Елімізде медициналық тексеруден өтуді әлі күнге дейін формальды рәсім деп қабылдайтындар аз емес. Әсіресе зиянды және қауіпті өндірістерде, қоғамдық көлік, логистика, мұнай-газ, энергетика сияқты салаларда ауысым алдындағы не ауысымнан кейінгі тексеру қағаз жүзінде орындалғанымен, іс жүзінде оның сапасы мен жеделдігі жиі сынға ұшырайды, деп жазады Ozgeris.info.
Халық медициналық тексеруден өтуді қиынсынады, ал жұмыс беруші үшін мұндай рәсім көп адамды, көп уақытты және көп шығынды талап етеді. Осындай олқылықтың орнын толтыру үшін заңгер әрі кәсіпкер Шыңғыс Құлахметов Med365 автоматтандырылған медициналық тексеру жүйесін өндіріске енгізген.
Med365 – ауысымға шығар алдында немесе ауысымнан кейін қызметкердің денсаулық көрсеткіштерін жедел тексеруге арналған шешім. Жүйе автоматтандырылған медициналық тексеру құрылғысына, яғни термометр, тонометр, алкотестер және пупиллометр сынды құралдарға, сондай-ақ жиналған деректерді талдап, денсаулыққа төнетін қатерді анықтайтын бағдарламалық жасақтамаға сүйенеді. Барлық мәлімет арнайы жүйеге түседі, оны жасанды интеллект өңдейді, ал нәтижесінде дәрігерге немесе фельдшерге адам денсаулығындағы күмәнді белгілер жөнінде ескерту беріледі. Бүгінде мұндай жүйені «Самұрық-Қазына» қорының құрылымдары, «Қазатомөнеркәсіп», «ҚазТрансОйл», «АлматыЭлектроТранс» және басқа да ұйымдар пайдаланып отыр.
Бұл бастаманың өзегінде қарапайым, бірақ өте өзекті мәселе жатыр. Қауіпті өндірісте немесе жолаушы тасымалында қызметкердің денсаулығы – оның жеке мәселесі ғана емес, тікелей қоғамдық қауіпсіздік факторы. Шыңғыс Құлахметов осы түйінді ашық айтады:
«Қаншама адам ауысым алдында немесе ауысымнан кейін медициналық куәландырудан өтуге міндетті. Регламент бойынша оған 1 сағат бөлінеді. Міне, 600 жүргізуші бар флотта осындай уақыт ішінде барлығын қалай тексеруге болатынын елестетіп көріңізші? Үдеріс тек формальдылыққа айналады. Сонда қаншама адам тексерусіз рұқсат алады. Бірақ бұл дұрыс емес, өйткені автобус жүргізушілері күн сайын мыңдаған адамды тасымалдайды. Олардың денсаулығы жолаушылар қауіпсіздігі үшін маңызды. Біз бұл мәселені шешкіміз келді»
Бұл жерде кәсіпкер жай ғана жаңа құрылғы ұсынып отырған жоқ. Ол еңбек қауіпсіздігі мен медициналық бақылаудағы «қағаз үшін тексеру» мәдениетін нақты технологиямен ауыстыруға талпынып отыр. Жүйенің тағы бір маңызды қыры – жеке сәйкестендірудің нақтылығы. Med365-ті пайдаланатын кәсіпорын қызметкерлері алдымен базаға тіркеледі, суретке түседі, содан кейін құрылғы Face ID арқылы адамды таниды. Med365 техникалық директоры Асхат Шәкенов мұндағы басты артықшылықтың бірі дәл осы сенімді сәйкестендіру екенін айтады:
«Өнімді сынаған кезде тану жүйесіне әртүрлі ұлт өкілдерінің 700 мың фотосуреті жүктелді. Бұл жұмысшыларды айнымай тануға көмектеседі. Бізде бір кәсіпорында егіздер болды, бірақ бағдарлама оларды еш қиындықсыз танып, ажырата білді. Сәйкестендіруден кейін тексерістен регламент бойынша өтуге болады. Тыныс тексеретінге үрлеп, қан қысымын өлшеуге болады. Ең қызығы – пупиллометр. Оның көмегімен шаршау дәрежесі белгіленеді және есірткіге деген күдік тексеріледі. Деректер компьютер, фельдшер немесе медбикеге жіберіледі. Олар денсаулық жағдайын бағалайды және жұмысқа рұқсат беру-бермеу туралы шешім қабылдайды. Соңғы сөзді маман айтады».
