Мәдениет

«Қарапайымдылық – білімді адамның көркі»: Ясауи тағылымы және университет мәдениеті

«Қарапайымдылық – білімді адамның көркі»: Ясауи тағылымы және университет мәдениеті

Білімді адам қандай болуы керек? Өз саласын жетік меңгерген, ғылыми жетістікке жеткен, кәсіби біліктілігі жоғары маман ба? Әлде білімімен қатар, адамгершілігі, қарапайымдылығы және өзгелерге деген құрметі де маңызды ма? Бұл сауалдар бүгін ғана туындап отырған жоқ. Сонау мыңжылдықтар мен жүзжылдықтар тоғысында да аталған сұрақ есі сау, дені дұрыс қоғамды бей-жай қалдырмаған. Ғасырлар бұрын Қожа Ахмет Ясауи өзінің «Диуани хикмет» еңбегінде адам бойындағы ізгі қасиеттерді дәріптеп, менмендік пен тәкаппарлықты сынаған. Ойшылдың рухани кемелдену туралы тұжырымдары қазіргі университеттегі мәдениетпен де үндеседі.

«Қайда жүрсең көңіл жұмсақ, сыпайы болғыл»

Қожа Ахмет Ясауи (шамамен 1093-1166) – түркі дүниесінің көрнекті ойшылы, ақын, сопылық ілімнің ірі көрнекті өкілі. Оның «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») шығармасы түркі халықтарының рухани дүниетанымына, әдебиеті мен адамгершілік құндылықтарының қалыптасуына ықпал етті.

Ясауи хикметтерінде адамның рухани кемелденуі, нәпсіні тәрбиелеу, мейірімділік, адалдық пен қарапайымдылық мәселелері кеңінен қозғалады. Ойшыл адамның қадір-қасиетін оның байлығы немесе қоғамдағы дәрежесімен емес, ішкі дүниесінің тазалығымен байланыстырады.

Мәселен, «Диуани хикметтің» бірінші хикметінде:

«Қайда жүрсең көңіл жұмсақ, сыпайы болғыл,
Көре қалсаң мүсәпірді дәмдес болғыл», – деп жазады.

Бұл жолдарда Ясауи қарапайымдылықты адамның күнделікті іс-әрекетімен байланыстырады. Оның түсінігінде кішіпейілділік тек сыпайы сөйлеу немесе өзін өзгелерден төмен ұстау емес. Ол айналасындағы адамдарға құрметпен қараудан, мұқтаж жанға қол ұшын созудан, өзгенің жағдайына бей-жай қарамаудан көрінеді.

Ойшыл осы хикметінде менмендіктен бойын аулақ ұстағанын да айтады. Мұның астарында терең мағына жатыр. Адам қаншалықты білімді, дәулетті немесе беделді болғанымен, сол жетістіктері оны өзгелерден жоғары қоймауға тиіс. Керісінше оның бойындағы жауапкершілікті арттыруы қажет.

Бұл қағида қазіргі университет ортасы үшін де маңызды. Өйткені жоғары оқу орнында әртүрлі жастағы, тәжірибесі мен білім деңгейі әрқилы адамдар бір мақсат жолында еңбек етеді. Оқытушының студент пікірін тыңдай білуі, тәжірибелі ғалымның жас зерттеушіге қолдау көрсетуі, әріптестердің бір-бірінің еңбегін бағалауы – өзара құрметке негізделген академиялық мәдениеттің көрінісі.

Ясауи мен Абай: кемел адам туралы ортақ ой

Қожа Ахмет Ясауидің рухани мұрасындағы адам тәрбиесі мәселесі кейінгі қазақ ойшылдарының шығармаларымен де үндеседі. Соның бірі – Абай Құнанбайұлының толық адам туралы тұжырымдары.

Ясауи ілімінде адамның кемелденуі нәпсіні тәрбиелеу, тәкаппарлықтан арылу, жүректі тазарту және рухани ізденіс арқылы жүзеге асады. Ал Абай адам бойындағы ақыл, қайрат пен жүректің үйлесіміне ерекше мән берген.

