17 қарашада әлем бойынша банктердің жұмысы тоқтап, адамдардың есепшотындағы ақша жоғалады. Интернет үш айға өшіріліп, төлем жасау мүмкін болмайды. Соңғы күндері әлеуметтік желілерде осындай үрейлі ақпарат тарап жатыр. Кейбір хабарламаларда тіпті халықты банкоматтардан қолма-қол ақша алуға, азық-түлік жинауға шақырған.
Бұл болжамдардың қаншалықты шындыққа жанасатынын және ауқымды кибершабуыл болған жағдайда банк жүйесіне қандай қауіп төнетінін Ozgeris.info сайты саралап көрді.
17 қараша туралы ақпарат қайдан шықты?
Қараша айының басында әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде әлемді ауқымды кибершабуыл күтіп тұрғаны туралы хабарламалар тарала бастады. Онда 17 қарашада хакерлер ірі банктердің ақпараттық жүйелерін бұзып, азаматтардың есепшотындағы ақшаны жоятыны айтылған. Бұған қоса, интернеттің бірнеше айға өшірілетіні, электрондық төлемдер мен мобильді қосымшалардың істен шығатыны жөнінде болжам жасалған.
Ақпараттың таралу тарихын зерттеген басылымдардың мәліметінше, алғашқы хабарлама 1 қарашада X әлеуметтік желісінде жарияланған. Wesley лақап атымен жазған қолданушы португал тіліндегі жазбасында белгісіз дереккөзге сілтеме жасап, 17 қарашада әлемдік қаржы жүйесінде ірі дағдарыс болатынын мәлімдеген. Бірақ ол болжамын растайтын ешқандай құжат немесе нақты дәлел ұсынбаған.
Кейін бұл хабарламаға Еуропа елдерінің төтенше жағдайларға дайындық жөніндегі ұсынымдары қосылып, екі бөлек ақпарат бір оқиға ретінде таратыла бастаған. Соның нәтижесінде әлеуметтік желілерде 17 қарашада әлемдік қаржы жүйесі күйрейді деген түсінік қалыптасқан.
Қазақстандағы Дезинформацияға қарсы күрес орталығы бұл мәліметтерді тексеріп, олардың шындыққа сәйкес келмейтінін хабарлады. Орталықтың түсіндіруінше, әлемдегі барлық банктің есепшоттарын бір мезетте жою туралы болжам қаржы жүйелерінің жұмыс істеу ерекшеліктерін ескермейді.
Бір кибершабуыл бүкіл банктегі ақшаны жоя ала ма?
Қазіргі банк жүйесі бір ғана компьютерге немесе ортақ деректер базасына тәуелді емес. Әр қаржы ұйымының өз ақпараттық инфрақұрылымы, есеп жүргізу жүйесі және деректерді сақтау тәртібі бар. Банктер операциялар туралы мәліметтерді сақтық көшірмелер арқылы қорғап, жүйе істен шыққан жағдайда жұмысты қалпына келтіру шараларын қарастырады.
Сондықтан әлемдегі барлық банктің есепшотындағы қаражатты бір мезетте жою үшін бір ғана жүйеге шабуыл жасау жеткіліксіз. Оның үстіне банк шотындағы ақша тек мобильді қосымшада көрсетілетін сан емес. Ол банктің есеп жүйесінде тіркелген қаржылық міндеттеме болып саналады.
Мысалы, мобильді қосымша уақытша ашылмай қалса немесе шоттағы қалдық дұрыс көрсетілмесе, бұл қаражаттың жоғалғанын білдірмейді. Мұндай жағдайда банк операциялар тарихын, ішкі есеп жазбаларын және сақталған деректерді салыстыру арқылы нақты қалдықты анықтай алады.
Дегенмен бұл банктер кибершабуылдан толық қорғалған деген сөз емес. Хакерлер қаржы ұйымдарының ақпараттық жүйелеріне шабуыл жасап, қызмет көрсету процесін бұзуы, клиенттердің жеке деректерін ұрлауы немесе төлем операцияларын уақытша тоқтатуы мүмкін. Мұндай қауіптер әлемнің көптеген елінде бар. Бірақ жекелеген жүйенің істен шығуы мен бүкіл әлемдегі банктердің бір күнде жұмысын тоқтатуы екі түрлі жағдай.