Ш.Құлахметов жобаны тек бүгінгі нарыққа бейімделген құрал ретінде емес, ұзақ мерзімді ұлттық технологиялық платформа ретінде қарастырады. Оның мақсаты – құрылғыны толық отандық өнімге айналдыру. Қазір әзірге тонометр Жапониядан, алкотестер Оңтүстік Кореядан, монитор Қытайдан алынады. Бірақ команда барлық жиынтықтауыштарды Қазақстанда өндіру мүмкіндігін қарастырып жатыр. Сонымен бірге олар тек ауысым алдындағы және ауысымнан кейінгі тексерумен шектелмейтін, сақтандыруды, кәсіби тексерулерді, еңбекті қорғауды және өндірістік гигиенаны біріктіретін толыққанды медициналық ақпараттық жүйе жасауды көздейді. Бұл – тар өнімнен экожүйеге қарай ұмтылыс.
Жобаның әлеуметтік астары да бар. Шыңғыс Құлахметов MedTech бағытын кездейсоқ таңдамаған. Оның 18 жасында әкесі инфаркттан қайтыс болған. Осыдан кейін ол аға буынның өз денсаулығына ұқыпсыз қарайтынын, ал кейін бұл әдет өз қатарластарының арасында да сақталғанын аңғарған. Оның пайымынша, адамдар дәрігерге бармаудың түрлі сылтауын табады. Сондықтан бұл стартаптың түпкі мақсаты тек құрылғы сату емес, денсаулыққа жауапкершілік мәдениетін күшейту. Осы қырынан қарағанда, Med365 – медициналық технология ғана емес, профилактикалық денсаулық философиясына сүйенген жоба.
Шетелдік тәжірибе де мұндай шешімдердің уақыт талабына сай екенін көрсетеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы цифрлық денсаулық сақтаудың басты міндеттерінің бірі – деректерді, зерттеу нәтижелерін және технологиялық шешімдерді нақты іске айналдыру, сондай-ақ интероперабельдік пен дерек алмасу стандарттарын күшейту екенін айтады. Яғни денсаулық сақтау саласындағы цифрландыру тек сервисті ыңғайлы ету емес, уақытылы шешім қабылдауға негіз болатын сенімді дерек жүйесін құруға бағытталуы керек. Med365 сияқты шешімдердің маңызы да осында: олар бір реттік тексеруді цифрлық ізге түсіріп, кейінгі талдауға жарайтын жүйелі дерек қалыптастырады.
Соңғы жылдары өндірістік медицинада «reactive care»-ден «predictive prevention»-ге, яғни мәселе туындаған соң әрекет етуден қауіптің алдын ала белгісін табуға көшу тұжырымдамасы күшейді. OECD 2026 жылғы есебінде жасанды интеллектіні денсаулық сақтау жүйесіне ауқымды енгізуге кедергі келтіретін негізгі факторлардың қатарында дерек базасының бытыраңқылығы, реттеуші айқындықтың жетіспеуі, басқару мен кадр әлеуетінің әлсіздігі аталатынын жазады. Мұның Қазақстандағы өндірістік медицина үшін де маңызы бар. Егер тексеру цифрландырылса, бірақ оның дерегі мекеме ішінде қалып, сақтандыру, еңбекті қорғау, кәсіби аурулардың алдын алу жүйелерімен байланыспаса, онда технологияның мүмкіндігі шектеліп қалады. Ал Med365 секілді шешімдер дәл осы үзілген буындарды біріктіруге талпынып отыр.
