Өскеменде әкесінің 12 жасқа толған қызын ернінен сүйіп құттықтаған видеосы қоғамда қызу пікірталас туғызды. Бірі мұны әкелік мейірімнің көрінісі деп қабылдаса, енді бірі баланың жеке шекарасы бұзылған болуы мүмкін деп алаңдады. Жағдайға полиция араласып, тексеру бастады. Ал қыздың ата-анасы өздеріне тағылған айыптаулармен келіспей, сотқа жүгінуге ниетті екенін мәлімдеді. Бұл оқиға ата-ананың балаға деген сүйіспеншілігі, оның жеке шекарасы және әлеуметтік желідегі қоғамдық айыптаудың ара-жігі туралы маңызды мәселені көтерді, деп жазады Ozgeris.info.
Бір бейнежазба қоғамды екіге бөлді
Оқиға әлеуметтік желіде туған күнге арналған отбасылық бейнежазбаның таралуынан басталды. Видеода ер адам қолына мерекелік торт ұстап, қызын қарсы алады. Оны туған күнімен құттықтап, ернінен сүйеді. Көп ұзамай бейнежазба Threads және Instagram желілерінде таралып, қызу талқыланды.
Желі қолданушыларының бір бөлігі әкенің әрекетін орынсыз деп бағалады. Олардың пікірінше, ата-ана мен бала арасындағы жақындықтың да белгілі бір шегі болуы керек. Әсіресе, баланың есейіп келе жатқанын ескеріп, оның жеке кеңістігіне құрметпен қарау маңызды. Екінші тарап қысқа бейнежазбаға қарап, тұтас отбасының қарым-қатынасына баға беруге болмайтынын алға тартты. Олар мұндай әрекетті кей отбасыларда қалыптасқан мейірім білдіру тәсілі ретінде қабылдауға болатынын айтты.
Пікірталасқа құқық қорғаушы Ләззат Рақышева да араласты. Ол Ішкі істер министрлігіне, Бала құқықтары жөніндегі уәкілге, Бас прокуратураға және Өскемен полициясына ресми өтініш жолдағанын хабарлады. Құқық қорғаушының негізгі талабы – бейнежазбадағы жағдайды тексеріп, баланың құқықтары мен мүддесіне нұқсан келмегенін анықтау.
Осыдан кейін Шығыс Қазақстан облысының Полиция департаменті аталған деректің тіркелгенін және тексеру жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. Оған білім басқармасы мен жергілікті атқарушы органның қызметкерлері де тартылған.
Бейнежазбаны жариялаған қолданушы кейін полиция қызметкерлері өзімен байланысып, видеоны өшіруді сұрағанын айтты. Дегенмен бұл өтініштің нақты себебі жөнінде полицияның жеке түсініктемесі жарияланған жоқ.
«Қызымның есейгеніне толқыдым»: әкесі не дейді?
Қоғамдағы сыннан кейін қыздың ата-анасы үнсіз қалмады. Олар әлеуметтік желіде видеоүндеу жариялап, оқиғаға қатысты өз түсініктемесін берді.
Әкесінің айтуынша, сол күні қызы 12 жасқа толған. Ол тұңғышының есейгеніне толқып, туған күнімен құттықтағанын жеткізді. Ер адам қызын бетінен сүйіп, еркелеткенін айтып, бұл әрекетінен ешқандай теріс ниет іздеудің қажеті жоқ деп санайды.
"Біз ешкімнің алдында ақталмаймыз және оған міндетті де емеспіз. Түбінде шындық ашылады. Сол күні қызымның туған күні болды. Мен оны бетінен сүйіп, мұрнын иіскедім. Ол менің тұңғышым. Қызымның өсіп, 12 жасқа толғанына толқыдым. Біз ештеңе жасырмаймыз, бәріне ашықпыз", – деді әкесі.
Ол отбасына қатысты жағымсыз пікірлердің көбейгеніне де наразылық білдірді. Ер адамның сөзінше, олар полиция бөлімшесіне барып, түсініктеме берген. Сондай-ақ қорғаншылық органдарының өкілдерімен кездесуге дайын екенін жеткізген.
