Озық технологиялардың дамуы мемлекеттерді жаңа мәселемен бетпе-бет келтірді. Жасанды интеллект, үлкен деректер, әлеуметтік желілер – бұлардың барлығы экономикалық өсімнің драйверіне айналғанымен, қоғамға төндіретін қатері де қатар күшейіп тұр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше рет осы тепе-теңдік мәселесіне тоқталып, цифрлық трансформацияның тек тиімділік емес, жауапкершілік жүгін де арқалайтынын атап өткен еді. Әсіресе, жасанды интеллектіні құқықтық тұрғыда реттеу, балалардың цифрлық қауіпсіздігі, деректердің қорғалуы сияқты мәселелер мемлекеттік саясаттың өзегіне айналып келеді. Осы тұрғыдан алғанда жуырда қабылданған Цифрлық кодекс – уақыт талабынан туған жүйелі қадам, деп жазады Ozgeris.info.
Мемлекет басшысы өз Жолдауында үш жыл ішінде «Цифрлық ел» құру міндетін қойды. Бұл мақсатқа жетудің құқықтық негізі ретінде қабылданған Кодекс цифрлық мемлекеттің архитектурасынан бастап, деректер айналымын реттеуге, азаматтың цифрлық құқықтарын қорғауға және киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуге дейінгі кең ауқымды қамтиды. Ең басты ерекшелігі – реттеудің нысаны технологияның өзі емес, цифрлық ортада туындайтын құқықтық қатынастар екені. Бұл – әлемдік құқықтық тәжірибеде қалыптасып келе жатқан жаңа парадигма.
Цифрлық кодекстің маңызын сала мамандары да айтып жатыр. Жасанды интеллект және цифрлық даму вице-министрі Дмитрий Мун цифрлық мемлекеттік басқарудың жаңартылған тәсілдерін былай тарқатады:
«Цифрлық үкіметтің жаңа архитектурасы өзара байланысқан кешенді сервистерді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ең бастысы – бұл жүйеде адамның цифрлық құқықтары алғаш рет нақты бекітіліп отыр. Азаматтар енді цифрлық сәйкестендіруге, деректерін қорғауға, оларды жоюға және өңдеуді шектеуге толық құқылы» деді. Оның айтуынша, биометриялық аутентификация тек заңда көзделген жағдайда ғана қолданылып, деректердің қауіпсіздігіне басымдық беріледі. Сонымен қатар «ұлттық цифрлық деректер тізілімі мемлекеттік қызмет көрсету процесін жеңілдетіп, артық бюрократияны жояды», дейді ол.
Осы тұста Қазақстан ұстанған бағыттың жаһандық үрдістермен қаншалықты үйлесетінін саралап көрген жөн.
Біріншіден, азаматтың цифрлық құқықтарын бекіту мәселесі. Бұл бағытта Қазақстанның қадамы Еуропалық Одақ тәжірибесімен үндес. Еуроодақта қабылданған General Data Protection Regulation азаматқа өз деректерін басқару құқығын толық береді: өшіру, түзету, өңдеуді шектеу. Қазақстандағы Кодекс те дәл осы логикаға жақындайды. АҚШ-та бұл мәселе бірыңғай кодекспен емес, жекелеген заңдар арқылы реттеледі. Соның бірі – California Consumer Privacy Act. Бұл заң да азаматқа деректерін бақылауға мүмкіндік береді. Демек, Қазақстан әлемде қалыптасқан «цифрлық құқық – негізгі құқық» деген ұстанымды қабылдап отыр.
Екіншіден, жасанды интеллектіні реттеу тәсілі. Қазақстанда бұл мәселе «Жасанды интеллект туралы» заңмен қатар қарастырылып отыр. Бұл бағытта да еліміздің ұстанымы AI Act құжатымен үндес. Еуроодақ жасанды интеллектіні қауіп деңгейіне қарай саралап, жоғары тәуекелді жүйелерге қатаң талап енгізеді. Яғни мақсат – инновацияны тұншықтырмай, қауіптің алдын алу. АҚШ-та да осыған ұқсас үрдіс байқалады. NIST әзірлеген AI Risk Management Framework ұйымдарға жасанды интеллектінің тәуекелін басқарудың ортақ үлгісін ұсынады. Бұл да Қазақстандағы реттеудің бағытынан алшақ емес.
