Қазақстанда табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен аспайтын халықтың үлесі артып келеді. EnergyProm-ның айтуынша, 2025 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш 4,8%-ға жетіп, шамамен 988,2 мың адамды құрады. Яғни елдегі әрбір жиырмасыншы тұрғын күнкөріс шегінен төмен табыспен өмір сүріп отыр. Бір жыл ішінде мұқтаж жандардың саны 2%-ға көбейген, деп жазады Ozgeris.info.
Жалпы, көрсеткіш айтарлықтай жоғары көрінбегенімен, оның артында өңірлік теңсіздік пен әлеуметтік осал топтардың жағдайы күрделене түскені байқалады. Әсіресе ауылдық жерлердегі ахуал алаңдатарлық деңгейде қалып отыр.
EnergyProm деректеріне сәйкес, қалаларда кедейлік деңгейі 3,6% деңгейінде тұрақталған. Ал ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 2024 жылғы 6,8%-дан 2025 жылы 7%-ға дейін өскен. Бұл ауыл тұрғындары табыс тапшылығын қалалықтарға қарағанда екі есе жиі сезінетінін көрсетеді.
«Ауыл мен қала арасындағы табыс айырмашылығы – құрылымдық мәселе. Ауылда тұрақты жұмыс орындары аз, табыс көздері шектеулі, ал әлеуметтік инфрақұрылым жеткіліксіз. Сондықтан ауыл тұрғындары экономикалық күйзелістерге әлдеқайда осал келеді. Бұл теңсіздік ұзақ жылдар бойы қалыптасқан және оны қысқа мерзімде жою қиын», дейді сарапшылар.
Өңірлік тұрғыда кедейлік деңгейі біркелкі емес. Елдің 20 өңірінің 9-ында көрсеткіш орташа республикалық деңгейден жоғары. Антилидер ретінде Түркістан облысы қалып отыр – 8,4%. Одан кейін Маңғыстау облысы (7,9%), Абай облысы (7,4%) және Жетісу облысы (7%) тұр. Бұл өңірлерде шамамен әрбір он екінші тұрғын күнкөріс деңгейіне жете алмайды.
Ал ең қолайлы жағдай ірі қалалар мен индустриялық өңірлерде байқалады. Астана қаласында кедейлік деңгейі 2,6% болса, Қарағанды және Атырау облыстарында 3,1% деңгейінде тіркелген. Бұл экономикалық белсенділік пен табыс көздерінің әркелкі орналасқанын көрсетеді.
Ең алаңдатарлық үрдіс – шектен шыққан кедейліктің күрт өсуі. Яғни табысы тек азық-түлікке ғана жететін халықтың үлесі бір жыл ішінде үш есе өсіп, 0,3%-ға жеткен. Бұл көрсеткіш әсіресе қалаларда айқын байқалады: 2024 жылғы 0,1%-дан 2025 жылы 0,3%-ға дейін артқан. Ауылдық жерлерде бұл деңгей 0,2% шамасында өзгеріссіз қалған.
Өңірлер арасында тақыр кедейлік ең жоғары Ұлытау облысында тіркелген – 3%. Бұл ел бойынша орташа көрсеткіштен 10 есе жоғары. Сонымен қатар Қарағанды облысында 1,3%, Ақмола облысында 1% деңгейінде қалыптасқан. Бұл деректер кедейліктің белгілі бір аймақтарда шоғырланып отырғанын көрсетеді.
«Тақыр кедейліктің өсуі – өте қауіпті сигнал. Бұл енді адамдардың тек табысы аз емес, олардың негізгі қажеттіліктерін, соның ішінде азық-түлікті қамтамасыз ету мүмкіндігі шектелгенін білдіреді. Мұндай жағдайда әлеуметтік тәуекелдер күшейеді, қоғамдағы теңсіздік тереңдей түседі», дейді сарапшылар.
Сарапшылардың пікірінше, кедейлік деңгейіне ең үлкен әсер ететін факторлардың бірі – отбасы құрамының көлемі. Статистика көрсеткендей, 5 және одан да көп адамы бар отбасыларда кедейлік деңгейі 9,1%-ға жетеді. Бұл төрт адамнан тұратын отбасылардағы көрсеткіштен (2,6%) 3,5 есе, ал үш адамнан тұратын отбасылардан (0,9%) шамамен 10 есе жоғары.
Ірі отбасылар арасында шектен шыққан кедейлік те жиі кездеседі – 0,4%. Ал шағын отбасыларда бұл көрсеткіш нөлге жақын. Жалғызбасты адамдар арасында мұндай жағдай тіркелмеген.
«Көпбалалы отбасылар ең осал әлеуметтік топқа айналып отыр. Олардың кедейлікке ұшырау қаупі жалғызбасты адамдармен салыстырғанда шамамен 75 есе жоғары. Бұл – қазіргі әлеуметтік қолдау жүйесі олардың нақты қажеттіліктерін толық өтей алмай отырғанының айқын көрінісі. Жәрдемақы мен төлемдер бар, бірақ олар инфляция мен нақты шығындардың өсуіне ілесе алмай отыр», дейді сарапшылар.
Мамандардың айтуынша, соңғы жылдары жалақының номиналды өсімі байқалғанымен, инфляция бұл өсімді «жеп қойып» отыр. Соның салдарынан халықтың нақты табысы артпай, керісінше төмендеуде.
«Халықтың табысы өсіп жатқандай көрінеді, бірақ бұл тек қағаз жүзіндегі көрсеткіш. Нақты өмірде адамдардың сатып алу қабілеті төмендеп барады. Азық-түлік, коммуналдық қызметтер мен күнделікті шығындар қымбаттап жатыр. Сондықтан адамдардың тұрмысы жақсармай, керісінше қысым күшейіп отыр», деп түсіндіреді сарапшылар.
Жалпы алғанда, Қазақстандағы кедейлік мәселесі күрделі сипат алып отыр. Әсіресе ауыл тұрғындары мен көпбалалы отбасылардың жағдайы ерекше назар аударуды талап етеді. Сарапшылардың пікірінше, бұл мәселені шешу үшін тек әлеуметтік төлемдерді арттыру жеткіліксіз. Экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту, өңірлік теңсіздікті азайту және тұрақты табыс көздерін қалыптастыру қажет.
