Қоғамда бір қарапайым түсінік бар. «Егер дүкенде баға төмен болса, демек халықтың жағдайы жақсы. Мемлекет жұмыс істеп жатыр» деген ой қалыптасқан. Сөрелер толы, есептер әдемі, ресми мәліметтерде бәрі мінсіз көрінеді. Бірақ осы көріністің артында қандай шындық жатқанын көп адам ойлана бермейді. Экономист Руслан Сұлтанов арзан бағаның әрдайым игілік әкелмейтінін ашық айтты, деп жазады Ozgeris.info.
Ол бұл түсініктің қаншалықты қауіпті екенін көлемді түрде былай сипаттайды:
«Арзан баға әрдайым экономика үшін пайдалы деген ой тегін ірімшікке сенумен бірдей. Тауар арзан болса, адамдарға жақсы сияқты. Баға төмендесе, мемлекет жұмыс істеді деп ойлайды. Есепте әдемі, сөреде әдемі, ұранда тіпті мінсіз. Бірақ адамдар бағаның артында қандай шығын, қандай еңбек, қандай тәуекел жатқанын ойламайды. Экономиканы тек қағаздағы көрсеткішпен басқаруға болмайды. Егер табыс өспесе, өндіріс дамымаса, арзандық ұзаққа бармайды. Ол тек уақытша иллюзия болып қалады».
Шынында да, халық көбіне бүгінгі арзандыққа қуанады. Ертеңін ойламайды. Қалтасына жеңіл тигенімен, ертең қымбатшылық келетінін сезбейді. Ал экономикада әрбір төмен бағаның артында нақты біреудің шығыны тұрады.
Алдымен азық-түлік саласына қарайық. Айтуынша, дүкенде сүт арзан болса, адамдар риза болады. Мемлекет халықты ойлап жатыр деп сенеді. Бірақ сол сүтті өндіретін фермердің жағдайы көп жағдайда назардан тыс қалады. Жем қымбаттайды, жанармай қымбаттайды, техника қымбаттайды, несие пайызы өседі. Ал өнімнің бағасы өзгермейді. Экономист бұл мәселені кең түрде былай түсіндіреді:
«Арзан сүт сырттай қамқорлық сияқты. Бірақ фермер малын союға мәжбүр болған кезде ғана шындық ашылады. Себебі жем қымбат, жанармай қымбат, несие қымбат. Ал баға сол күйі қалады. Мұндай жағдайда шаруаның шыдамы таусылады. Ол өндірісті қысқартады немесе мүлде тоқтатады. Соңында сүт не жоғалады, не ұнтаққа айналады, не жасырын сатылады. Ал сатып алушы алдымен қуанады, кейін таң қалады, соңында сапалы өнімді бірнеше есе қымбатқа іздеуге мәжбүр болады».
Яғни, арзан баға ауыл шаруашылығын қолдамайды. Керісінше, әлсіретеді. Фермер кетеді, сапа төмендейді, нарық бұзылады. Біраз уақыттан кейін халық өзі бұрынғыдан да қымбат баға төлейді. Дәрі-дәрмек саласында да жағдай ұқсас. Таблетка арзан болса, адамға тиімді сияқты көрінеді. Бірақ дәрі шығару оңай емес. Оған зерттеу, тіркеу, сертификат, бақылау, тасымалдау, шикізат қажет. Мұның бәрі қымбат. Руслан Сұлтанов бұл туралы былай дейді:
«Дәрінің арзан болуы адамдарды уақытша ғана қуантады. Бірақ бір күні өндіруші оны шығармай қояды. Себебі тіркеу, бақылау, логистика, шикізаттың өзі таблеткадан қымбатқа түседі. Пайда болмаса, зауыт жұмыс істемейді. Соңында дәріханада бос сөре пайда болады. Импортты алмастыру туралы айтылады. Бірақ ол дайын болмай шығады. Ал халық керек дәрісін таба алмай қиналады».
Сонда сырттай бәрі жақсы сияқты. Баға төмен. Бірақ ішкі жағында жүйе бұзылған. Бұл тікелей адам денсаулығына әсер етеді. Арзандық өмір сапасын жақсартпайды, керісінше қауіп тудырады. Киім және жеңіл өнеркәсіп саласында да арзандықтың салдары ауыр. Арзан киім шығару үшін зауыттар жылдам тігуге, көп шығаруға, сапаны қысқартуға мәжбүр болады. Материал арзандайды, жұмыс күші үнемделеді, талап төмендейді. Экономист бұл жағдайды кеңінен былай сипаттайды:
«Арзан тігін тек тез, көп және талапсыз тіккенде ғана мүмкін. Мұндай жерде сапа болмайды. Киім тез тозады, қайтарым көбейеді, нарық бір реттік заттарға толады. Біраз уақыттан кейін бәрі неге өзіміздің жеңіл өнеркәсіп дамымай жатыр деп таң қалады. Ал адамдар сапалы киімді шетелден сатып алуға мәжбүр болады. Сөйтіп өз өндірісіміз әлсірейді».
Нәтижесінде ел ішінде мықты бренд қалыптаспайды. Кәсіпорындар жабылады. Халық сыртқы нарыққа тәуелді болып қалады. Бұл да арзандықтың жасырын зардабы. Тұрғын үй саласында да бағаны қолдан төмендету үлкен мәселе туғызады. Квадрат метр бағасын ұстап тұру үшін құрылысшылар сападан үнемдейді. Арзан материал қолданады, жобаны жеңілдетеді, кейде мүлде салмай қояды. Экономист бұл құбылысты былай қорытындылайды:
«Табыс пен өнімділік өспей тұрып жасалған арзандық бұл халыққа қамқорлық емес. Бұл болашақ нарықты тыныш қана жою. Экономиканы сөзбен көндіру мүмкін емес. Егер бір салада жұмыс істеу тиімсіз болса, ол жай ғана тоқтайды. Арзан баға тек артында күшті экономика тұрған кезде ғана пайдалы болады. Ал есеп үшін жасалған арзандық ертең үлкен дағдарысқа әкеледі».
Осылайша арзан баға сырттай жақсы көрінгенімен, ішкі жағында көптеген мәселе жинайды. Ол өндірісті әлсіретеді, сапаны төмендетеді, тапшылық тудырады, халықты қымбатшылыққа дайындайды. Нағыз тиімді баға қолдан жасалмайды. Ол еңбекпен, біліммен, технологиямен, өнімділікпен қалыптасады. Кәсіпорындар дамыса, адамдардың табысы өссе, экономика күшейсе, баға өзі төмендейді. Ондай арзандық тұрақты болады. Сондықтан арзан бағаға қарап бірден қуану дұрыс емес. Оның артында қандай жағдай тұрғанын түсіну керек. Бұл уақытша есеп үшін жасалған көрініс пе, әлде нақты дамудың нәтижесі ме. Себебі бүгінгі жасанды арзандық ертеңгі үлкен қымбатшылықтың бастауы болуы мүмкін.
