NVIDIA басшысы Дженсен Хуангтың Астанаға сапары Қазақстанда жасанды интеллект инфрақұрылымын дамытуға арналған ірі жобалар жүзеге асырылып жатқан кезеңге тұспа-тұс келді. Елде суперкомпьютерлер іске қосылып, Екібастұзда құны 10 миллиард доллар болатын келісімдер пакеті аясында деректер орталықтарын салу жоспарланған еді.
Қазақстан осы жобалардан қандай экономикалық нәтиже күтетінін және оларды жүзеге асыруда қандай мәселелер туындауы мүмкін екенін Ozgeris.info сайтының сараптамалық мақаласында толығырақ айтып береді.
Әлемдік технологиялық бәсекеде Қазақстанның орны қандай?
Бүгін ғана Астанада NVIDIA компаниясының негізін қалаушы әрі бас атқарушы директоры Дженсен Хуанг пен Премьер-министрдің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиевтің кездесуі ұйымдастырылды. Сапар барысында Хуанг елордадағы alem.ai халықаралық орталығына барып, Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан технологиялық жобалармен танысты. Оған энергетика, ғарыш, қаржы және қалаларды басқару салаларында қолдануға арналған жасанды интеллект шешімдері көрсетілді.
Хуангтың сапары әлемде жасанды интеллект технологияларына сұраныс күрт өскен кезеңге тұспа-тұс келді. Ірі технологиялық корпорациялар жаңа процессорлар сатып алуға, деректер орталықтарын салуға және электр энергиясының тұрақты көздерін қамтамасыз етуге қомақты қаржы жұмсап жатыр. Жасанды интеллект модельдері күрделенген сайын оларды оқытуға және пайдалануға қажетті есептеу қуаты да артып келеді. Соның нәтижесінде технологиялық бәсеке бағдарламалық өнімдер нарығынан энергетика, инфрақұрылым және өнеркәсіп салаларына дейін кеңейді.
Қазақстан осы өзгерістерді экономикалық мүмкіндік ретінде қарастырып отыр. Елдің энергетикалық ресурстары, географиялық орналасуы және халықаралық инвесторлармен жұмыс тәжірибесі ірі есептеу орталықтарын орналастыруға қолайлы жағдай қалыптастыруы мүмкін. Бірақ әлемдік технологиялық нарықтағы бәсекелестердің мүмкіндіктері әлдеқайда жоғары. АҚШ пен Қытайда жасанды интеллект модельдерін әзірлейтін ірі компаниялар, ғылыми орталықтар және технологиялық өндіріс орындары шоғырланған. Қазақстанда мұндай ауқымдағы индустрия әлі қалыптасқан жоқ.
NVIDIA компаниясының негізін қалаушы Дженсен Хуанг Қазақстанның жасанды интеллект саласындағы мүмкіндіктерін жоғары бағалады. Оның пікірінше, қазақстандық әзірлеушілер мен кәсіпкерлердің өз технологияларын жасап, халықаралық нарыққа шығуына мүмкіндік бар.
– Кез келген елдің ең құнды қазынасы – оның адамдарының мәдениеті мен зияткерлік әлеуеті. Қазақстандық әзірлеушілер, кәсіпкерлер мен студенттердің қазір өзіндік қазақстандық жасанды интеллект жасап шығаруға сирек келетін мүмкіндігі бар. Мұндай өршіл мақсаттармен және қуатты ғылыми-инженерлік базамен Қазақстан жаңа стартаптарды іске қосып, тұтас салаларды өзгерте алады және жас буын үшін жаңа көкжиектер аша алады, – деді Дженсен Хуанг.
Қазақстан үшін халықаралық нарыққа есептеу қызметтерін ұсыну, өңірлік технологиялық инфрақұрылымды дамыту және жасанды интеллект негізінде қолданбалы өнімдер шығару анағұрлым қолжетімді бағыттар саналады. Мұндай жобалар жүзеге асса, Қазақстанның дәстүрлі шикізат экспортынан түсетін табысына жаңа кіріс көздері қосылуы мүмкін.