Мәселен, Абайдың он жетінші қара сөзінде Ақыл, Қайрат және Жүрек өзара таласып, Ғылымға жүгінеді. Ғылым олардың әрқайсысының адам өміріндегі орнын түсіндіріп, үшеуін бірлікте ұстау қажеттігін айтады. Осы қара сөзде:

«Осы үшеуің басыңды қос, бәрін де жүрекке билет», – деген тұжырым жасалады.

Абай жүректі адам бойындағы мейірім, әділет пен ізгіліктің негізі ретінде қарастырады. Ақыл мен қайрат жүректің бақылауынсыз адамды дұрыс жолға бастай бермейтінін көрсетеді.

Ясауи мен Абай әртүрлі тарихи кезеңде өмір сүргенімен, олардың адам тәрбиесіне қатысты ойларынан ортақ ұстанымды байқауға болады. Екі ойшыл да адамның сыртқы жетістігінен бұрын ішкі мәдениетіне, мінез-құлқына және адамгершілік қасиеттеріне мән береді.

Бұл сабақтастықты бүгінгі жоғары білім беру жүйесімен де байланыстыруға болады. Университет студентке кәсіби білім берумен қатар, оның сыни ойлауын, жауапкершілігін, азаматтық ұстанымын қалыптастыруға ықпал етеді. Өз ісін жетік меңгергенімен, өзгелердің еңбегін құрметтемейтін немесе кәсіби жетістігін жеке басының артықшылығына айналдыратын маманның қоғамға пайдасы шектеулі болуы мүмкін.

Сондықтан білім мен тәрбиені бір-бірінен бөліп қарастыруға болмайды. Ясауи мен Абай мұрасындағы ортақ идея да осыған саяды: адам білімін жетілдірумен қатар, өз мінезін де тәрбиелеуі қажет.

Білімді бөлісу – ұстаздықтың басты қасиеті

«Диуани хикметтің» алғашқы жолдарында Ясауи өзінің даналық сөздерін шәкірттеріне арнайды:

«Бісміллә» деп баян еттім хикмет айтып,
Шәкірттерге дүр мен гауһар шаштым міне».

Мұндағы «дүр мен гауһар» – даналықтың, рухани білімнің құндылығын білдіретін бейнелі тіркес. Ойшыл өз хикметтерін асыл қазынаға теңеп, оны шәкірттеріне жеткізуді маңызды міндет ретінде көрсетеді.

Бұл жолдардан білімнің тек жеке адамның игілігі емес, өзгелермен бөлісуге арналған құндылық екенін аңғаруға болады. Ясауи хикметтерін халыққа түсінікті түркі тілінде жеткізуге ұмтылды. Оның шығармаларының түркі тілінде таралуы рухани ілімнің кеңірек ортаға жетуіне мүмкіндік берді.

Осы тұста Ясауидің ұстаздық қызметінің мәні айқындала түседі. Ол даналықты өз бойында сақтаумен шектелмей, оны өзгелерге жеткізуді мақсат етті. Білімді бөлісу арқылы адамның рухани дамуына ықпал етуге ұмтылды.

Қазіргі университеттің де басты міндеттерінің бірі – білім сабақтастығын қамтамасыз ету. Ғылыми мектептердің қалыптасуы, тәжірибелі оқытушылардың жас мамандарға бағыт-бағдар беруі, студенттердің зерттеу жұмыстарына тартылуы осы үдерістің маңызды бөліктері.

Дегенмен білімді бөлісу тек дәріс оқумен шектелмейді. Нағыз ұстаз шәкіртінің өз бетінше ойлануына, сұрақ қоюына, ғылыми ізденісіне жағдай жасайды. Оның жетістігін өз еңбегінің жалғасы ретінде қабылдайды.

