Қазақстанда жоғары білім беру жүйесіне қатысты тағы бір маңызды өзгеріс талқыланып жатыр. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек кейбір мамандықтар бойынша бакалавриаттағы оқу мерзімі 2,5–3 жылға дейін қысқаруы мүмкін екенін айтты, деп жазады Ozgeris.info тілшісі.
Министрдің сөзінше, бұл әсіресе жасанды интеллект сияқты технологиясы өте жылдам өзгеретін салаларға қатысты өзекті. Нархоз университетінде мұндай формат пилоттық режимде сынақтан өтіп жатыр. Сонымен қатар үкіметке қолданбалы бакалавриатты енгізу жөнінде ұсыныс берілген. Бұл мәлімдеме қоғамда бірден алаңдаушылық туғызды.
«Бұрын бес жыл оқыдық, кейін төрт жыл болды. Енді үш жылға түсірмек. Бұл уақытта толыққанды маман қалыптаса ма?», «Үш айлық курс енгізіп, сонымен жоғары білім бере салмай ма?» деген пікірлер айтылуда. Мұндай реакция түсінікті. Өйткені көпшілік үшін жоғары білімнің өлшемі әлі де университетте өткізген жыл санымен байланысты. Бірақ қазіргі реформаға дәл осы өлшеммен қарау — мәселенің негізгі мәнін түсінбеуге әкелуі мүмкін. Ең алдымен бір нәрсені нақтылап алу керек: «үш жыл оқып, диплом аласың» деген сөз емес министрдің мәлімдемесін «Қазақстанда бакалавриаттың бәрі үш жылға қысқарады» деп түсінуге болмайды. Қазіргі нормативтік модельдің өзінде бакалавриаттың аяқталуы ең алдымен оқу мерзімімен емес, игерілген академиялық кредиттер мен оқу нәтижелеріне байланысты.
Қолданыстағы мемлекеттік жалпыға міндетті стандарт бойынша бакалавриат бағдарламасын аяқтаудың негізгі өлшемі — кемінде 240 академиялық кредитті меңгеру. Бір оқу жылындағы қалыпты жүктеме кемінде 60 кредит деп белгіленген. Сонымен бірге университеттер кредиттерді семестрлерге өздері бөле алады, ал студенттің нақты оқу уақытын білім беру технологиясы мен оқу форматына қарай өзгертуге мүмкіндік бар. Демек, мәселе «Төрт жылды үш жылға қалай қиып тастаймыз?» деген сұрақта емес. Мәселе «Бұрын төрт жылда берілген білімді қажетті сапасын сақтай отырып, неғұрлым икемді форматта ұйымдастыруға бола ма?» деген сұрақта. Бұл — екеуі екі түрлі нәрсе.
Неге мемлекет оқу мерзімін икемдеуге тырысып жатыр?
Өйткені еңбек нарығы өзгерді. Бұрын университет бітірген адам алған мамандығы бойынша ондаған жыл жұмыс істей алады деген түсінік басым болды. Қазір көптеген салаларда жағдай басқаша. Әсіресе IT, жасанды интеллект, деректерді талдау, цифрлық технологиялар секілді бағыттарда құралдар мен технологиялар өте жылдам жаңарады. Мысалы, төрт жыл бұрын студентке негізгі болып көрінген технология бүгін ескіріп қалуы мүмкін. Ал жаңа құралдарды меңгеру үшін төрт жыл күтудің қажеті жоқ. Сондықтан жоғары білім жүйесінде әлем бойынша кең таралып келе жатқан ұстаным бар: диплом алу үшін белгілі бір уақыт отыру емес, қажетті нәтижеге жету маңызды. Қазақстанның қолданыстағы стандарты да оқу нәтижесіне бағдарланған. Оқу бағдарламасы толық аяқталды деп студент қажетті кредит көлемін игеріп, белгіленген оқу нәтижелеріне қол жеткізген кезде танылады. Яғни қазіргі өзгерістің түпкі мәні — «оқуды қысқарту» емес, «оқуды икемдеу».
Бірақ 240 кредитті үш жылда қалай игереді?