Банктер жұмысын тоқтатса, азаматтардың ақшасы не болады?
Бұл жерде банк қызметінің уақытша тоқтауы мен қаржы ұйымының төлем қабілетінен айырылуын ажырата білу маңызды. Бірінші жағдайда техникалық ақауға байланысты белгілі бір қызметтер қолжетімсіз болуы мүмкін. Мәселен, мобильді қосымшаға кіру, ақша аудару немесе картамен төлем жасау уақытша қиындауы ықтимал. Бірақ мұндай ақау банк клиенттерінің барлық қаражаты жоғалды дегенді білдірмейді.
Ал банк қаржылық қиындыққа тап болып, өз міндеттемелерін орындай алмайтын жағдай мүлде басқа тәртіппен реттеледі. Қазақстанда жеке тұлғалардың банктердегі белгілі бір салымдарына кепілдік беру жүйесі жұмыс істейді.
Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының қолданыстағы талаптарына сәйкес, теңгедегі жинақ салымдары бойынша бір банктегі кепілдік мөлшері 20 миллион теңгеге дейін жетеді. Теңгедегі өзге депозиттер, шоттар мен карталардағы қаражат үшін шекті мөлшер 10 миллион теңге, ал шетел валютасындағы салымдар үшін 5 миллион теңге баламасында белгіленген. Бұл шектер банк мәжбүрлеп таратылған жағдайда қолданылады. Бір банкте бірнеше түрлі салымы бар клиенттерге қатысты жалпы кепілдік мөлшерін есептеудің де жеке тәртібі бар.
Яғни депозиттерге кепілдік беру жүйесі банктің банкротқа ұшырауы сияқты жағдайларға арналған. Оны мобильді қосымшаның уақытша істен шығуымен шатастыруға болмайды.
Неліктен халықты қолма-қол ақша алуға шақырып жатыр?
Тараған хабарламалардың ең назар аударарлық тұсы – адамдарды алдын ала банкоматтарға барып, ақшасын шешіп алуға үндейтіндігі. Мұндай үндеулердің қауіптілігі тек жалған ақпарат таратумен шектелмейді. Олар азаматтардың қаржылық шешімдеріне тікелей әсер етуі мүмкін.
Банк жүйесінің тұрақтылығы қаржы ұйымдарының капиталы мен өтімділігіне ғана емес, клиенттердің сеніміне де байланысты. Егер адамдар ешқандай нақты қауіп болмаса да, бір мезетте шоттарынан ірі көлемде ақша шешіп алуға кіріссе, банкоматтардағы қолма-қол қаражатқа сұраныс күрт артады. Жекелеген бөлімшелерде кезек пайда болып, банкоматтарды әдеттегіден жиі толықтыру қажеттігі туындауы мүмкін.
Мұндай көріністің өзі әлеуметтік желілерде жаңа қауесеттерге себеп болуы ықтимал. Мысалы, банкоматта уақытша ақша таусылса, оны кейбір адамдар банк жүйесінің күйреуінің белгісі ретінде қабылдауы мүмкін. Сөйтіп, бастапқыда ешқандай дәлелі болмаған ақпарат адамдардың әрекеті арқылы шынайы қиындықтар туғызуы ықтимал.
Қаржы жүйесінде мұндай құбылыс банкке деген сенімнің әлсіреуімен байланысты қарастырылады. Сондықтан тексерілмеген хабарламалардың ықпалымен жаппай ақша шешіп алу азаматтардың өздеріне де қолайсыздық туғызуы мүмкін.
17 қарашада Қазақстан банктері жұмыс істей ме?
Қазақстанның ресми өндірістік күнтізбесіне сәйкес, 2026 жылғы 17 қараша – сейсенбі, әдеттегі жұмыс күні. Бұл дата мемлекеттік мерекелер мен ресми демалыс күндерінің қатарына кірмейді.
15 қарашада елімізде Ұлттық валюта – теңге күні және қаржы саласы қызметкерлерінің кәсіби мерекесі атап өтіледі. Биыл бұл күн жексенбіге сәйкес келеді. Бірақ кәсіби мереке болғандықтан, оның демалысы 16 немесе 17 қарашаға ауыстырылмайды.