10 миллиард долларлық келісімнің артында не тұр?
Қазақстан мен NVIDIA арасындағы ынтымақтастық Дженсен Хуангтың қазан айындағы сапарынан бұрын басталған. 2026 жылғы маусымда Үкімет америкалық Firebird компаниясымен және NVIDIA қатысуымен жасанды интеллект инфрақұрылымын дамытуға арналған жалпы құны шамамен 10 миллиард доллар болатын келісімдер пакетіне қол қойылғанын хабарлады. Негізгі жобалардың бірі Екібастұзда деректерді өңдеу орталықтарының ірі кешенін құруға бағытталған.
Жоспар бойынша мұнда NVIDIA компаниясының 100 мыңға жуық графикалық процессорына негізделген есептеу инфрақұрылымы қалыптасуы мүмкін. Үкімет жобаның бастапқы кезеңінде шамамен 300 мегаватт электр қуатын пайдалануды, кейін оны 1 гигаватқа дейін ұлғайтуды көздеп отыр. Жаслан Мәдиевтің болжамынша, кешен толық іске қосылған жағдайда жыл сайын кемінде 3 миллиард доллар экспорттық түсім әкелуі ықтимал.
Салыстыру үшін, Үкіметтің 2026 жылғы қыркүйектегі мәліметіне сәйкес, Қазақстанның IT-қызметтер экспорты 1,1 миллиард долларға жеткен. Демек Екібастұздағы жобадан күтілетін жылдық түсім осы көрсеткіштен шамамен 2,7 есе жоғары. Бірақ мұндай нәтижеге жету үшін есептеу орталықтары толық іске қосылып, халықаралық тапсырыс берушілермен ұзақ мерзімді келісімдер жасалуы керек.
Жарияланған 10 миллиард долларды Қазақстан экономикасына толық түскен инвестиция ретінде бағалауға ерте. Келісімдер пакетінің құны мен нақты игерілген қаржы көлемі әртүрлі көрсеткіштер. Жобаның қанша қаражат тартатыны, қандай мерзімде жүзеге асатыны және табыстың қанша бөлігі ел экономикасында қалатыны кейін белгілі болады.
Ірі деректер орталықтарын салу айтарлықтай шығынды талап етеді. Графикалық процессорлар, серверлер, желілік жабдықтар және салқындату жүйелері шетелден сатып алынады. Уақыт өте олардың бір бөлігін жаңарту қажет болады. Бұған электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және бағдарламалық қамтамасыз ету шығындары қосылады. Сондықтан экспорттық түсімнің жоғары болуы жобаның дәл сондай көлемде таза пайда әкелетінін білдірмейді.
Үкіметтің қыркүйектегі мәліметінде Екібастұздағы деректер орталықтарына арналған аумақтың 200 гектардан 1,4 мың гектарға дейін кеңейтілгені айтылды. Жобаның жалпы инвестициялық әлеуеті шамамен 30 миллиард долларға бағаланып, 500 жоғары білікті жұмыс орнын құру жоспарланған.
Жұмыс орындарының салыстырмалы түрде аз болуы ірі есептеу орталықтарының ерекшелігімен байланысты. Мұндай нысандарға көп қаржы жұмсалғанымен, оларды басқаруға өндірістік кәсіпорындардағыдай мыңдаған қызметкер қажет болмауы мүмкін. Сондықтан Қазақстан үшін жобаның тиімділігі жаңадан ашылған жұмыс орындарының санымен шектелмейді. Оның айналасында қанша отандық компания қалыптасатыны, қазақстандық инженерлер қандай жұмыстар атқаратыны және жергілікті кәсіпорындардың есептеу ресурстарына қаншалықты қол жеткізетіні маңызды.
Екібастұздың артықшылығы мен энергетикалық тәуекелдер
Жасанды интеллект индустриясының дамуы электр энергиясына деген сұранысты арттырды. Ірі есептеу орталықтарында мыңдаған процессор үздіксіз жұмыс істейді. Серверлерді салқындату, деректерді тасымалдау және жабдықтардың тұрақты қызметін қамтамасыз ету қосымша қуатты қажет етеді. Сондықтан халықаралық технологиялық компаниялар жаңа орталықтар орналастыратын елді таңдағанда электр энергиясының бағасына, жеткізілу сенімділігіне және инфрақұрылымның мүмкіндіктеріне ерекше назар аударады.