Міне, қоғам қоюы тиіс ең маңызды сұрақ осы. Қалыпты жағдайда бір оқу жылына кемінде 60 кредит белгіленген. 240 кредит — төрт жылдық стандартты жүктемеге сәйкес келеді. Егер студент осы көлемді үш жылда игеретін болса, оның оқу жүктемесі жылына шамамен 80 кредитке дейін өсуі мүмкін. Яғни бұл жерде ешқандай «сиқыр» жоқ. Студент аз оқымайды. Ол сол оқу көлемін қысқа мерзімде игеруі мүмкін. Демек, үш жылдық модельдің ең үлкен мәселесі — уақыттың қысқаруы емес, оқу қарқынының қаншалықты артуы. Егер студентке шамадан тыс академиялық жүктеме түссе, білімді терең меңгеру қиындайды. Ал егер университет оқу процесін дұрыс ұйымдастырып, жазғы семестрлерді, модульдік оқытуды, цифрлық платформаларды, практика мен жұмыс орнындағы оқытуды тиімді біріктірсе, онда белгілі бір мамандықтар бойынша мұндай модель жұмыс істеуі мүмкін. Сондықтан үш жылдық бағдарламаның сапасын бағалайтын негізгі көрсеткіш: «Студент қанша жыл оқыды?» емес, «осы уақыт ішінде не үйренді?» болуы керек.
Үш жыл барлық мамандыққа жарамайды
Бұл жерде министрліктің де ұстанымын дұрыс түсіну маңызды. Әңгіме барлық мамандықты жаппай үш жылға қысқарту туралы емес. Министр нақты өзгеріп жатқан салаларды, соның ішінде жасанды интеллект бағыттарын мысалға келтірді. Нархоздағы пилот та белгілі бір мамандықтар бойынша жүргізіліп жатыр. Бұл өте маңызды. Себебі әр мамандықтың табиғаты әртүрлі. Бағдарламалау мен медицина бірдей емес. Маркетинг пен инженерия бірдей емес. Экономика мен сәулет те бірдей емес. Кейбір мамандықтарда студентке теориялық базаны қалыптастыру, зерттеу жүргізу, зертханада жұмыс істеу немесе ұзақ кәсіби практика қажет. Сондықтан бір ғана оқу мерзімін барлық мамандыққа ортақ норма ету дұрыс болмайды. Икемді модельдің мәні де осында: әр білім беру бағдарламасы өз ерекшелігіне қарай құрылуы керек.
Ал бес жылдық білім қайда қалды?
Қазір қоғамдағы пікірталастың бір бөлігі «біз бес жыл оқыдық, қазіргі жастар төрт жыл ғана оқиды» деген салыстыруға құрылып отыр. Бірақ мұнда да тарихи айырмашылық бар. Бес жылдық оқу жүйесі бір кезеңнің талабына сай болды. Кейін бакалавриаттың төрт жылдық моделі орнықты. Бұл бес жыл оқығандардың білімі автоматты түрде төрт жыл оқығандардан, ал төрт жыл оқығандардың білімі үш жыл оқитындардан міндетті түрде жоғары дегенді білдірмейді. Оқу мерзімі — білім сапасының жалғыз өлшемі емес. Бес жыл оқып, теорияны жақсы меңгерген, бірақ еңбек нарығына бейімделмеген түлек болуы мүмкін. Үш жыл оқып, нақты кәсіби дағдысы бар маман болуы мүмкін. Бірақ керісінше жағдайдың да болуы ықтимал. Сондықтан реформаның нәтижесін тек диплом алған адамның жасымен немесе оқу мерзімімен өлшеу жеткіліксіз.
Қауіп қай жерде?
Қауіп — оқу мерзімін қысқартуда емес. Қауіп — оқу мазмұнын қысқартуды оқу мерзімін қысқартумен шатастыруда.
Егер университет:
* төрт жылдық бағдарламаның бір жылын жай ғана алып тастаса;
* практиканы қысқартса;
* оқытушылардың жүктемесін көбейтсе;
* пәндерді үстірт оқытса;
* студенттің өзіндік жұмысын азайтса;
* диплом талаптарын жеңілдетсе, онда бұл білім реформасы емес, білім сапасының төмендеуі болады.
Ал егер университет:
* қажетсіз қайталанатын пәндерді алып тастап;
* бағдарламаны еңбек нарығына бейімдеп;
* теория мен практиканы біріктіріп;
* студентке ертерек мамандануға мүмкіндік беріп;
* жұмыс берушілерді оқу процесіне тартып;
* оқу нәтижесін нақты бағаласа, онда үш жылдық модельдің логикасы бар.Сондықтан мәселе «үш жыл жаман» немесе «төрт жыл жақсы» деген қарапайым таңдауда емес. Қысқа курс пен жоғары білімді шатастыруға болмайды Әлеуметтік желідегі пікірлердің ішінде «онда үш айлық курс ашып, бәріне диплом бере салайық» деген сарказм бар. Бұл жерде де маңызды айырмашылық бар. Қысқа курс — жоғары білімнің баламасы емес. Курс белгілі бір дағдыны тез үйретуі мүмкін. Мысалы, адам белгілі бір бағдарламамен жұмыс істеуді, цифрлық құралды пайдалануды немесе нақты кәсіби әдісті меңгереді. Ал жоғары білімнің міндеті — бұдан кең. Университет адамға тек «қалай істеуді» емес, неге олай істеу керек екенін, мәселені қалай талдау керегін, жаңа жағдайда білімді қалай қолдануға болатынын үйретуі тиіс. Сондықтан үш айлық курс пен үш жылдық бакалавриатты салыстырудың өзі дұрыс емес. Бірақ курстардың рөлі алдағы уақытта күшейетіні анық. Өйткені қазіргі экономикада адам бір рет диплом алып, сол біліммен өмір бойы жұмыс істейтін дәуір аяқталып келеді. Бір адам бірнеше рет қайта оқуы мүмкін.
