Алматының тау бөктеріндегі тағы бір дау қоғамның экологияға деген алаңын күшейтті. Журналист әрі экобелсенді Аруна Ортай әлеуметтік желідегі жазбасында Іле-Алатауы ұлттық паркінде жасыл желекті кесуге дайындық жүріп жатқанын айтып, табиғатты «тауды дамыту» деген сылтаумен құртуға болмайтынын мәлімдеді. Бұл — жай ғана бірнеше ағаштың мәселесі емес. Бұл Алматының табиғи экожүйесіне, ұлттық парк мәртебесіне және тау туризмін қалай дамыту керектігіне қатысты үлкен сұрақ. Өйткені Іле-Алатауының басты құндылығы — онда салынатын нысандар емес, оның табиғи қалпы.
«Тауды дамыту» деген не?
Ұлттық парк туралы мемлекеттік ақпараттың өзінде Іле-Алатауының негізгі мақсаты — бірегей ландшафттарды, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін сақтау және табиғатты сақтай отырып туризм мен демалысқа жағдай жасау екені көрсетілген. Парк шамамен 200 мың гектар аумақты алып жатыр, тау жотасы 120 шақырымға созылады. Демек, мұнда маңызды бір логикалық сұрақ туындайды. Егер тауды дамыту үшін оның орманы азайса, табиғи ландшафты бұзылса, онда біз нақты нені дамытып жатырмыз?
Туристік инфрақұрылым қажет. Жол керек. Қауіпсіз соқпақтар, демалыс орындары, санитарлық нысандар, ақпараттық орталықтар да керек. Ұлттық парк өзі де соқпақтарды жаңарту, қауіпсіздік инфрақұрылымын күшейту, экологиялық әжетханалар мен шолу алаңдарын жасау жұмыстары жүргізіліп жатқанын хабарлайды. Бірақ инфрақұрылым табиғаттың орнын баспауы керек. Адамдар Іле-Алатауына сауда орталығын немесе қонақүйді көру үшін бармайды. Олар тауды, орманды, өзенді, таза ауаны, табиғи ландшафты көру үшін барады. Сондықтан ұлттық паркке турист тартудың ең үлкен капиталы — оның табиғатының өзі.
2 627 ағаштың мәселесі
Бұл жерде эмоциядан бөлек нақты дерекке қарау қажет. Іле-Алатауы ұлттық паркі Көкжайлаудағы жоба аясында 2 627 ағаш кесуге жататынын растаған. Кесілетін аумақ 15,37 гектар, жалпы ағаш көлемі 736,6 текше метр деп көрсетілген. Парк өкілдері ағаштарға таңба қою жұмыстары заң талаптарына сәйкес жүргізіліп жатқанын, ал жоба Алматы тау кластерін дамытуға және «Almaty Superski» жобасын іске асыруға байланысты екенін түсіндірген. Яғни мәселе «біреу жасырын келіп, ағаш кесіп жатыр» деген қарапайым схема емес. Ресми түрде белгілі бір жоба бар және оның аясында ағаш кесу қарастырылған. Бірақ дәл осы жерде қоғамның сұрағы одан сайын маңызды бола түседі:
Бұл ағаштарды кесу шынымен қажет пе?
Басқа балама маршрут немесе құрылыс шешімі қарастырылды ма? Жобаны орман алқабына барынша аз зиян келтіретіндей етіп өзгертуге бола ма? Кесілетін әр ағаштың экологиялық құны есептелді ме? Жұртшылыққа осы сұрақтардың нақты жауабы керек. Ұлттық парк — құрылысқа арналған бос аумақ емес Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда туризмге мүлде тыйым салынбайды. Қолданыстағы қағидалар ұлттық парктерде туристік және рекреациялық инфрақұрылым жасауға мүмкіндік береді. Бірақ мұндай қызмет ұлттық парктің қорғау режимін сақтай отырып және тиісті функционалдық аймақтарда жүзеге асырылуы керек. Бұл өте маңызды айырмашылық. Ұлттық паркке туристік нысан салуға болады деген сөз — ұлттық парктің кез келген жеріне қалағаныңды салуға болады деген сөз емес. Туризм табиғатты пайдалануы мүмкін. Бірақ табиғатты құрту арқылы туризмді дамыту — ұзақ мерзімді перспективада өз-өзін жоққа шығаратын саясат.
Ағаштың орнына ағаш отырғызу жеткілікті ме?
Экологиялық дауларда жиі айтылатын аргумент бар: «Кесілген ағаштардың орнына бірнеше есе көп ағаш отырғызамыз». Бірақ бұл әрқашан жеткілікті өтем емес. Он жылдық, жиырма жылдық немесе одан да үлкен қалыптасқан орманды кесіп, орнына көшет отырғызу — математикалық тұрғыда тең нәтиже емес. Жас көшет бірден үлкен ағаштың экологиялық қызметін атқара алмайды.
Қалыптасқан орман:
* ауаны сүзеді;
* көмірқышқылды сіңіреді;
* топырақты бекітеді;
* су айналымына әсер етеді;
* тау беткейлерінің тұрақтылығына ықпал етеді;
* жануарлар мен құстарға мекен болады;
* қаланың микроклиматына әсер етеді.