Екібастұздың басты артықшылығы – ірі энергетикалық өндіріс орындарының шоғырлануы. Өңірде электр станциялары мен өнеркәсіптік инфрақұрылым қалыптасқан. Үкімет деректер орталықтарын Екібастұз энергетикалық торабына тікелей қосу, резервтік халықаралық байланыс арналарын ұйымдастыру және Транскаспий талшықты-оптикалық желісін дамыту жұмыстарын жоспарлаған.
Дегенмен жаңа есептеу орталықтарының көбеюі электр желілеріне қосымша жүктеме түсіреді. Қуаты 1 гигаватт болатын кешен жыл бойы толық жүктемемен жұмыс істесе, шамамен 8,76 миллиард киловатт-сағат электр энергиясын тұтынады. Нақты көлем жабдықтардың жұмыс тәртібіне байланысты өзгеруі мүмкін. Соған қарамастан, мұндай ауқымдағы жоба энергетикалық жүйені дамытуды қажет етеді.
Халықаралық энергетика агенттігінің мәліметінше, әлемдегі деректер орталықтары 2025 жылы шамамен 485 миллиард киловатт-сағат электр энергиясын тұтынған. Бір жылдағы өсім 17 пайызды құрады. Агенттік 2030 жылға қарай тұтыну көлемі шамамен 950 миллиард киловатт-сағатқа жетуі мүмкін деп болжайды. Жасанды интеллектке арналған орталықтардың электр энергиясына сұранысы осы кезеңде үш есеге жуық артуы ықтимал.
Энергетика саласындағы халықаралық зерттеулер деректер орталықтарының көбеюі кейбір өңірлерде электр желілерінің өткізу қабілетіне байланысты қиындықтар туғызып отырғанын көрсетеді. Жаңа нысандарды желіге қосу мерзімі ұзарып, қосымша станциялар мен энергетикалық жабдықтарға қажеттілік өсіп келеді.
Қазақстан үшін де осындай тәуекелдер бар. Әсіресе Екібастұздағы жобаның қуаты ұлғайған сайын электрмен жабдықтау сенімділігі, желілерді жаңарту және энергия шығындарын есептеу мәселелері өзекті бола түседі. Деректер орталықтары үздіксіз жұмыс істеуге тиіс болғандықтан, электр энергиясының қысқа мерзімге өшуінің өзі қызмет көрсету сапасына және қымбат жабдықтардың жұмысына әсер етуі мүмкін.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, Қазақстан электр энергиясын ел ішінде жоғары технологиялық қызмет өндіруге пайдалану мүмкіндігіне ие. Бірақ инвесторларға ұсынылатын энергия бағасы, инфрақұрылым шығындары және мемлекеттік қолдау көлемі экономикалық жағынан негізделуі қажет. Ірі технологиялық жобаларға берілетін жеңілдіктердің ел бюджеті мен энергетикалық жүйеге түсіретін салмағы да ескерілуі тиіс.
Қазақстан шетелдік технологияларға қаншалықты тәуелді болады?
NVIDIA компаниясының графикалық процессорлары әлемдегі ең ірі жасанды интеллект жүйелерінде кеңінен пайдаланылады. Компания аппараттық жабдықтармен қатар, оларды басқаруға және күрделі есептеулер жүргізуге арналған бағдарламалық құралдарды да дамытып келеді. Қазақстанның осы технологияларды таңдауы отандық зерттеушілер мен әзірлеушілерге халықаралық деңгейдегі есептеу ресурстарын пайдалануға мүмкіндік береді.
