Қазақстан мемлекеттік қызметтерді онлайн көрсету бойынша әлемдегі үздік он елдің қатарына енді. Бүгінде елдегі мемлекеттік қызметтердің 90 пайыздан астамын интернет арқылы алуға болады. Халықтың интернетпен қамтылу деңгейі де 97,5 пайызға жеткен. Бұл көрсеткіштер Қазақстанның цифрландыру саласында едәуір ілгерілегенін аңғартады. Бірақ мемлекеттік қызметтің онлайн қолжетімді болуы оны кез келген азамат еш қиындықсыз пайдалана алады деген сөз емес. Ендеше, Қазақстан халықаралық рейтингте қалай көтерілді, цифрландыру халықтың күнделікті өмірін қаншалықты жеңілдетті және әлі қандай мәселелер шешілмей отыр? Осы сауалдарға жауап іздеп көрдік.
Қазақстан әлемдік рейтингте қалай көтерілді?
Біріккен Ұлттар Ұйымының 2024 жылғы электронды үкіметті дамыту индексінде Қазақстан 193 елдің арасында 24-орын алды. 2022 жылы 28-орында болса, 2020 жылы 29-орынға тұрақтаған. Ал 2003 жылы еліміз бұл тізімде 83-орында тұрған еді. Демек, жиырма жылдан астам уақытта Қазақстан 59 сатыға көтерілген. Бұл аралықта мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі де айтарлықтай өзгерді. Бұрын қарапайым анықтама алу үшін мемлекеттік мекемеге барып, кезек күтуге тура келсе, қазір көптеген құжатты үйден шықпай-ақ рәсімдеуге болады.
БҰҰ бағалауынша, Қазақстанның электронды үкіметті дамыту индексі 0,9009-ға жеткен. Бұл елімізді электронды үкіметі өте жоғары деңгейде дамыған мемлекеттердің қатарына қосты. Ал онлайн қызметтер индексінде Қазақстан 10-орынға көтерілді. Аталған көрсеткіш бойынша алғашқы орындарды Оңтүстік Корея, Дания және Эстония иеленген. Қазақстан Жапониядан кейін орналасып, Қытай мен Германиядан жоғары нәтиже көрсетті.
Дегенмен екі рейтингті шатастырмаған жөн. Электронды үкіметті дамыту индексі мемлекеттік қызметтердің интернет арқылы көрсетілуін ғана емес, елдегі байланыс желілерінің дамуын және халықтың білім деңгейін де ескереді. Ал онлайн қызметтер индексінде мемлекеттік органдардың интернет арқылы қандай қызметтер ұсынатыны, олардың қолжетімділігі мен азаматтарға беретін мүмкіндіктері бағаланады. Сондықтан Қазақстанның үздік ондыққа енуі барлық цифрлық көрсеткіш бойынша әлемдегі алғашқы он елдің бірі екенін білдірмейді. Бұл – мемлекеттік онлайн қызметтер саласындағы жетістік. Оның үстіне аталған нәтиже БҰҰ-ның 2024 жылғы зерттеуіне тиесілі.
ХҚКО-ға бармай-ақ шешілетін мәселе көбейді
Қазақстандағы цифрландырудың нәтижесін электронды қызметтерге деген сұраныстан байқауға болады. «Ұлттық ақпараттық технологиялар» акционерлік қоғамының мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы он айында қазақстандықтар 51,1 миллионнан астам мемлекеттік қызметті онлайн алған. Оның 32,7 миллионы eGov Mobile қосымшасы, 18,3 миллионы электронды үкімет порталы арқылы көрсетілген. Яғни электронды қызметтердің шамамен 64 пайызы смартфон арқылы рәсімделген. Бұл қазақстандықтардың мемлекеттік қызмет алу дағдысы өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. Қазір көпшілікке компьютер іздеп, арнайы сайтқа кіруден гөрі күнделікті пайдаланып жүрген телефоны арқылы құжат рәсімдеу ыңғайлы.
Мобильді қосымшаға деген сұраныс та бірнеше жылда күрт артқан. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің мәліметінше, 2019 жылы eGov Mobile қосымшасын ай сайын 272 мың адам пайдаланса, 2026 жылы олардың саны 7,5 миллионға жеткен. Жеті жылда көрсеткіш шамамен 28 есе өскен. Қазір қосымшада 1100-ден астам мемлекеттік қызмет пен сервис, сондай-ақ 40 түрлі цифрлық құжат қолжетімді. Олардың қатарында жеке куәлік, жүргізуші куәлігі, туу туралы куәлік және студенттік билет бар.