Қыздың әкесі адвокатпен кеңескенін де айтты. Отбасы әлеуметтік желілерде өздерінің ар-намысына тиетін пікірлер мен шындыққа жанаспайтын ақпарат таратқандарға қатысты сотқа жүгінуді жоспарлап отыр.
Қыздың анасы да отбасын қорғап, жақындары мен таныстарын желідегі пікірталасқа араласпауға шақырды. Оның айтуынша, отбасы өз ұстанымын түсіндірген және әрбір жағымсыз пікірге жауап беруді қажет деп санамайды.
Осылайша ата-ана тараған видеоны баласына деген сүйіспеншіліктің көрінісі деп түсіндіріп отыр. Ал қоғамның бір бөлігін алаңдатқан мәселе – әкенің ниеті ғана емес, мұндай жақындықтың балаға қаншалықты қолайлы екені.
Баланың жеке шекарасы қай жерде басталады?
Бұл оқиғадағы ең күрделі мәселе – ата-ананың мейірім көрсету құқығы мен баланың жеке шекарасын сақтау қажеттігінің арақатынасы.
Әр отбасында сүйіспеншілікті білдірудің өзіндік жолы бар. Бірі баласын құшақтап, бетінен сүйсе, енді бірі жылы сөз айтып, қамқорлық көрсету арқылы жақындығын білдіреді. Мұндай айырмашылықтың болуы қалыпты. Бірақ отбасылық дәстүр баланың өзіне ұнамайтын әрекеттен бас тарту құқығын жоққа шығармайды.
Баланың жеке шекарасы дегеніміз – оның өз денесіне қатысты жайлылықты сезінуі, ұнамайтын әрекетті тоқтатуды сұрай алуы және бұл тілегінің ескерілуі. Ата-анасы болса да, бала құшақтауды немесе сүйуді қаламаса, оның қарсылығына құрметпен қарау маңызды.
Өскемендегі оқиғаға осы тұрғыдан қарасақ, көпшілік талқылауында бір маңызды жайт назардан тыс қалып отыр. Бейнежазбада әкенің әрекеті көрінгенімен, қыздың оған қалай қарайтыны, отбасындағы қарым-қатынастың сипаты және бұл жағдайдың оған әсері туралы жеткілікті мәлімет жоқ. Сондықтан қысқа видеоны баланың құқығы бұзылғанының бұлтартпас дәлелі ретінде қабылдау да, оның ешқандай мәселе туғызбайтынын бірден кесіп айту да асығыстық болар еді.
Мұнда ересектердің әрекетінен бөлек, баланың өзінің не сезінгені маңызды. Бірақ оны анықтау әлеуметтік желідегі көпшілік талқылауы арқылы емес, баланың қауіпсіздігі мен жеке өмірін сақтай отырып жүргізілуі керек.
Заң не дейді?
Қазақстанның «Баланың құқықтары туралы» заңының 10-бабында әрбір баланың жеке басының бостандығына, қадір-қасиетіне және жеке өміріне қол сұғылмауға құқығы бар екені көрсетілген. Мемлекет балаларды физикалық және психологиялық зорлық-зомбылықтан, жыныстық сипаттағы әрекеттерден және құқықтарына нұқсан келтіретін өзге де жағдайлардан қорғауға міндетті.
Сонымен бірге заң ата-ананың баласын тәрбиелеу және оған қамқорлық жасау құқығын да мойындайды. Яғни ата-ананың баласына мейірім көрсетуі өздігінен құқықбұзушылық болып саналмайды. Қандай да бір әрекетке құқықтық баға беру үшін оның мән-жайы, сипаты және баланың мүддесіне ықпалы анықталуы қажет.
Сондықтан Өскемендегі жағдай бойынша полицияның тексеру бастауы әкенің кінәлі екенін білдірмейді. Бұл – әлеуметтік желіде тараған ақпараттың қаншалықты негізді екенін және баланың құқығы бұзылған-бұзылмағанын анықтау шарасы.