Бірақ технологиялық тәуелділік мәселесі сақталады. Процессорлардың жаңа буыны шыққан сайын бұрынғы жабдықтардың бәсекеге қабілеттілігі төмендеуі мүмкін. Ірі есептеу орталықтарында жабдықты жаңарту қомақты қаржы талап етеді. Сонымен бірге бағдарламалық жүйелерді бейімдеу, техникалық қызмет көрсету және мамандарды қайта даярлау шығындары артады.
Қазақстан жасанды интеллект инфрақұрылымын қалыптастырудың бастапқы кезеңінде тұрғандықтан, қазір қабылданатын технологиялық шешімдер алдағы бірнеше жылдағы шығындарға әсер етеді. Халықаралық компаниялармен ынтымақтастық орнату елге озық технологияларға қол жеткізуге көмектеседі. Дегенмен ұлттық технологиялық саясат бір өндірушінің өнімдеріне толық тәуелді болмауы керек.
Технологиялық дербестік мәселесі деректерді сақтау және өңдеу тәртібімен де байланысты. Ел аумағында серверлердің орналасуы ақпараттық жүйелерге толық бақылау орнатылғанын білдірмейді. Деректерге қол жеткізу құқықтары, бағдарламалық қамтамасыз етуді басқару, киберқауіпсіздік талаптары және инфрақұрылымның меншік құрылымы да маңызды.
Қазақстанда есептеу инфрақұрылымын дамыту бойынша белгілі бір нәтижелер бар. Үкіметтің мәліметінше, Alem.Cloud ұлттық суперкомпьютері әлемдегі ең қуатты 500 есептеу жүйесінің рейтингінде 86-орынға, ал «Қазақтелекомның» коммерциялық суперкомпьютері 103-орынға ие болған.
Мұндай инфрақұрылым ғылыми зерттеулер жүргізуге, жасанды интеллект модельдерін оқытуға және күрделі есептеулер орындауға мүмкіндік береді. Ендігі мәселе – осы ресурстарды қазақстандық университеттер, ғылыми ұйымдар мен технологиялық компаниялардың қаншалықты тиімді пайдалана алатынында.
Мысалы, қуатты суперкомпьютер болғанымен, оны пайдаланатын зерттеу топтары мен компаниялар жеткіліксіз болса, инфрақұрылымның мүмкіндігі толық ашылмайды. Ал есептеу қызметтерінің бағасы отандық әзірлеушілер үшін тым жоғары болса, жаңа технологиялардың игілігін негізінен ірі тапсырыс берушілер көруі мүмкін.
Жасанды интеллект Қазақстан өнеркәсібін қалай өзгертеді?
Дженсен Хуанг соңғы жылдары физикалық жасанды интеллект технологияларына ерекше назар аударып келеді. Мұндай жүйелер роботтар мен автоматтандырылған жабдықтардың қоршаған ортаны қабылдап, нақты өндірістік міндеттерді орындауына мүмкіндік береді. NVIDIA өндіріс орындарының цифрлық көшірмелерін әзірлеуге арналған технологияларды да дамытып жатыр.
Қазақстанда осы шешімдерді қолдануға болатын салалар жеткілікті. Тау-кен кәсіпорындарында жасанды интеллект жабдықтардың істен шығуын алдын ала болжауға, өндірістік жұмыстарды жоспарлауға және қауіпсіздікті бақылауға көмектесуі мүмкін. Металлургияда технологиялық процестерді талдау арқылы энергия шығындарын азайтуға, ал логистикада жүк тасымалының тиімді бағыттарын анықтауға болады.
Премьер-министрдің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев Қазақстанның энергетикалық ресурстары мен өндірістік мүмкіндіктерін жаңа технологияларды дамытуға пайдалануды көздеп отырғанын айтты.
– Біздің артықшылығымыз – энергетикалық әлеуеттің, дамыған өнеркәсіптің және талантты инженерлер мен әзірлеушілер санының өсуінің үйлесімі. NVIDIA сияқты технологиялық көшбасшылармен бірге біз Қазақстанды зияткерлік жүйелер мен робототехника жасалатын, сыналатын және нақты өнеркәсіптік жағдайларда енгізілетін Physical AI дамытудың жаһандық алаңына айналдыру мүмкіндігін көріп отырмыз, – деді министр.