Сондықтан «бір ағаш кесілді — орнына үш ағаш отырғызамыз» деген арифметика табиғаттағы барлық процесті көрсете алмайды. Мәселе тек ағаш санында емес, экожүйенің тұтастығында.
Алматының тауы — қаланың экологиялық қалқаны
Іле-Алатауы Алматы үшін жай ғана туристік нысан емес. Ол — қаланың табиғи ортасының маңызды бөлігі. Қала өсіп жатыр. Көлік көбейіп келеді. Құрылыс көлемі артып келеді. Ауа сапасы, ыстықтың күшеюі, жасыл аймақтардың азаюы сияқты мәселелер Алматы үшін барған сайын өзекті болып отыр. Осындай жағдайда қаланың ең жақын табиғи экожүйелерінің бірі — тауларға түсетін жүктемені арттыру қаншалықты дұрыс? Әрине, туризмді тоқтату шешім емес. Керісінше, Алматыға экологиялық туризмді дамыту қажет. Бірақ «экологиялық туризм» деген атауға кез келген құрылыс жобасын жасыруға болмайды. Экологиялық туризмнің негізгі принципі — турист табиғатты тамашалайды, ал табиғат туристің көбеюінен жойылып кетпейді.
Аруна Ортай көтерген мәселенің мәні осында
Аруна Ортай өз жазбасында экология саласындағы мемлекеттік органдардың әрекетіне сын айтып, ұлттық парк инспекторларына да үндеу жасаған. Бұл жерде оның әрбір бағасына келісу немесе келіспеу екінші мәселе. Бастысы — қоғамда табиғатқа қатысты сұрақ туындады. Ал мемлекеттік органдардың міндеті — мұндай сұраққа эмоциямен емес, ашық дерекпен жауап беру. Қай жерде ағаш кесіледі? Неге дәл сол аумақ таңдалды? Қанша ағаш кесіледі? Олардың жағдайы қандай? Экологиялық сараптама қандай қорытынды берді? Жобаның балама нұсқалары қарастырылды ма? Кесілген ағаштардың орны қайда және қалай өтеледі? Табиғатқа келетін залал қалай есептелді? Осының бәрі ашық көрсетілуі тиіс.
Осыған қатысты экономист, қоғам белсендісі Амалбек Өміртай былай дейді:
«Жалпы, Көкжайлауда ешқандай курорт болмайтыны айтылған еді. Десе де, бұл — еліміздегі ең әсем, табиғаты ерекше өлкенің бірі. Ол — алматылықтарға берілген табиғаттың сыйы. Сондықтан кез келген мәселені халықпен санасып шешу керек. Халықтың игілігіне қатысты дүниеде белгілі бір адамдардың мүддесі халықтың мүддесінен жоғары тұрмауы тиіс. Халыққа керегі де — осы. Ең бастысы, халықты тыңдау керек».
Ең қауіпті нәрсе — табиғатты «кедергі» ретінде қабылдау
Тау туризмін дамытқысы келетін кез келген мемлекет алдымен бір нәрсені түсінуі керек. Табиғат — туристік инфрақұрылымның жауы емес, оның негізгі активі. Егер тау ормансызданса, беткейлер бұзылса, өзендер ластанса, жануарлар мекені тарылса, онда турист келетін табиғи орта да біртіндеп жоғалады. Сонда біз бүгін турист тарту үшін табиғатты өзгертеміз де, ертең сол табиғатты қайта қалпына келтіруге миллиардтар жұмсауға мәжбүр боламыз.
Сондықтан Іле-Алатауындағы кез келген ірі жоба үшін басты қағида мынадай болуы керек. Ең алдымен табиғатты сақтайтын балама қарастырылсын, тек басқа мүмкіндік қалмаған жағдайда ғана табиғи ортаға араласуға жол берілсін.
Адамзаттың табиғатсыз күні жоқ, табиғаттың оны айтатын тілі жоқ...
Іле-Алатауын дамыту керек пе? Әрине, керек. Бірақ оны табиғатын сақтай отырып дамыту керек. Туристік инфрақұрылым салуға болады. Жолдарды реттеуге болады. Қауіпсіз маршруттар жасауға болады. Адамдарға тауға қолжетімді жағдай жасауға болады. Бірақ осының бәрінің соңында Іле-Алатауының өзі қалуы керек. Өйткені турист тауға бетон үшін бармайды. Ол тауға тау үшін барады. Мемлекет пен ұлттық парк осы сұраққа нақты, ашық әрі ғылыми негізделген жауап берсе, қоғамдағы дау да өркениетті арнаға түседі. Ал табиғатты қорғау — экобелсенділердің ғана жұмысы емес. Ұлттық парктің атауындағы ең маңызды сөз — «ұлттық» емес, «табиғи» деген ұғымның өзі. Оны дамыту деген — табиғатты табиғат қалпында сақтап, адамға одан ләззат алуға мүмкіндік жасау. Табиғатты өзгертіп барып «тауды дамыттық» деу — даму ұғымының өзін бұрмалау іспетті.
