Қазақстанда өткен жылдың соңында тұрғын үй мен ірі тұрмыстық тауарларға сұраныс күрт артқан. Бұл құбылыс кездейсоқ емес. Ұлттық банктің «Ақша-кредит саясаты туралы баяндамасында» халықтың бір бөлігі қосылған құн салығының (ҚҚС) көтерілуінен кейін баға қымбаттайды деп қауіптеніп, ірі сатып алуларды алдын ала жасағаны айтылған, деп жазады Ozgeris.info.
Ұлттық банк жариялаған құжатта тек макроэкономикалық көрсеткіштер ғана емес, халықтың экономикалық мінез-құлқы да талданған. Баяндамада 2028 жылға дейінгі экономикалық даму сценарийлері қарастырылып, тұтынушылардың шешім қабылдауына әсер ететін факторлар да көрсетілген. Соның ішінде қосылған құн салығының өсуі қоғамдағы инфляциялық күтулерге айтарлықтай әсер еткені байқалады.
Мәселен, Қазақстанда ҚҚС мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға дейін көтерілетіні туралы ақпарат халық арасында кең талқыланған. Көп адам бұл өзгеріс тауарлар мен қызметтердің бағасын бірден өсіреді деп есептеген. Соның нәтижесінде адамдар болашақтағы қымбатшылықтан қорқып, ірі сатып алуларды кейінге қалдырмай, алдын ала жасауға тырысқан.
Ұлттық банктің дерегіне сүйенсек, өткен жылдың соңында сауалнамаға қатысқан азаматтардың шамамен төрттен бірі болашақтағы баға өсімін дәл осы ҚҚС-тың көтерілуімен байланыстырған. Яғни адамдар инфляцияның негізгі себебі ретінде салық өзгерісін көрген.
Бұл күтулер тек қысқа мерзімдегі шешімдерге ғана емес, халықтың алдағы 5 жылға арналған экономикалық болжамына да әсер еткен. Көпшілік болашақта баға біртіндеп өседі деп есептеп, қазірден бастап ірі сатып алуларды жасап үлгеруге тырысқан.
Сарапшылардың айтуынша, мұндай жағдайда адамдар жиі қолданатын стратегия бар. Ол – «алдын ала сатып алу» тәсілі. Яғни азаматтар болашақта қымбаттайды деп ойлаған тауарды немесе активті қазір сатып алып қоюға тырысады.
Статистика да осы үрдісті көрсетеді. ҚҚС өсімі бағаға әсер етеді деп сенген азаматтардың ішінде 22,5% адам ірі тауарлар мен тұрғын үй сатып алуға асыққан. Ал салықтың өсуі бағаға қатты әсер етпейді деп ойлаған адамдар арасында мұндай сатып алулардың үлесі 19,5% ғана болған.
Бұл айырмашылық халықтың экономикалық шешімдеріне инфляциялық күтулердің қалай әсер ететінін көрсетеді. Яғни адамдар нақты баға өсімін күтпей-ақ, болашақтағы қымбатшылықтан қорқып, сатып алуды ертерек жасайды.
Мұндай мінез-құлық әсіресе жылжымайтын мүлік нарығында байқалады. Ұлттық банк баяндамасында Астана мен Алматыдағы тұрғын үй бағасына әсер ететін факторларға арнайы талдау жасалған. Онда тұрғын үй нарығындағы жағдай тек сұраныс пен ұсынысқа ғана емес, халықтың инфляциялық күтулеріне де байланысты екені айтылған.
Сонымен қатар бұл үрдіске басқа экономикалық факторлар да әсер етеді. Мысалы, төлем балансының жағдайы, валюта нарығындағы тұрақтылық және экономикалық болжамдар тұрғын үй бағасының өзгеруіне ықпал етеді.
Дегенмен өткен жылдың соңында байқалған басты фактор – халықтың салық өсімінен туындаған психологиялық реакциясы. Яғни адамдар баға өседі деп ойлағандықтан, үй мен ірі тауарларды қымбаттамай тұрған кезде сатып алуға тырысқан.
Айта кетейік, 2026 жылдың басынан бастап Қазақстанда қосылған құн салығы 12%-дан 16%-ға дейін көтерілді. Сарапшылардың пікірінше, мұндай өзгерістер тек экономикаға ғана емес, халықтың тұтынушылық мінез-құлқына да тікелей әсер етеді.
