Қазақстан өңірдегі ең ірі тау-кен металлургиялық экономикалардың бірі болып қала береді, деп хабарлайды Ozgeris.info.
2025 жылы саланың кәсіпорындары 19 триллион теңгенің өнімін өндіріп, онда жұмыс істейтіндердің саны 200 мың адамнан асты. Дегенмен сектордың құрылымы әлі де біркелкі емес. Тәуелсіздік жылдарында ел кен өндіру мен байыту салаларын едәуір жаңғыртқанымен, негізгі металлургиялық қуаттардың елеулі бөлігі Кеңес дәуірінде қалыптасқан кәсіпорындарға тиесілі.
Саланың тарихы технологиялық алшақтықтың қалай қалыптасқанын анық көрсетеді. Қазақстандағы негізгі мыс балқыту кәсіпорындары Кеңес кезеңінде салынған. Балқаш мыс зауыты алғашқы қара мысты 1938 жылы, ал Жезқазған мыс зауыты 1971 жылы өндіре бастады. Ондаған жыл бойы бұл кәсіпорындарда негізінен қолданыстағы өндірісті ұстап тұруға бағытталған жөндеу жұмыстары жүргізілді. Алайда Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері бірде-бір жаңа ірі мыс балқыту зауыты салынған жоқ.
Сонымен қатар мыс саласының шикізаттық базасы әлдеқайда белсенді дамыды. Тәуелсіздік жылдарында жаңа кеніштер мен заманауи байыту фабрикалары — Ақтоғай, Бозшакөл, Шатыркөл, Нұрқазған және басқа да нысандар іске қосылды. Олар елдің кен өндіру және мыс концентратын шығару мүмкіндігін айтарлықтай арттырды.
Осының нәтижесінде белгілі бір теңгерімсіздік қалыптасты: Қазақстан кен өндіру мен байыту көлемін ұлғайтқанымен, өндірістің келесі кезеңі — мыс балқыту қуаттары — дәл сондай қарқынмен дамымады.
Соның салдарынан қосымша өндірілген мыс концентратының едәуір бөлігі елден тыс жерлерде өңдеуге жіберіледі.
Бүгінде бұл алшақтық жаңа индустрияландыру кезеңі үшін әрі сын-қатер, әрі мүмкіндік болып отыр. Заманауи мыс балқыту өндірістерін құру елде қалыптасқан шикізат базасын кейінгі өндірістік кезеңдермен — тазартылған мыс, мыс катанкасы, кабель және сым өнімдері, сондай-ақ электротехникалық тауарлар өндірісімен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Сыртқы сауда құрылымы мыстың экономикадағы орнын нақтырақ түсінуге мүмкіндік береді. 2025 жылы Қазақстан Республикасының тауар экспорты құрылымындағы «мыс кендері мен концентраттары» тобының үлесі 3,6 пайызды, яғни шамамен 2,8 миллиард АҚШ долларын құрады. 2025 жылы мыс кендері мен концентраттарының экспорттық көлемі 1,42 миллион тонна болды.
Ал катодты мысты шикізатпен теңестіруге болмайды. Өйткені ол — металлургиялық өңдеуден өткен өнім. Дегенмен өндірістік тізбектің қаншалықты терең екенін бағалау үшін келесі кезеңге назар аудару маңызды. Яғни өндірілген металдың қанша бөлігі ел ішінде катанкаға, сымға, кабельге, фольгаға, қорытпаларға және машина жасау мен электротехникаға арналған компоненттерге айналады?
Дәл осы өндірістік сатылардың айналасында базалық металлургиямен байланысты жаңа кәсіпорындар қалыптасып, құрал-жабдыққа, электр энергиясына, логистикаға, өнеркәсіптік сервистік қызметтерге, инженерлік құзыреттерге және білікті еңбекке деген сұраныс артады.
Кейінгі өндірістік кезеңдерді дамыту қажеттілігі Қазақстанда бірінші рет көтеріліп отырған жоқ. Индустриялық даму жөніндегі мемлекеттік бағдарламаларда 2010 жылдардың басында металлургия саласының негізгі шектеулері ретінде өнімді өңдеу деңгейінің төмендігі, металл бұйымдарының түр-түрінің аздығы, негізгі қорлардың тозуы, технологиялық артта қалу және толық циклді өндірістердің жеткіліксіздігі аталған.
Демек, мәселе Қазақстанда металлургияның жоқтығында емес. Негізгі мәселе — өндірістік тізбектің ел ішінде қаншалықты ұзын екенінде және Қазақстанның өз шикізатын қаншалықты терең өңдей алатынында.
