Қазақстанның энергетика кешені ауқымды цифрлық трансформация (технологиялық жаңару) кезеңіне нық қадам басты. Бүгінгі таңда сала тек қуат көзін өндірумен ғана шектелмей, оны басқарудың ең озық тәсілдерін игеруге көшуде, деп жазады Ozgeris.info.
Енді елімізде «ақылды» желілерді жобалаушылардан бастап, энергия нысандарының киберқауіпсіздігін жасанды интеллект (ЖИ) арқылы қамтамасыз ететін мамандарға дейін түбегейлі жаңа кәсіп иелері пайда болмақ. Энергетика министрлігінің алаңында өткен Салалық кеңес отырысында электроэнергетика және жылу энергетикасы саласын цифрландыру мен жаңа талаптарға сай кадрлар даярлау мәселесі басты назарға алынды.
Бұл бастама – саланың жаһандық трендтерге, атап айтқанда автоматтандыру мен зияткерлік шешімдерді енгізу үдерісіне бейімделуінің айқын көрінісі. Осы мақсатта «Энергетикадағы цифрландыру және жасанды интеллектіні қолдану» атты арнайы кәсіби стандарт әзірленуде. Құжат тек қағаз жүзіндегі ереже емес, алдағы онжылдықта энергетиканың «миы» іспетті қызмет атқаратын технологиялық бағдаршам болмақ. Аталған стандарт аясында болашақтың үш негізгі мамандығы ресми түрде бекітілді:
Зияткерлік желілерді жобалаушы. Бұл маман «Smart Grid» (Смарт Грид) деп аталатын «ақылды» инфрақұрылымды құруға жауапты болады. Ол жай ғана сымдар емес, энергияның қай жерде көп, қай жерде аз жұмсалып жатқанын өзі сезетін, ақауды автоматты түрде анықтайтын цифрлық экожүйе. Жобалаушы осы жүйенің «сұлбасын» сызып, оның мінсіз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.
Энергия жүйелеріне жасанды интеллектіні енгізу жөніндегі инженер. Бұл маман энергия ағындарын басқару ісіне жасанды интеллект алгоритмдерін біріктірумен айналысады. Ол жасаған жүйелер ауа райын, тұтыну көлемін болжап, энергияны тиімді бөлуді адамның қатысуынсыз-ақ жүзеге асыра алады. Бұл энергия шығынын азайтып, тиімділікті еселеудің төте жолы.
Энергетикалық желілердің киберқауіпсіздігі бойынша маман. Энергетика толықтай цифрлық басқаруға көшкенде, оны хакерлік шабуылдардан қорғау ұлттық қауіпсіздік мәселесі. Бұл маман жасанды интеллектіні «қалқан» ретінде пайдаланып, стратегиялық маңызы бар нысандарды кез келген цифрлық қатерлерден қорғайды.
Айта кетерлігі, бұл кәсіптер «Қазақстанның жаңа мамандықтары мен құзыреттерінің атласы» негізінде жасақталған. Сарапшылардың пікірінше, алдағы 5-10 жылда «ақылды» желілерді дамыту – мемлекетіміздің алдында тұрған ең басты міндеттердің бірі. Болашақ мамандарға тек энергетика заңдылықтары мен физиканы білу жеткіліксіз, олар жасанды интеллект технологияларын, деректерді талдауды (Data science) және бағдарламалау негіздерін жетік меңгеруі тиіс. Себебі уақыт өте келе диспетчерлеу, яғни энергия жүйесін жедел басқару функциялары ішінара зияткерлік жүйелерге өтеді. Адам енді тек бақылаушы мен шешім қабылдаушы деңгейіне көтеріледі.
Бұл бағыттағы дайындық жұмыстары мұнымен шектелмейді. 2025 жылы салада «Смарт-менеджер» мамандығының карточкасы әзірленген болатын. Бұл маман интеллектуалды технологияларды қолдана отырып, энергия жүйелерін қашықтықтан мониторингтеу және басқару тиімділігін арттыруға жауапты. Қазіргі уақытта Министрлік жанындағы жұмыс тобы Салалық біліктілік шеңберін жаңартып, жоғары оқу орындары мен колледждердегі оқу бағдарламаларын жаңа талаптарға сай үйлестіру үстінде. Ертеңгі күні өндіріске келетін жас маманның заманауи жасанды интеллект құралдарымен жұмыс істей алуына кепілдік береді. Қазақстан энергетикасының болашағы білім мен технологияның ұштасқан жерінде, ал ЖИ бұл жолдағы басты драйвер (қозғаушы күш) болмақ.
