Қоғам

«Тойға шашылу дәстүр емес, дертке айналған»: Қазақ қоғамы даңғазалықтан қашан арылады?

«Тойға шашылу дәстүр емес, дертке айналған»: Қазақ қоғамы даңғазалықтан қашан арылады?

Қазақ үшін той – ағайынның басын қосып, қуанышты көппен бөлісетін ерекше дәстүр. Бірақ бүгінде тойдың мәнінен гөрі сәніне көбірек көңіл бөлінетін болды. Қымбат мейрамхана, танымал әнші, көздің жауын алатын безендіру, қонақтарды таңғалдыратын түрлі қойылымдар... Біреудің қуанышы екіншісіне бәсеке болып бара жатқандай.

«Елден қалмау» үшін қарызға батып той жасайтындар да бар. Тіпті кейбір тойларда үлкендердің батасы мен ақ тілектен гөрі жұртты күлдіруге арналған ерсі ойындар көбірек есте қалады. Қазақ тойындағы осы келеңсіздіктер Қазақстан мұсылмандары діни басқармасында өткен кездесуде де көтерілді. Тойдың даңғазаға айналуына не себеп және оның тәрбиелік мәнін қалай сақтап қаламыз? 

Ozgeris.info сайты осы мәселені саралап көрді.

Қуаныштың құны неге қымбаттады?

Қазақтың тойға ерекше мән беретіні белгілі. Қыз ұзату, үйлену, сүндет той, мерейтой – бәрі де жақындардың басын қосып, қуанышқа ортақтасуға арналған. Бірақ бүгінде тойдың жақсы өтуі көбіне оған қанша ақша жұмсалғанымен өлшенетіндей. Мейрамхананың салтанаты, дастарқандағы тағамның көптігі, шақырылған әншінің танымалдығы, асабаның бағасы – бәрі той иесінің беделін көрсететін өлшемге айналып барады. Мұның астарында тек мақтаншақтық емес, қоғамда қалыптасқан түсінік те жатыр. «Жұрт не дейді?», «Пәленшенің тойынан кем болмау керек», «Бір-ақ рет болатын қуаныш қой» деген сөздер талай отбасының шешіміне әсер етеді. Соның салдарынан кейбіреулер тойды өз мүмкіндігіне қарай емес, өзгелерден қалыспау үшін ұйымдастырады.

Экономист Мақсат Халық та той үшін несие алудың зардабын бірнеше рет көтерген. 

«Біздің халықтың несиеге шырмалуының негізгі себебі – той жасау. Қатардан қалмау үшін тойға шашылу дәстүр емес, дертке айналған. Тойдан түсетін табыс несиені жабуға жетпейді. Ол қарыз жылдар бойы төленеді», – деген экономист.

Расында, той бір күнде аяқталғанымен, оған алынған қарызды бірнеше жыл төлеуге тура келуі мүмкін. Әсіресе жаңа шаңырақ көтерген жастар үшін бұл қосымша қаржылық салмақ. Отбасылық өмірді енді бастаған ерлі-зайыптылардың баспанаға, тұрмыстық қажеттіліктерге немесе болашақ жоспарларына жұмсайтын қаражаты той шығынын өтеуге кетуі ықтимал. Мұндай жағдайда бір күндік салтанаттың құны тым қымбатқа түседі. Әрине, қалтасы көтерген адамның үлкен той жасауына ешкім қарсы емес. Мәселе – бір отбасының мүмкіндігін өзгелерге міндетті өлшемге айналдыруда. Қарапайым той өткізген адамды сараң санап, ал қарызға батып салтанат жасағанды мақтау қоғамдағы құндылықтардың өзгергенін аңғартпай ма?

Тойдың тәрбиелік мәні қайда қалды?

19 қарашада Қазақстан мұсылмандары діни басқармасында «Ислам және адал қоғам» жылы аясында Астана қаласының асабаларымен «Той – бабалар дәстүрі мен тағылымы» атты кездесу өтті. Жиынға ҚМДБ төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы, мемлекет және қоғам қайраткері Нұртөре Жүсіп, белгілі журналист әрі диктор Зейін Әліпбек, той жүргізушілері мен діни басқарма қызметкерлері қатысты. Басқосуда тойдағы артық шығын, өзара бәсеке, орынсыз ысырап, аста-төк дастарқан мен бейәдеп ойындар мәселесі талқыланды.

Бас мүфти қазақ халқының той жасау дәстүрінде ең алдымен ағайынның басын қосу, үлкендердің батасын алу және жастарға өнеге көрсету маңызды болғанын атап өтті.

«Ислам дінін ғасырлар бойы ұстанған ата-бабаларымыз той жасағанда ең алдымен ағайынның басын қосып, бата алуға, үлкеннің ақ тілегіне, жастардың тәрбиесіне мән берген. Тойдың сәні қымбат әншіде немесе шектен шыққан безендіруде емес, елдің бірлігі мен ақ дастарқанда болған.

