Елімізде 2026-2028 жылдарға арналған жаңа бірлескен бағдарлама қабылданды. Оған Үкімет, Ұлттық банк және Қаржы нарығын реттеу агенттігі қатысқан. Құжатта инфляцияны төмендету, экономиканы жылына кемінде 5%-ға өсіру және халық табысын инфляциядан 2-3 пайыздық тармаққа жоғары арттыру міндеті қойылған. Қағаз жүзінде бәрі әдемі. Бірақ бұл мақсаттар орындала ма деген сұрақ бар, деп жазады Ozgeris.info.
Осыған күмәнмен қарайтындардың бірі – Halyk Finance басқарма төрағасының кеңесшісі Мұрат Темірханов. Оның айтуынша, мәселе бір бағдарламаның жоқтығында емес, саясаттың өзара үйлеспеуінде. Сарапшы қазіргі жағдайда Үкіметтің салық саясаты мен Ұлттық банктің ақша-несие саясаты бір бағытта жұмыс істемей тұрғанын айтады. Бір жақ шығынды көбейтіп, экономиканы ынталандырады, екінші жақ инфляцияны тежеу үшін мөлшерлемені қысады. Осы қайшылық Қазақстандағы жоғары әрі тұрақсыз инфляцияның басты себептерінің бірі болып отыр. Сондықтан оны 3 жылдық бағдарлама арқылы бірден шешу қиын.
«Бағдарламада халық табысын арттыру міндеті қойылғанымен, оның қалай орындалатыны нақты жазылмаған. 2026 жылы инфляция 9-11% болады деп болжанған. Бірақ жалақы мен табысты осы деңгейден жоғары өсіретін нақты тетіктер көрсетілмеген. Сол сияқты жеке және шетелдік инвестицияны арттыратын жаңа, айқын шаралар да жоқ. Құжатта кейінгі 20 жылда қолданылып келген, бірақ нақты нәтиже бермеген тәсілдер қайта ұсынылған. Бұрынғы мемлекеттік бағдарламалар экономиканы тұрақты өсімге шығара алмаған. Алайда жаңа жоспар сол қателіктерді неге қайталамау керек екеніне талдау жасамайды», дейді сарапшы.
Инфляцияның себептері құжатта дұрыс көрсетілген. Атап айтқанда, ішкі сұраныстың өсуі, тұтынушылық кредиттің артуы, теңгенің әлсіреуі, импорт пен азық-түлік бағасының қымбаттауы аталады. Бірақ осы факторларға қарсы ұсынылған шаралар бюджет шығындарын қысқарту мен экономиканы «суыту» қағидаттарына толық сәйкес келмейді.
Ресми бюджеттен бөлек, экономикаға қатты әсер ететін квазифискалдық шығындар бар. Олар Самұрық-Қазына мен Бәйтерек арқылы жүзеге асады. Мысалы, 2026 жылы «Бәйтерекке» 1 трлн теңге бөлініп, соның негізінде 8 трлн теңгеге дейін қаржы тарту жоспарланған. Формалды түрде бұл бюджет шығынына кірмейді, бірақ іс жүзінде мемлекеттік шығынды арттырады. Сондықтан Ұлттық қордан қаражат алуды азайту инфляцияны тежеуге айтарлықтай әсер етпеуі мүмкін.
«Инвестиция мәселесі де назар аудартады. Бұған дейін билік инвестиция көлемін ІЖӨ-нің 30%-ына жеткізуді көздеген. Алайда 2024-2025 жылдары бұл көрсеткіш 15%-ға да жетпеген. Тікелей шетелдік инвестиция да жоспардан әлдеқайда төмен болды. Жаңа бағдарламада мақсаттар қысқартылғанымен, басымдық жеке капиталға емес, мемлекеттік жеңілдетілген кредитке беріліп отыр. Бұл инвестиция сапасына қатысты сұрақ тудырады. Бағдарламада мемлекеттің экономикадағы үлесін азайту туралы айтылғанымен, нақты жекешелендіру қадамдары көрсетілмеген. Оның орнына мемлекеттік компанияларды «оңтайландыру» ұсынылады. Сонымен қатар мемлекет банктер мен қор нарығының рөлін өз мойнына алып, жыл сайын шамамен 8 трлн теңге көлемінде жеңілдетілген несие беруді жоспарлап отыр», дейді сарапшы.
Жалпы, елімізде 2025 жылдың қаңтар мен қараша айларының қорытындысы бойынша негізгі капиталға салынған инвестиция көлемі 3,3% өсті. Бұл соңғы айларда байқалған баяулау кезеңінен кейінгі оң белгі сияқты көрінеді. Яғни, инвестициялық белсенділік қайта жандана бастағандай әсер қалдырады. Бірақ бұл өсімнің ішкі құрылымына қарасақ, жағдай сәл басқаша көрінеді.
Сарапшылардың айтуынша, өсімнің негізгі қозғаушы күші жеке бизнес емес. Инвестицияның артуы көбіне мемлекет пен квазимемлекеттік сектордың белсенділігімен байланысты. Бұл туралы Halyk Finance сарапшылары атап өтеді. Олардың бағалауынша, негізгі өсім бюджет қаражаты есебінен қалыптасқан.
Бұған дейін экономиканы қолдаудың басты көзі Ұлттық қордан бөлінетін трансферттер болатын. Қазір бұл механизм біртіндеп сыртқы қарызбен алмастырылып жатыр. Бірақ қағидат өзгерген жоқ. Инвестиция көлеміндегі статистикалық өсім әлі де болса мемлекеттің тікелей немесе жанама қатысуы арқылы қамтамасыз етіліп отыр.
Қазіргі деректерге сүйенсек, негізгі капиталға салынған инвестициялардың 22,6%-ы бюджет қаражатына тиесілі. Ал бизнестің өз қаражатының үлесі 62,7% деп көрсетілген. Бір қарағанда бұл жеке сектор белсенді сияқты көрінуі мүмкін. Алайда бұл санның ішінде квазимемлекеттік компаниялардың ресурстары да бар. Сондықтан нақты жеке бизнестің үлесі ресми статистикада көрсетілгеннен әлдеқайда төмен болуы ықтимал.
Тағы бір маңызды жайт банк несиесінің рөліне қатысты. Инвестициядағы банк қарызының үлесі небәрі 4,3% деңгейінде қалып отыр. Бұл қаржы жүйесінің ұзақ мерзімді инвестициялық жобаларды белсенді қаржыландырып отырмағанын аңғартады. Яғни бизнес банктен алып, өндірісін кеңейтіп жатыр деу қиын.
Halyk Research болжамына сәйкес, алдағы 3 жылда инвестициялық процесте мемлекеттің рөлі одан әрі күшейе түсуі мүмкін. Бұған бизнесті қолдауға арналған ауқымды жеңілдетілген қаржыландыру бағдарламалары себеп болмақ. Инвестициялық белсенділік сақталады, бірақ ол нарықтық жолмен емес, әкімшілік және бюджеттік тетіктер арқылы жүргізіледі.
Сарапшылар бұл жағдайдың негізгі тәуекелін де атап көрсетеді. Мемлекеттің экономикадағы үлесі шамадан тыс арта берсе, жеке капитал біртіндеп ығыстырылуы мүмкін. Бәсеке әлсіреп, бизнес бюджетке тәуелді бола бастайды. Ұзақ мерзімде бұл экономиканың өздігінен дамуына кері әсер етуі ықтимал.