Мәдиевтің сөзінше, Қазақстан халықаралық нарықта бәсекеге қабілетті технологиялар мен компаниялар қалыптастыруға ұмтылады. Мұндай мақсатқа жету үшін өндіріс орындарында жаңа шешімдерді сынақтан өткізу, олардың экономикалық тиімділігін бағалау және отандық инженерлерді жобаларға тарту маңызды.
Бірақ өндірістегі технологиялық жаңғырудың нәтижесі кәсіпорындардың дайындығына байланысты. Ескі жабдықтармен жұмыс істейтін өндіріс орындарына жасанды интеллект енгізу үшін алдымен датчиктер орнату, деректер жинау жүйесін қалыптастыру және қолданыстағы бағдарламаларды жаңарту қажет болуы мүмкін. Кей жағдайда мұндай өзгерістерге жұмсалатын қаржы күтілетін үнемнен асып түседі.
Сондықтан кәсіпорындар үшін технологияны енгізудің экономикалық тиімділігі шешуші мәнге ие. Жабдықтардың тоқтап қалу уақыты қаншаға қысқарды, энергия шығыны азайды ма, өндіріс көлемі өсті ме, инвестиция қанша уақытта қайтарылады? Жаңа жобалардың нәтижесін осындай көрсеткіштер арқылы бағалаған жөн.
Қазақстандағы өнеркәсіптің ауқымы халықаралық технологиялық компаниялар үшін тәжірибелік жобалар жүргізуге мүмкіндік береді. Дегенмен мұндай жұмыстарға отандық инженерлер мен ғылыми ұйымдар қатыспаса, кәсіпорындар дайын шетелдік шешімдерді сатып алумен шектелуі ықтимал. Сондықтан өндірістегі технологиялық жаңғыру жергілікті мамандардың біліктілігін арттырумен және ғылыми зерттеулерді дамытумен қатар жүруі қажет.
Мамандар даярлау мәселесі қалай шешіледі?
Жасанды интеллект саласындағы халықаралық бәсеке күшейген сайын білікті мамандарға сұраныс артып келеді. Деректер орталықтарын басқару, күрделі модельдерді әзірлеу, өндірістік жүйелерді автоматтандыру және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін әртүрлі бағыттағы инженерлер қажет.
Қазақстанда соңғы жылдары бағдарламалау мен жасанды интеллектке арналған білім беру бағдарламалары көбейді. Astana Hub алаңында стартаптарды қолдау, жас әзірлеушілерді оқыту және халықаралық технологиялық компаниялармен бірлескен жобалар жүзеге асырылып келеді. Бірақ қысқамерзімді курстар мен хакатондар ғылыми зерттеулер жүргізетін мамандарды даярлаудың орнын толық баса алмайды.
Күрделі жасанды интеллект жүйелерін әзірлеу үшін математика, статистика, бағдарламалау, физика және инженерия бойынша терең білім қажет. Сондықтан жоғары оқу орындарындағы білім беру сапасы, зертханалардың жабдықталуы және ғылыми жобаларды қаржыландыру мәселелері маңызды болып қала береді.
Бұған еңбек нарығындағы халықаралық бәсеке қосылады. Жоғары білікті қазақстандық мамандар шетелдік компанияларда қашықтан жұмыс істей алады немесе басқа мемлекеттерге көшіп кетуі мүмкін. Ел ішінде тартымды жобалар мен бәсекеге қабілетті еңбекақы болмаса, даярланған кадрларды ұстап қалу қиындайды.
Astana Hub бас директоры Мағжан Мәдиев Қазақстанда робототехника, автономды басқару және зияткерлік жүйелер саласында жұмыс істейтін технологиялық командалар қалыптасып келе жатқанын атап өтті.
– Қазақстандық стартаптар қазірдің өзінде робототехника, автономды басқару және зияткерлік жүйелер саласында шешімдер әзірлеп жатыр. Сондықтан біз осындай командаларға өз әзірлемелерін дамыту және оларды жаһандық нарыққа шығару үшін инфрақұрылымға, сараптамаға және халықаралық серіктестерге қолжетімділік беретін жағдайлар жасауға ұмтыламыз, – деді Мағжан Мәдиев.