Той тек көңіл көтеретін жиын емес, ұрпаққа тәлім-тәрбие беретін, дін мен дәстүр құндылықтарын бойына сіңіретін маңызды сәттің бірі. Тойда жастар үлкенді сыйлауды, туыстық қатынасты, ізеттілікті, бата алуды, ұлттық салт-дәстүрді көреді. Сондықтан тойдың бағдарламасы да тәрбиелік мазмұнда болғаны абзал. Бұған той иелері мен асабалар көбірек мүдделі болса дейміз», – деді Наурызбай қажы Тағанұлы.

Бас мүфтидің бұл сөзі бүгінгі тойлардың мазмұнына қатысты маңызды мәселені қозғайды. Кейбір тойларда жас жұбайларға арналған ақ тілек пен үлкендердің батасынан гөрі қонақтарды күлдіруге арналған ойындарға көбірек уақыт бөлінеді. Тойдың тәрбиелік мәні екінші орынға ысырылып, жұртты таңғалдыру алдыңғы орынға шыққандай. Әсіресе әлеуметтік желіге тарайтын бейнежазбаларға қарап, тойдың қаншалықты қызықты өткенін бағалау белең алды. Қонақтарды ыңғайсыз жағдайға қалдыратын ойындар мен үлкендердің алдында айтуға ұят әзілдер де кездеседі. Әрине, тойда ән айтылып, би биленіп, жұрт көңіл көтеруі керек. Бірақ көңіл көтерудің де әдебі бар. Біреуді келемеждеу немесе көпшілік алдында ыңғайсыз әрекетке мәжбүрлеу қазақтың қонақжайлық дәстүрімен қаншалықты үйлеседі?

Асабалар той мәдениетіне қаншалықты жауапты?

Қазір тойдың қалай өтетіні көп жағдайда асабаның шеберлігіне байланысты. Қонақтардың көңілін табу, тойдың барысын реттеу, сөз сөйлеушілерге кезек беру, ойын ұйымдастыру – бәрі жүргізушінің міндетіне кіреді. Сондықтан той мәдениетін қалыптастыруда асабалардың ықпалы аз емес. Бірақ кейбір тойларда асабаның басты мақсаты жұртты қалайда күлдіру болып кеткендей әсер қалдырады. Соның салдарынан орынсыз әзіл, қонақтарды әжуалау, жеке өміріне қатысты сұрақтар қою немесе көпшілік алдында ыңғайсыз әрекетке мәжбүрлеу кездеседі. Мұндай көріністер әлеуметтік желіге тарап, кейде қызықты оқиға ретінде қабылданады.

Бұл жерде жауапкершілікті тек асабаға арту да дұрыс емес. Тойдың қалай өтетінін тапсырыс беруші анықтайды. Кейде той иелерінің өзі ерекше ойындар мен жұртты таңғалдыратын қойылымдарды талап етуі мүмкін. Демек, той мәдениетін өзгерту үшін жүргізушінің кәсібилігімен қатар, той иесінің талғамы да маңызды. Жақсы асаба – көпшілікті күлдіре алатын адам ғана емес, үлкен мен кішінің арасын жарастырып, қуаныштың қадірін арттыра білетін жүргізуші. Оның шеберлігі қонақты ыңғайсыз жағдайға қалдырмай-ақ, жұрттың көңілін көтеруінен көрінуі тиіс.

Тойда ақшадан бөлек уақыт та ысырап болады

Қазақ тойындағы тағы бір мәселе – қонақтардың уақытын қадірлемеу. Шақыру қағазында көрсетілген уақытта басталатын тойлар сирек кездеседі. Қонақтар белгіленген уақытта келгенімен, кейде бірнеше сағат күтуге мәжбүр болады. Мұндай жағдай көпшілікке үйреншікті болып кеткені сонша, тойға кешігіп бару қалыпты нәрседей қабылданады.

Этнограф Марат Тоқашбаев та тойдағы осы әдетті сынға алған. Ол:

«Кешкі 5-6 кезіне шақырылған тойлар 20:00-21:00-де әрең басталады. Уақтылы барған адам босқа сағаттап күтеді. Ауылдық жерлерде бұл тіптен шегінен шығып, кешкі 22:00-23:00-те ғана басталатын кездер де болады», – дейді.

Шынында да, тойдағы ысырап тек ақша мен тағамға қатысты емес. Қонақтардың бірнеше сағатын күтумен өткізу де – уақытты бағаламаудың көрінісі. Әсіресе жасы үлкен адамдарға, кішкентай баласы бар отбасыларға немесе ертеңіне жұмысқа баратын қонақтарға бұл қолайсыздық туғызады. Той иесінің қонағын құрметтеуі оны сән-салтанатпен қарсы алуынан ғана емес, уақытын қадірлеуінен де көрінуі керек. Белгіленген уақытта басталып, жүйелі ұйымдастырылған тойдың өзі мәдениеттіліктің бір белгісі емес пе?