Тек 2024 жылдың өзінде тау-кен металлургия кешеніне салынған инвестиция көлемі 1,7 триллион теңгеден асты. Сондықтан мәселе капиталдың жоқтығында емес, инвестицияның құрылымында. Ірі жаңа жобалар негізінен кен орындарын игеру мен байыту бағытында байқалды. Ал жаңа базалық металлургиялық өндірістер мен кейінгі өңдеу кезеңдері әзірге жекелеген жобалармен шектеліп отыр.
Мұның бір себебі — Қазақстандағы өнеркәсіптің қалыптасу тарихында. Кеңес Одағы кезінде Қазақ КСР аумағындағы кәсіпорындар бірыңғай одақтық шаруашылық жүйесінің бір бөлігі ретінде құрылды. Өндірістік тізбек бір республиканың ішінде толық аяқталуы міндетті болған жоқ: кен өндіру Қазақстанда орналасса, оны өңдеу немесе дайын өнім шығару Кеңес Одағының басқа аймақтарында жүзеге асырылуы мүмкін еді.
1991 жылдан кейін бұл өндірістік байланыстар үзілді. 1990 жылдары көптеген кәсіпорындардың негізгі міндеті өндірісті сақтап қалу, оның тұрақты жұмысын қамтамасыз ету, өткізу нарықтарын табу және капитал тарту болды. Сондықтан тәуелсіздіктің алғашқы кезеңі жаңа ауыр металлургиялық өндірістерді жаппай салудан гөрі қолданыстағы қуаттарды тұрақтандыруға және жаңғыртуға бағытталды.
Кейін инвестициялар кен орындарын игеруге және тау-кен байыту базасын кеңейтуге көбірек бағытталды. Осылайша қазіргі құрылым қалыптасты: заманауи шикізаттық база тарихи тұрғыдан әлдеқайда ертерек құрылған металлургиялық орталықтармен қатар өмір сүріп келеді.
Ішкі өңдеуді арттыру Қазақстанда өндірілген барлық шикізат ел ішінде қалуы тиіс дегенді білдірмейді. Ашық әрі экспортқа бағытталған экономика үшін мұндай тәсіл әрдайым тиімді бола бермейді.
Өнімді өңдеудің әрбір келесі кезеңінің өзіндік экономикалық тиімділігі болуы қажет. Ол энергия құнына, шикізат пен қаржыға қолжетімділікке, инфрақұрылымға, технологияға, экологиялық талаптарға, ішкі нарықтың сыйымдылығына және өнімнің сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігіне байланысты.
Келесі өндірістік кезеңдерге сұраныс та маңызды. Катанка, кабель, қорытпа, фольга немесе электроника компоненттерін өндірудің экономикалық негізі машина жасау, құрылыс және электротехника салалары қатар дамыған кезде күшейеді. Сондықтан өндірістік тізбекті ұзарту — тек металлургияның міндеті емес, тұтас индустриялық жүйенің дамуына қатысты мәселе.
Шикізаттық модельден бас тарту концентрат немесе мыс экспортын азайтумен ғана шектелмейді. Мәселе — елдің өндірістік тізбектің қай кезеңінде өз өнімін сататынын өзі айқындай алуында және өнеркәсіптік қосылған құнның қандай бөлігін ел ішінде сақтай алатынында.
Кен орындарына иелік етудің өзі өнеркәсіптік егемендікке кепілдік бермейді. Егер өндірістің өсуі мыс балқыту және кейінгі өңдеу салаларының дамуымен қатар жүрмесе, технологиялық құзыреттердің, жұмыс орындарының және қосылған құнның едәуір бөлігі өндірістік тізбектің келесі кезеңдері орналасқан елдерде қалыптасады. Яғни мемлекет ресурсты бақылайды, бірақ оның өнеркәсіптік өнімге айналу тізбегін толық бақылай алмайды.
Осы тұрғыдан алғанда, өнеркәсіптік егемендік өз шикізатын ел ішінде металға дейін, ал металды одан да жоғары деңгейдегі дайын өнімге дейін өңдей алатын өндірістік мүмкіндік қалыптасқан кезде басталады.
Бұл әлемдік нарықтан оқшаулану немесе экспорттан бас тарту деген сөз емес. Экспорт Қазақстан экономикасы үшін маңызды болып қала береді. Мәселе — елдің өз технологиялық және өндірістік базасының болуы. Бұл Қазақстанға нарық конъюнктурасына қарай шикізатты, металды немесе кейінгі өңдеу өнімдерін экспорттаудың әртүрлі нұсқаларын таңдауға мүмкіндік береді.