Отандық стартаптардың халықаралық нарыққа шығуы үшін технологиялық инфрақұрылыммен қатар, тұрақты қаржыландыру мен алғашқы тапсырыс берушілер қажет. Әсіресе өнеркәсіпке арналған өнімдерді әзірлейтін компаниялар үшін өз шешімдерін нақты кәсіпорындарда сынау мүмкіндігі маңызды.
Қазақстан үшін халықаралық компаниялармен бірлескен зерттеу орталықтарын дамыту тиімді бағыттардың бірі болуы мүмкін. Мұндай орталықтарда қазақстандық инженерлер нақты технологиялық өнімдер әзірлеуге қатысып, тәжірибе жинақтай алады. Университеттер мен өндіріс орындарының байланысын күшейту де маңызды. Өндірісте шешімін күтіп тұрған мәселелер ғылыми зерттеулерге негіз болса, олардың нәтижесін тәжірибеде қолдану мүмкіндігі артады.
Қазақстан әлемдік нарықтан өз үлесін ала ала ма?
Дженсен Хуангтың Астанаға сапары Қазақстанның халықаралық технологиялық компаниялармен байланысын кеңейтуге мүдделі екенін көрсетті. Елде ірі есептеу орталықтарын салу жоспарланып, суперкомпьютерлер іске қосылды, шетелдік инвесторлармен келісімдер жасалды. Бірақ алдағы уақытта жарияланған жобалардың орындалу барысын жүйелі бағалау маңызды болмақ.
Ең алдымен, келісілген инвестицияның қанша бөлігі нақты игерілгенін, деректер орталықтарының қандай қуатпен жұмыс істейтінін және олардың қызметін кімдер сатып алатынын білу қажет. Экспорттық түсім, салық төлемдері, жергілікті компаниялардың қатысуы және құрылған жұмыс орындары жобалардың экономикалық тиімділігін анықтауға көмектеседі.
Отандық технологиялық кәсіпкерліктің дамуы да назардан тыс қалмауы тиіс. Қазақстандық компаниялар халықаралық нарыққа қанша өнім шығарды, олардың табысы қалай өзгерді, жаңа технологиялар өндіріс тиімділігіне қаншалықты әсер етті? Мемлекеттік саясаттың нәтижесін осындай көрсеткіштер арқылы бағалауға болады.
Қазақстанның халықаралық нарықтағы мүмкіндігі бірнеше бағытпен байланысты. Ел шетелдік компанияларға есептеу қызметін ұсынып, өңірлік технологиялық инфрақұрылымды дамыта алады. Сонымен бірге ауыл шаруашылығы, тау-кен өндірісі, энергетика, логистика және мемлекеттік қызметтерге арналған бағдарламалық өнімдер әзірлеуге әлеуеті бар. Мұндай шешімдер алдымен ішкі нарықта сыналып, кейін өндірістік құрылымы ұқсас мемлекеттерге экспортталуы мүмкін.
Бірақ халықаралық нарықта орнығу үшін технологиялық өнімдердің сапасы, бағасы және бәсекеге қабілеттілігі шешуші рөл атқарады. Қазақстандық компаниялардың тұрақты тапсырыс берушілері қалыптасып, ғылыми зерттеулер нақты өнімге айналған жағдайда жасанды интеллект экономикадағы дербес әрі табысты бағыт ретінде дами алады.
Дженсен Хуангтың сапары Қазақстанның технологиялық мүмкіндіктеріне халықаралық назар аудартты. Ендігі мәселе – осы қызығушылықты ұзақ мерзімді экономикалық нәтижеге айналдыру. Миллиардтаған долларлық жобалардың елге әкелетін пайдасы отандық мамандардың қатысуына, технологиялық кәсіпкерліктің дамуына және өндірісте қол жеткізілген нақты жетістіктерге байланысты болады. Қазақстанның жасанды интеллект саласындағы болашақ орнын да осы нәтижелер айқындайды.