Ясауидің шәкірттеріне даналық жеткізу туралы ойлары бүгінгі академиялық ортадағы ұстаз бен шәкірт сабақтастығының рухани мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Қарапайымдылық пен академиялық мәдениет

Бүгінде жоғары оқу орындарының қызметі білім сапасы, ғылыми зерттеулер, халықаралық ынтымақтастық және инновациялық жетістіктер арқылы бағаланады. Бұл көрсеткіштердің маңызы зор. Бірақ университеттің шынайы мәдениеті адамдар арасындағы қарым-қатынастан да көрінеді.

Мәселен, ғылыми пікірталас кезінде қарсы тараптың көзқарасын құрметтеу, өзгенің зерттеу нәтижесін мойындау, қателікті түзетуге дайын болу – академиялық мәдениеттің негізгі талаптары. Мұндай ортада қарапайымдылық әлсіздік немесе өз пікірін қорғай алмау ретінде қабылданбайды. Керісінше, ол адамның кәсіби жетілгенін көрсетеді.

Ясауи іліміндегі тәкаппарлықтан арылу туралы ойларды осы тұрғыдан түсіндіруге болады. Ғылымда ешбір тұжырым сыннан тыс қалмайды. Сондықтан зерттеушінің өз пікірін жалғыз ақиқат деп қабылдамауы, жаңа дәлелдерге ашық болуы және үнемі ізденуі маңызды.

Қарапайымдылықтың тағы бір көрінісі – академиялық адалдық. Өзгенің еңбегін иемденбеу, ғылыми нәтижелерді бұрмаламау, білім алушыларды әділ бағалау – университеттегі сенімнің негізі. Бұл қағидалар қазіргі академиялық этика талаптарынан туындайды. Сонымен бірге олардың адамгершілік мазмұны Ясауи дәріптеген адалдық пен жауапкершілік құндылықтарымен үндеседі.

Рухани мұра және қазіргі университет

Қожа Ахмет Ясауи мұрасын қазіргі жоғары білім беру жүйесімен байланыстырудың бір мысалы – Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті.

Оқу орнының 2024-2029 жылдарға арналған даму бағдарламасында Ясауи іліміне сүйене отырып, академиялық қағидаларға сай білікті әрі жаңашыл тұлғаларды тәрбиелеу міндеті көрсетілген. Университеттің негізгі құндылықтары қатарында құрмет пен сенім, әділдік пен адалдық, біліктілік пен еңбекқорлық аталады.

Бұл ұстанымдар рухани мұраны қазіргі білім беру талаптарымен ұштастыруға бағытталған. Ясауидің есімін иеленген университет үшін оның тағылымын зерттеу ғана емес, сол құндылықтарды академиялық ортада дәріптеу де маңызды.

Дегенмен мұндай міндет тек бір оқу орнына ғана қатысты емес. Қарапайымдылық, әділдік, өзара құрмет және білімді бөлісу қағидалары кез келген университеттің мәдениетін қалыптастыруға негіз бола алады.

Рухани құндылықтар арнайы дәрістерде айтылғанда ғана емес, күнделікті қарым-қатынаста көрініс тапқанда мәнге ие болады. Студенттің пікірін құрметтеу, жас ғалымның бастамасын қолдау, ғылыми жетістікті әділ бағалау – осы ұстанымдарды жүзеге асырудың нақты жолдары.

Қожа Ахмет Ясауидің ғасырлар бұрын айтылған ойларының бүгінгі күнге дейін маңызын жоғалтпауы да сондықтан. Оның хикметтері адамға тек рухани кемелдену жолын көрсетіп қоймай, өзгелермен қарым-қатынаста қандай қасиеттерді сақтау қажеттігін еске салады.

Білім адамның мүмкіндігін кеңейтеді, ал қарапайымдылық сол мүмкіндікті қоғам игілігіне пайдалануға бағыттайды. Осы екі қасиет үйлескенде ғана кәсіби жетістік пен адамгершілік бірін-бірі толықтырады. Ясауи тағылымының бүгінгі университет мәдениеті үшін құндылығы да осында.

Барлық жаңалық