Мұның халыққа беретін пайдасы түсінікті. Бұрын анықтама алу немесе құжат рәсімдеу үшін жұмыс уақытында ХҚКО-ға барып, кезек күту қажет болатын. Қазір көптеген қызметті бірнеше минутта алуға мүмкіндік бар. Бұл азаматтардың уақытын үнемдеп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердің де жұмысын жеңілдетеді. Қағаз құжат айналымы азайып, өтініштерді қабылдау мен қарау тәртібі біртіндеп өзгеріп келеді. Дегенмен 51,1 миллион қызмет көрсетілді деген деректі сонша адам электронды үкіметті пайдаланды деп түсінуге болмайды. Бір азамат жыл ішінде бірнеше рет қызмет алуы мүмкін. Сондықтан бұл көрсеткіш электронды қызметтерге сұраныстың артқанын көрсеткенімен, оларды халықтың қанша бөлігі өз бетінше пайдалана алатынын толық ашпайды.
Рейтингтегі жоғары орын нені көрсетпейді?
Қазақстанның халықаралық көрсеткіштерін салыстырғанда назар аударатын бір жайт бар. БҰҰ-ның 2024 жылғы зерттеуінде еліміздің онлайн қызметтер индексі 0,9390 болса, байланыс инфрақұрылымының көрсеткіші 0,9235, ал адами капитал индексі 0,8403 деңгейінде бағаланған. Яғни мемлекеттік қызметтерді интернетке көшіруде Қазақстанның нәтижесі жоғары болғанымен, халықтың білімі мен дағдыларына қатысты көрсеткіш салыстырмалы түрде төмен.
Мәселе мұнымен шектелмейді. БҰҰ азаматтардың мемлекеттік басқаруға интернет арқылы қатысу мүмкіндігін де бағалайды. Бұл жерде мемлекеттік органдардың ақпарат жариялауы ғана емес, халықтың қоғамдық мәселелерді талқылауға, ұсыныс беруге және шешім қабылдауға қатысуына жасалған жағдайлар ескеріледі. Қазақстан 2022 жылы осы көрсеткіш бойынша 15-орында болса, 2024 жылы 27-орынға түскен. Яғни электронды үкіметтің жалпы рейтингіндегі орны жақсарғанымен, азаматтардың мемлекеттік басқаруға онлайн қатысуы бойынша көрсеткіші 12 сатыға төмендеген.
Бұл айырмашылық цифрландырудың екі қырын көрсетеді. Біріншісі – азаматтың мемлекеттік қызметті жылдам алуы. Екіншісі – оның мемлекеттік органның жұмысына қатысты пікір білдіріп, ұсыныс жасап, қабылданатын шешімдерге ықпал етуі. Қазақстан бірінші бағытта едәуір ілгерілегенімен, екіншісінде әлі де жұмыс істеу қажет екенін халықаралық бағалау аңғартады. Өйткені мемлекеттік қызметтің жылдам көрсетілуі мен мемлекеттік басқарудың ашықтығы бір нәрсе емес.
Интернетпен қамту жоғары, сапасы ше?
Қазақстан халқының 97,5 пайызы интернетпен қамтылған. Соңғы жеті жылда бұл көрсеткіш 7 пайыздық тармақтан астам өскен. Үкімет мәліметінше, соңғы үш жылда телекоммуникация саласына 1 триллион теңгеден астам инвестиция салынған. Осы уақыт ішінде интернет трафигі 67 пайызға артқан. Тек 3G байланысы бар елді мекендер саны бес еседен астам қысқарып, 550-ге дейін азайған. Бұл елде байланыс желілерін жаңарту жұмысы жүріп жатқанын көрсетеді.
Бірақ интернетпен қамту мен оның сапасы екі бөлек мәселе. Мысалы, ауылда мобильді байланыс болғанымен, интернет жылдамдығы төмен немесе жиі үзіліп тұруы мүмкін. Мұндай жағдайда электронды құжатқа қол қою, бейне арқылы жеке басты растау немесе бірнеше құжатты жүктеу қиынға соғады. Оның үстіне интернеттің қолжетімділігі тек байланыс желісіне байланысты емес. Азаматтың смартфоны немесе компьютері болуы, интернет ақысын төлеуге мүмкіндігі жетуі де маңызды.
Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы қыркүйектегі дерегіне сәйкес, Қазақстанда интернетке қосыла алатын 23,8 миллионнан астам мобильді байланыс абоненті тіркелген. Ал тіркелген интернет абоненттерінің саны 3,6 миллионнан асқан. Бұл сандарды халық санымен тікелей салыстыруға болмайды. Өйткені бір адам бірнеше SIM-карта пайдалануы мүмкін. Сондықтан интернеттің қаншалықты кең таралғанын бағалағанда абоненттер санынан бөлек, оны тұрақты пайдаланатын адамдардың үлесі мен өңірлердегі байланыс сапасын да ескеру қажет.
Цифрлық қызмет бәріне бірдей оңай емес
Мемлекеттік қызметтердің басым бөлігі онлайн қолжетімді болғанымен, оны пайдалану үшін белгілі бір дағды керек. Азамат қажетті қызметті тауып, жеке басын растап, өтінішті дұрыс толтырып, оның нәтижесін қадағалай алуы тиіс. Жастар үшін мұндай әрекеттер үйреншікті болуы мүмкін. Ал егде жастағы адамдарға немесе смартфонды тек хабарласу үшін пайдаланатын азаматтарға бұл оңай емес.
