экспортының балама жолы
Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы ынтымақтастықтың тағы бір маңызды бағыты – энергетика. Бакудегі кездесуде тараптар Қазақстанның энергия ресурстарын Әзербайжан арқылы жеткізу мүмкіндіктерін кеңейтуді талқылады.
Қазақстан үшін мұнай экспортын әртараптандыру ұзақ мерзімді экономикалық міндеттердің бірі. Ел бюджетінің кірісі мен сыртқы сауда түсімдерінде мұнай секторы маңызды орын алады. Сондықтан шикізатты халықаралық нарыққа жеткізетін бағыттардың тұрақты жұмыс істеуі экономикалық қауіпсіздікке тікелей әсер етеді.
Әзербайжанның мұнай тасымалдау инфрақұрылымы Қазақстанға қосымша мүмкіндік береді. Каспий арқылы жеткізілген қазақстандық мұнайды Әзербайжан аумағындағы құбыр жүйелерімен халықаралық нарыққа шығаруға болады. Соның ішінде Баку – Тбилиси – Жейхан бағыты маңызды орын алады.
Бірақ бұл бағытты Қазақстанның қолданыстағы негізгі экспорт жолдарын толық алмастыратын жүйе ретінде қарастыру дұрыс емес. Каспий арқылы мұнай жеткізу үшін оны портқа дейін тасымалдау, танкерлерге тиеу, теңіз арқылы өткізу және Әзербайжан жағалауында қабылдау қажет. Мұның бәрі қосымша инфрақұрылым мен шығынды талап етеді. Сондықтан мұнай экспортының жаңа бағытын дамытуда оның экономикалық тиімділігі, өткізу мүмкіндігі және тасымал құны ескерілуі тиіс.
Соған қарамастан балама бағыттың болуының өзі Қазақстан үшін маңызды. Ол экспорттық тәуекелдерді азайтып, халықаралық нарықтағы өзгерістерге бейімделуге көмектеседі. Ал Әзербайжан үшін қазақстандық мұнай көлемінің артуы қолданыстағы инфрақұрылымды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Бір миллиард долларлық сауда мақсаты орындала ма?
Қазақстан мен Әзербайжан президенттері екіжақты тауар айналымын 1 миллиард долларға жеткізу мақсатын растады. Бұл көрсеткішке қол жеткізу үшін көлік және энергетика салаларындағы жобалармен қатар, екі ел кәсіпорындарының тікелей байланысын дамыту қажет.
Сауда көлемінің өсуіне тасымал жолдарының қолжетімділігі елеулі әсер етеді. Егер тауарды жеткізу ұзаққа созылып, шығын көбейсе, кәсіпкерлер үшін жаңа нарыққа шығу тиімсіз болуы мүмкін. Сондықтан Орта дәлізді дамыту жөніндегі жұмыстар екіжақты сауданың кеңеюіне де жағдай жасайды.
Қазақстан үшін Әзербайжан нарығы ауыл шаруашылығы өнімдерін, азық-түлік пен өнеркәсіп тауарларын экспорттауға мүмкіндік бере алады. Ал Әзербайжан компаниялары Қазақстанда өндірістік және инвестициялық жобаларға қатыса алады. Бірақ сауданы ұлғайту үшін екі елдің нақты қандай өнімдерге сұранысы бар екенін анықтау маңызды. Тек саяси келісімдер арқылы тауар айналымын өсіру мүмкін емес. Ол үшін бәсекеге қабілетті өнім, тұрақты жеткізу жүйесі және кәсіпкерлерге қолайлы жағдай қажет.
Бакудегі кездесудің нәтижелерін осы тұрғыдан бағалауға болады. Бір жағынан, екі ел басшылары бұрыннан жалғасып келе жатқан экономикалық ынтымақтастықты дамытуға уағдаласты. Екінші жағынан, нақты инфрақұрылымдық жоба іске қосылып, көлік саласындағы жаңа құжаттар алмасылды. Бұл саяси келіссөздердің тәжірибелік нәтижесі бар екенін көрсетеді.
Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы серіктестіктің болашағы енді осы жобалардың қалай жүзеге асатынына байланысты. Орта дәліздегі тасымалдың артуы, мұнай экспортының балама жолдарының кеңеюі, цифрлық байланыс жүйесінің дамуы және екіжақты сауданың өсуі ынтымақтастықтың негізгі нәтижелері болмақ.
Каспий теңізі екі ел арасындағы табиғи шекара болғанымен, соңғы жылдары экономикалық байланыстың маңызды жолына айналып келеді. Ал Бакуде қабылданған шешімдер бұл бағыттың енді көлік пен энергетикадан бөлек, цифрлық инфрақұрылымды да қамтитынын көрсетті.