Демек, 17 қарашада банктердің жаппай жабылуына мерекелік күнтізбе бойынша да негіз жоқ.
Бұған қоса, 10 қарашадағы жағдай бойынша Қазақстан банктерінің дәл осы күні жұмысын тоқтататыны немесе барлық электрондық төлем жүйесі өшірілетіні туралы ресми хабарлама жарияланған жоқ.
Әр банктің бөлімшелері мен жекелеген қызметтерінің жұмыс кестесі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан нақты бөлімшеге баруды жоспарлаған азаматтар оның жұмыс уақытын банктің ресми байланыс арналары арқылы тексергені жөн.
Кибершабуыл қаупі шынымен бар ма?
17 қараша туралы болжамның жалған болуы киберқауіпсіздік мәселесін жоққа шығармайды. Қаржы ұйымдарына жасалатын шабуылдар, азаматтардың жеке деректерін ұрлау және интернет-алаяқтық – нақты қауіптер.
Киберқылмыскерлер банк жүйесін тікелей бұзудан бөлек, клиенттердің өздерін алдау тәсілдерін де пайдаланады. Мәселен, банк қызметкері болып хабарласу, жалған сілтеме жіберу, мобильді қосымшаға ұқсас сайт жасау немесе азаматтан SMS арқылы келген растау кодын сұрау – осындай әрекеттердің кең таралған түрлері.
Әлеуметтік желідегі дүрбелең мұндай алаяқтыққа қолайлы жағдай туғызуы мүмкін. Адамдар банк шотындағы ақшасынан айырылып қаламын деп қорыққан кезде белгісіз адамдардың нұсқауын орындауға бейім болуы ықтимал.
Сондықтан 17 қарашада банк жүйесі бұзылады деген хабарламамен бірге күмәнді сілтеме немесе ақшаны басқа шотқа аудару туралы ұсыныс келсе, оған ерекше сақтықпен қарау қажет. Банктер клиенттерден құпиясөзін немесе SMS кодын бөгде адамдарға хабарлауды талап етпейді.
Қаржы қауіпсіздігі үшін күрделі құпиясөз қолдану, қосымша растау тәсілдерін қосу және банк операцияларын тек ресми қосымшалар арқылы жүргізу маңызды.
Жалған ақпараттың шынайы салдары
17 қарашаға қатысты қауесет ақпараттың қаншалықты жылдам таралатынын және оның адамдардың күнделікті өміріне қалай әсер ететінін көрсетеді. Белгісіз қолданушының дәлелсіз жазбасы бірнеше күн ішінде халықаралық деңгейде талқыланып, адамдарды банктегі қаражатына алаңдатқан.
Мұндай хабарламалардың сенімді көрінуіне олардың нақты күнді көрсетуі де ықпал етеді. Белгілі бір дата аталғанда, оқырман ақпараттың артында нақты жоспар немесе құпия дерек бар деп ойлауы мүмкін. Ал «барлық банк жабылады», «ақша жоғалады», «интернет үш айға өшеді» деген тұжырымдар адамның ең негізгі қажеттіліктеріне – қаржысына, байланысына және қауіпсіздігіне қатысты қорқынышын күшейтеді.
Дегенмен қандай да бір оқиғаның нақты күні көрсетілуі оның шындық екенін дәлелдемейді. Әсіресе ақпаратта ресми құжат, жауапты мекеменің мәлімдемесі немесе тексеруге болатын дерек болмаса, оны шынайы қауіп туралы ескерту ретінде қабылдауға негіз жоқ.
Қазіргі уақытта 17 қарашада Қазақстандағы немесе әлемдегі банктердің жаппай жұмысын тоқтататынын дәлелдейтін ақпарат жоқ. Дезинформацияға қарсы күрес орталығы да тараған хабарламалардың негізсіз екенін түсіндірді.
Бұл оқиғада назар аударатын басты мәселе – болжанған кибершабуылдың өзі емес, дәлелсіз ақпараттың азаматтардың қаржылық әрекетіне ықпал ету мүмкіндігі. Өйткені банктердің жұмысына қатысты жалған хабарламаға сеніп, жаппай ақша шешіп алу нақты қауіп болмаған жағдайда да қолайсыздық туғызуы мүмкін.