Өндірістік ортадағы шаршау мен денсаулық қауіптері – жай тұрмыстық мәселе емес. АҚШ-тың NIOSH орталығы жұмыс кестесінің бұзылуы, ұйқы тапшылығы және шаршау еңбек қауіпсіздігіне тікелей қатер екенін айтады; әсіресе көлік қауіпсіздігі мен ауысымдық еңбек жағдайында бұл фактор апат тәуекелін арттырады. Демек пупиллометр арқылы шаршау белгілерін анықтау немесе физиологиялық көрсеткіштерді жедел бағалау сияқты функциялар тек медициналық процедура емес, алдын алу қауіпсіздігінің құралы саналады. Бұл тұрғыдан Med365-тің логикасы халықаралық еңбек қауіпсіздігі күн тәртібімен үндес.
Мұндай шешімдердің нарықтық келешегі де бар. 2026 жылы жарияланған салалық шолуларда жаһандық occupational health market көлемі бірнеше миллиард доллармен есептеліп, алдағы жылдары өсетіні көрсетілген. Бұл өсімнің негізгі себебі – жұмыс берушілердің реактивті медициналық қызметтен гөрі, дерекке негізделген профилактикаға, бақылауға және қызметкер саулығын корпоративтік басқару жүйесіне енгізуге көбірек мән бере бастауы. Нарықтық тілмен айтқанда, өндірістік медицина енді тек міндетті талап емес, тиімділік пен тәуекелді басқарудың құралына айналып барады.
Бірақ мұндай жобаларға тек технологиялық жетістік ретінде қарау жеткіліксіз. Мұнда құқықтық және этикалық сұрақтар да бар. Face ID арқылы сәйкестендіру, денсаулық көрсеткіштерін жинау, шаршау немесе күмәнді жағдайларды тіркеу – бұлардың бәрі өте сезімтал деректер санатына жатады. Сондықтан мұндай жүйелердің табысы тек құрылғының дәлдігіне емес, деректерді қорғау, қызметкердің құқығын сақтау, медициналық шешімнің соңғы сөзін адам маманға қалдыру сияқты қағидалардың орындалуына тәуелді.
Тағы бір маңызды мәселе – кадр тапшылығы мен шығын құрылымы. Көптеген компания ауысым алдындағы тексеру үшін үлкен фельдшерлік штат ұстайды, жалақы төлейді, салық төлейді, әкімшілік бақылау жүргізеді. Шыңғыс Құлахметовтің айтуынша, бірнеше АСМО құрылғысын орнату арқылы уақыт пен қаржыны үнемдеуге болады. Бұл ретте автоматтандырудың мақсаты медицина қызметкерін ығыстыру емес, оның еңбегін анағұрлым маңызды шешімдерге бағыттау. OECD-тің денсаулық сақтау саласындағы AI жөніндегі есебі де осыны айтады: жасанды интеллект кадр тапшылығы жағдайында денсаулық қызметкерлерінің жұмысын жеңілдетіп, олардың уақытын жоғары құнды міндеттерге босатуға көмектесе алады.
Бұл жерде «human-in-the-loop» және «augmented decision-making» деген екі ұғымды бөліп айтуға болады. Біріншісі – жүйе қанша дамыса да, соңғы шешімде адам маманның қатысуы міндетті болуы. Екіншісі – технология дәрігерді не фельдшерді алмастырмай, оның пайымын күшейтуі. Med365-тің қазіргі моделі дәл осы екі қағидаға жақын: құрылғы дерек жинайды, алгоритм тәуекелді байқайды, бірақ шешімді медицина қызметкері шығарады. Заманауи MedTech әлемінде дәл осы тәсіл ең орнықты жол ретінде қарастырылып отыр.
Еде қауіпті және зиянды өндірістерде 1,5 миллион адам жұмыс істейді және олардың бәрі күн сайын медициналық тексеруден өтуге тиіс. Егер осы көлемді ескерсек, өндірістік медицинаны автоматтандыру – тар нарықтық жоба емес, еңбек қауіпсіздігі, қоғамдық көлік қауіпсіздігі, корпоративтік денсаулық және цифрлық медицина түйіскен ірі бағыт. Мұндай шешімнің артықшылығы тек уақыт үнемдеуде емес, деректің жинақталуында. Себебі күн сайын жаңарып отыратын көрсеткіштер арқылы жұмыс беруші бір қызметкердің емес, тұтас ұжымның апта, ай, жыл ішіндегі денсаулық динамикасын бақылай алады.