Дастарқандағы молшылық пен ысыраптың арасы

Қазақ қонақ күтуді ерекше қадірлейді. Үйіне келген адамға барын беріп, дастарқанын мол жаю – халқымыздың ежелгі дәстүрі. Бірақ қонақжайлық пен ысырапшылдықтың арасы бірдей емес. Қазір кейбір тойларда дастарқанға қойылатын тағамның көптігі сонша, қонақтар оның бәрін жеп үлгермейді. Бірінен кейін бірі әкелінетін салаттар, тіскебасарлар, ыстық тағамдар мен тәттілердің бір бөлігі желінбей қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда той иесі қонағын ерекше құрметтегенімен, жұмсалған қаражат пен тағамның қаншалықты тиімді пайдаланылғаны екінші кезекке ысырылып қалады.

Мәселенің тағы бір жағы бар. Тойға шақырылған қонақтар да кейде дастарқанның молдығына, ұсынылған тағамдардың түріне қарап баға береді. Бұл түсінік той иелерін шығынды көбейтуге итермелеуі мүмкін. Өйткені дастарқан жұтаң көрінсе, сөзге қаламыз деген қауіп бар. Осылайша, қонақжайлықты көрсету ниеті біртіндеп орынсыз бәсекеге ұласады. Негізінде, тойдың қадірі дастарқандағы тағамның санымен өлшенбеуі керек. Қонақтың құрметі оған қанша түрлі ас ұсынылғанынан емес, қалай қарсы алып, қалай шығарып салғанынан көрінеді. Сондықтан дастарқанды жоспарлағанда қонақ саны мен нақты қажеттілікті ескеру ұят емес, керісінше, орынды шешім.

Әлеуметтік желі тойды бәсекеге айналдырды ма?

Соңғы жылдары той мәдениетіне әлеуметтік желілердің ықпалы күшейді. Бұрын бір әулеттің қуанышы сол тойға қатысқан адамдардың арасында ғана талқыланса, қазір ерекше сәттер бірнеше сағаттың ішінде мыңдаған адамға таралуы мүмкін. Қымбат көлікпен келу, ерекше безендірілген зал, танымал өнерпаздың өнер көрсетуі немесе тосын сыйлар көпшіліктің назарын аударады. Мұндай бейнежазбалардың таралуы той ұйымдастырудағы жаңа үрдістерді қалыптастырады. Біреудің тойынан көрген ерекше көріністі келесі адам қайталағысы келеді. Осылайша, бұрын сирек кездесетін сән-салтанат біртіндеп қалыпты талап ретінде қабылдануы мүмкін.

Әлеуметтік желідегі әдемі көріністің артында қанша қаражат жұмсалғаны, той иесінің қаржылық жағдайы қандай екені көпшілікке белгісіз. Бірақ көрермен көбіне оның сыртқы сәнін ғана көреді. Бұл әсіресе жас отбасыларға әсер етуі ықтимал. Өйткені олар өз қуанышын басқалардың тойымен салыстырып, дәл сондай салтанат ұйымдастыруға ұмтылуы мүмкін. Дегенмен әлеуметтік желіні той мәдениетіндегі барлық өзгерістің себебі деуге болмайды. Қазақ қоғамында «жұрттан қалмау», «ел не дейді?» деген түсінік бұрыннан бар. Әлеуметтік желі сол бәсекені көпшілікке көрсетіп, оның ауқымын кеңейте түсті.

Тойдың қадірін қалай қайтарамыз?

Тойдағы ысырапты азайту үшін міндетті түрде қатаң шектеу енгізу немесе көпшілікке бірдей талап қою қажет емес. Ең алдымен, қоғамның тойға деген көзқарасы өзгеруі тиіс. Қуанышты бөлісу мен өзгеге өзінің мүмкіндігін көрсету екі бөлек нәрсе екенін түсінген жөн. Мәселен, жас жұбайлардың болашағына жұмсалатын қаражатты бір күндік салтанатқа жұмсау қаншалықты орынды екенін әр отбасы өзі таразылауы керек. Тойды қарапайым өткізу ұят саналмауы тиіс. Сол сияқты мүмкіндігі жеткен адамның үлкен той жасауы да өзгелерге міндет болмауы қажет.

Бұл ретте ата-аналардың да жауапкершілігі зор. Кейде тойдың қалай өтетінін жас жұбайлардың өзі емес, үлкендер шешеді. Ағайынның көңілін табу, ел алдындағы беделді сақтау немесе бұрынғы тойлардың қарымтасын қайтару ниеті жастардың қалауынан басым түсіп жатады. Сондықтан тойды жоспарлағанда ең алдымен оның кім үшін ұйымдастырылып жатқанын ескерген дұрыс.

ҚМДБ-да өткен кездесуде көтерілген мәселелер де осыған саяды. Тойды мүлде өзгертуден бұрын оның бастапқы мәнін ұмытпау маңызды. Ағайынның басын қосу, үлкеннің батасын алу, жастарға өнеге көрсету және қуанышты бірге бөлісу – қазақ тойының басты құндылықтары.

Қазақтың тойы көп болсын. Бірақ әр той бәсекенің емес, береке мен сыйластықтың көрінісіне айналса, ұлттың ұтары әлдеқайда көп.

Барлық жаңалық