Министр айтқан қолданбалы бакалавриаттың мәні де осы контексте түсінікті болады. Бұл — колледж бен университет арасындағы байланысты күшейтіп, еңбек нарығына нақты қажет мамандарды даярлауға бағытталған модель. Қазақстанда қысқартылған жоғары білім бағдарламалары бұған дейін де болған. Қолданыстағы ережелер бойынша техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі немесе жоғары білімі бар адамдарға қысқартылған бағдарламалар бойынша жоғары білім алуға мүмкіндік қарастырылған. Мұндай жағдайда бұрынғы білім мен меңгерілген нәтижелер есепке алынады. Бұл өте маңызды қағида. Яғни адам бұрын меңгерген білімін қайтадан басынан оқымайды. Болашақтағы қолданбалы бакалавриаттың да мәні — осы логиканы күшейту.
Ең басты мәселе — университеттерді қалай бақылаймыз?
Міне, реформадағы ең маңызды түйін осы. Егер мемлекет университеттерге оқу бағдарламасын өз бетінше өзгертуге көбірек мүмкіндік берсе, онда университеттердің жауапкершілігі де артуы тиіс. Үш жылдық бағдарламаны ашқан ЖОО қоғамға нақты есеп бере алуы керек: Бұл бағдарламаның түлегі қандай құзыретке ие болады? Ол қандай жұмыс істей алады? Қанша түлегі жұмысқа орналасады? Жұмыс берушілер олардың дайындығына қандай баға береді? Түлектердің бастапқы жалақысы қандай? Олар магистратураға немесе халықаралық бағдарламаларға түсе ала ма? Олардың кәсіби деңгейі ұлттық және халықаралық бағалауларда қалай көрінеді? Міне, сапаны осындай көрсеткіштермен өлшеу керек. Өйткені университеттің «бізде бәрі жақсы» деген есебі жеткіліксіз. Қазақстанға қысқа диплом емес, жылдам бейімделетін маман керек Бүгінгі экономикада ең үлкен ресурс — уақыт. Жұмыс берушіге төрт жыл күтіп, содан кейін тағы бір жыл тәжірибе жинайтын маманнан гөрі, оқу кезінде-ақ практикадан өтіп, жұмысқа дайын тұрған түлек тиімді болуы мүмкін. Сондықтан жоғары білімнің жаңа моделі университет — тәжірибе — жұмыс арасындағы байланысты күшейтуі керек. Бұл жағдайда оқу мерзімін қысқарту экономикалық тұрғыдан да тиімді болуы ықтимал.
Реформаның нақты нәтижесін қайдан көреміз?
Қазақстан жоғары білімді қысқартпауы керек. Қазақстан жоғары білімді қайта құруы керек. Кейбір мамандықтарда үш жыл жеткілікті болуы мүмкін. Кейбірінде төрт жыл қажет болуы мүмкін. Ал кейбір күрделі бағыттарда одан да ұзақ кәсіби дайындық керек. Сондықтан бір ғана «үш жыл» деген санға байланып қалу дұрыс емес. Басты өлшем — оқу мерзімі емес. Басты өлшем — университет түлегінің қабілеті. Егер үш жылдық бағдарлама студентке бұрынғы төрт жылдық бағдарламадан кем емес білім, дағды, практика және сыни ойлау берсе — онда бұл қысқарту емес, тиімділікті арттыру. Ал егер үш жылда тек диплом алуды жеңілдетсек — онда біз жоғары білімді емес, диплом өндірісін жылдамдатқан боламыз. Қазақстанға бүгін дипломы тез дайын болатын түлек емес, тез өзгеретін әлемге бейімделе алатын маман қажет. Реформаның нақты нәтижесі де осыдан көрінуі тиіс.