Мәселен, электронды цифрлық қолтаңба алу, қосымшаға тіркелу немесе құжат жүктеу кезінде қиындық туындаса, адам бәрібір ХҚКО қызметкерінің көмегіне жүгінеді. Сондықтан мемлекеттік қызметтерді түгелдей интернетке көшіру халыққа қызмет көрсету орталықтарының қажеті болмай қалады деген сөз емес. Керісінше, цифрлық технологияларды меңгермеген азаматтарға көмек көрсету олардың маңызды міндеттерінің бірі болып қала береді.
Бұл мәселе елдегі цифрлық сауаттылықты арттыру қажеттігін де көрсетеді. Мемлекеттік қызметті пайдалану адамның жасына, тұрғылықты жеріне немесе технологияны қаншалықты меңгергеніне тәуелді болмауы керек. Сондықтан цифрландырумен қатар, халыққа жаңа қызметтерді қолдануды үйрету, олардың жұмысын қарапайым тілмен түсіндіру және қажет жағдайда тікелей көмек көрсету маңызды.
Жасанды интеллект мемлекеттік қызметті жеңілдете ала ма?
Қазақстан енді мемлекеттік қызметтерді электронды форматқа көшірумен шектелмей, оларды жасанды интеллект көмегімен жетілдіруге кірісті. Үкіметтің 2026 жылғы қыркүйектегі мәліметіне сәйкес, eGov GPT арқылы сұранысы жоғары 51 мемлекеттік қызмет қолжетімді болған. Олар азаматтардың өтініштерінің шамамен 30 пайызын қамтиды. Жүйе қажетті қызметті іздеуді жеңілдетуге арналған. Азамат порталдағы бөлімдерді ақтармай-ақ, өзіне қандай құжат немесе қызмет қажет екенін қарапайым тілмен түсіндіре алады.
Сонымен қатар мемлекеттік ақпараттық жүйелерді QazTech бірыңғай технологиялық платформасына көшіру жұмысы жүргізіліп жатыр. 2026 жылы 39 жүйені көшіру жоспарланған. Қыркүйек айындағы жағдай бойынша олардың оны жаңа платформада жұмыс істеген. Бұл мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерін өзара байланыстырып, бір мәліметті азаматтан қайта-қайта сұратуды азайтуға мүмкіндік беруі тиіс.
Дегенмен жасанды интеллектіні мемлекеттік қызметтерге енгізгенде оның берген ақпаратының дұрыстығы мен азаматтардың жеке деректерінің қауіпсіздігіне ерекше мән берілуі қажет. Өйткені мемлекеттік қызмет көрсету кезінде жіберілген қате адамның әлеуметтік төлем алуына, құжат рәсімдеуіне немесе өзге де құқықтарын жүзеге асыруына әсер етуі мүмкін. Сондықтан жаңа технологиялардың мүмкіндігін кеңейтумен қатар, олардың жұмысын бақылау және қателіктерді түзету тәртібі де нақты болуы тиіс.
Цифрландырудың келесі кезеңі қандай болмақ?
Қазақстанның онлайн мемлекеттік қызметтер бойынша әлемдік үздік ондыққа енуі – ұзақ жылғы жұмыстың нәтижесі. Электронды үкімет дамып, мемлекеттік қызметтердің басым бөлігі интернетке көшті. Смартфон арқылы құжат рәсімдеу күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналып келеді. Интернет желісі кеңейіп, мемлекеттік органдар жасанды интеллектіні қолдануға кірісті.
Дегенмен цифрландырудың келесі кезеңінде қызметтердің санын көбейтуден гөрі олардың сапасына басымдық беру маңызды. Мәселен, азамат өтінішті онлайн жібергенімен, кейін қосымша құжат жинауға немесе мемлекеттік мекемеге баруға мәжбүр болса, қызмет көрсету тәртібі толық жеңілдеді деу қиын. Сол сияқты интернеті нашар ауылда тұратын немесе цифрлық технологияларды меңгермеген адам үшін электронды қызметтің пайдасы шектеулі болуы мүмкін.
Халықаралық рейтингтер Қазақстанның цифрлық мүмкіндіктерін бағалауға көмектеседі. Бірақ азамат үшін мемлекеттің нешінші орында тұрғанынан гөрі, өз мәселесін қаншалықты тез әрі оңай шеше алатыны маңыздырақ. Сондықтан ендігі міндет – электронды қызметтерді барынша қарапайым ету, өңірлердегі интернет сапасын жақсарту, халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру және жеке деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Қазақстан мемлекеттік қызметтерді интернетке көшіруде едәуір жол жүріп өтті. Енді сол мүмкіндіктердің игілігін елдің әрбір тұрғыны көре алатындай жағдай жасау қажет. Цифрландырудың шынайы нәтижесі де осыдан көрінеді.