Мәселенің тағы бір қыры бар. Баланың құқығын қорғау үшін басталған қоғамдық талқылау оның жеке өміріне кері әсер етпеуі тиіс. Отбасылық бейнежазбаның кең таралуы, баланың суреттері мен жеке мәліметтерінің жариялануы да оның мүддесі тұрғысынан бағалануы қажет.
БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы балалардың жеке өмірін қорғауды және өздеріне қатысты мәселелер бойынша пікірін ескеруді талап етеді. Демек баланың қауіпсіздігіне алаңдау мен оның жеке өмірін құрметтеу бір-біріне қайшы келмейді.
Қоғамдық бақылау мен көпшілік айыптаудың арасы
Өскемендегі оқиға әлеуметтік желінің қоғамдық бақылау құралына айналғанын тағы бір көрсетті. Бұрын отбасы ішінде қалатын жағдайлар бүгінде бірнеше сағаттың ішінде мыңдаған адамның талқысына түседі. Мұның пайдалы жағы да бар: күмәнді жағдайлар назардан тыс қалмай, құзырлы органдардың тексеруіне себеп болуы мүмкін.
Бірақ мұндай бақылаудың екінші жағы да ескерілуі керек. Әлеуметтік желідегі қысқа бейнежазба көбіне оқиғаның толық мән-жайын ашпайды. Ал қолданушылардың эмоцияға беріліп жасаған тұжырымдары нақты дерек ретінде қабылданып кетуі мүмкін.
Бұл жолы да қоғам екі түрлі ұстанымға бөлінді. Бір тарап баланың қауіпсіздігін бірінші орынға қойып, күмәнді әрекетті міндетті түрде тексеру қажет деп санайды. Екінші тарап отбасылық қарым-қатынасты сырттай бағалаудың қауіпті екенін айтып, ата-ананы негізсіз айыптаудан сақтандырады.
Екі ұстанымның да назар аударуға тұрарлық тұсы бар. Баланың қауіпсіздігіне қатысты күмән ескерусіз қалмауы керек. Сонымен қатар тексеру аяқталмай тұрып, адамды көпшілік алдында кінәлі етіп көрсету де дұрыс емес.
Бұл жерде қоғамдық пікірдің міндеті – үкім шығару емес, мәселенің әділ әрі жан-жақты қаралуын талап ету. Әсіресе, әңгіме кәмелетке толмаған бала туралы болғанда, оның психологиялық жай-күйі мен жеке өмірі бірінші орында тұруы тиіс.
Тексеру қандай мәселелерге жауап беруі керек?
Өскемендегі оқиға бойынша құзырлы органдардың тексеруі жалғасып жатыр. Әзірге әкенің әрекетіне қатысты құқықтық шешім қабылданғаны хабарланған жоқ.
Тексеру барысында бейнежазбадағы жағдайдың толық мән-жайы, баланың мүддесіне нұқсан келген-келмегені және отбасы мүшелерінің түсініктемелері ескерілуі маңызды. Бұл ретте баланың өз пікірін жасына сай, қауіпсіз жағдайда білдіруіне мүмкіндік берілуі керек.
Оқиға тағы бір маңызды мәселені көрсетті: қоғамда баланың жеке шекарасы туралы түсінік біркелкі емес. Біреулер ата-ананың мейірімін білдіру тәсіліне шектеу қоюды орынсыз санаса, өзгелері баланың өз денесіне қатысты таңдау құқығын алға тартады.
Шын мәнінде, бұл екі ұғым бір-бірін жоққа шығармайды. Ата-ананың сүйіспеншілігі баланың жеке шекарасын құрметтеумен қатар жүруі мүмкін және солай болуы тиіс.
Өскемендегі жағдайдың ақ-қарасын құзырлы органдар анықтайды. Ал бұл оқиғадан туындаған қоғамдық талқылау бір нәрсені аңғартты: баланың қауіпсіздігін қорғау үшін оның отбасындағы жағдайына бейжай қарамау қажет, бірақ сол баланы қорғау ниетімен оның жеке өмірін көпшіліктің талқысына салып, жаңа зиян келтірмеу де маңызды.