Үшіншіден, әлеуметтік желілер мен цифрлық ортаның қоғамға әсері. Президент бірнеше рет балалардың ақпараттық қауіпсіздігі мәселесін көтерді. Бұл тек Қазақстанға тән мәселе емес. АҚШ-та Meta Platforms компаниясына қарсы бірнеше штат сотқа жүгінді. Айып – платформалардың балаларды тәуелділікке итермелейтін алгоритмдерге сүйенуі. Бұған жауап ретінде компания жасөспірімдерге арналған қауіпсіз режимдерді енгізіп, бақылауды күшейтті. Сонымен қатар АҚШ-тың денсаулық сақтау органдары әлеуметтік желінің балалар психикасына ықпалына қатысты ресми ескерту жариялады. Еуропада бұл мәселе Digital Services Act арқылы реттеліп, балаларға бағытталған таргеттелген жарнамаға шектеу қойылды. Бұл деректер Тоқаев көтерген мәселенің әлемдік деңгейде де өзекті екенін көрсетеді.
Төртіншіден, мемлекеттік деректерді басқару және цифрлық архитектура. Қазақстанда ұлттық цифрлық деректер тізілімі енгізіліп, мемлекеттік органдардың деректерді сол жерден алу міндеті белгіленді. Бұл – цифрлық үкіметтің тиімділігін арттыруға бағытталған қадам. Мұндай модель Эстония тәжірибесінде бұрыннан бар. Эстонияның X-Road жүйесі мемлекеттік және жеке сектор арасында деректерді қауіпсіз әрі автоматты түрде алмасуға мүмкіндік береді. OECD сарапшылары да цифрлық мемлекет құру үшін деректердің үйлесімділігі мен инфрақұрылымның бірізділігі шешуші рөл атқаратынын айтады.
Бесіншіден, биометрия мен киберқауіпсіздік мәселесі. Қазақстанда биометриялық деректерді қолдану тек заңда белгіленген жағдайда ғана рұқсат етіледі. Бұл сақтық халықаралық деңгейде де байқалады. UNESCO жасанды интеллект этикасы жөніндегі ұсынымында құпиялық пен адам құқықтарын қорғау негізгі қағидат ретінде бекітілген. АҚШ-та да реттеуші органдар AI жүйелерінің қателігі мен кемсітушілік қаупіне бірнеше рет назар аударды.
Ал технологиялық кәсіпкерлердің өздері де бұл бағыттағы реттеуді қолдай бастады. Илон Маск халықаралық форумдардың бірінде жасанды интеллектіні бақылауға алатын тәуелсіз орган қажет екенін айтқан. Бұл – технологиялық элитаның өзі де толық еркіндік моделінен бас тартып, жауапты реттеу қажеттігін мойындай бастағанының белгісі.
Осы деректерді салыстыра қарасақ, бір маңызды сұрақ туады. Қазақстандағы цифрлық саясат әлемдік үрдістермен жай ғана сәйкес келіп отыр ма, әлде бұл – әдейі таңдалған, саналы бағыт па?
Сараптамалық тұрғыдан алғанда, бұл – кездейсоқтық емес. Еліміз жаһандық трендтерді бақылап қана қоймай, оларды жүйелеп, біртұтас құқықтық кодекс арқылы енгізуге ұмтылып отыр. Еуропа бұл бағытта кешенді модель құрса, АҚШ көбіне бытыраңқы реттеу жолын таңдаған. Қазақстан осы екі модельдің арасынан орталықтандырылған, бірақ икемді құқықтық жүйе қалыптастыруға тырысып келеді.
Ендігі мәселе – осы тәжірибелерді ел ішінде тиімді бейімдеу. Цифрлық кодекс қағаз жүзінде мінсіз болғанымен, оның іске асуы бірнеше факторға тәуелді. Біріншіден, институционалдық дайындық. Мемлекеттік органдар деректермен жұмыс істеудің жаңа мәдениетін меңгеруі керек. Екіншіден, цифрлық сауат. Азамат өз құқығын білмесе, заңның әсері шектеулі болады. Үшіншіден, технологиялық инфрақұрылым. Деректер алмасу платформалары тұрақты әрі қауіпсіз жұмыс істеуі шарт.
Сондықтан халықаралық тәжірибені сол күйінде көшіру емес, оны ұлттық ерекшелікке бейімдеу маңызды. Қазақстан үшін басты міндет – цифрлық экономиканы дамыту мен азаматтың қауіпсіздігін тең ұстайтын теңгерімді модель құру.
Сайып келгенде, Цифрлық кодекс – жай ғана заң емес, мемлекеттің жаңа даму философиясының көрінісі. Ол Қазақстанның цифрлық дәуірге бейімделуін ғана емес, сол дәуірде өз орнын айқындауға деген талпынысын көрсетеді. Ендігі кезеңде осы құқықтық негіз нақты нәтижеге айналса, еліміздің цифрлық трансформациясы сапалық жаңа деңгейге көтерілуі мүмкін.
