Қаржы нарығында кейінгі жылдары енгізілген өзгерістер азаматтардың құқықтарын қорғауға және ашықтықты арттыруға бағытталды. Соның ішінде кредит беру кезінде сақтандыру қызметін таңдау тәртібіне қатысты жаңашылдықтар көпшіліктің назарын аударып отыр. Бұған дейін банктер мен микроқаржы ұйымдары (шағын несие беретін қаржы ұйымдары) клиентке өздері ұсынған сақтандыру компаниясын ғана міндеттеп келсе, енді бұл тәжірибе заң жүзінде шектелді. «Қаржылық сауат» телеграм-арнасы бұл мәселеге тоқталып, азаматтардың өз құқықтарын білуі маңызды екенін атап өтеді, деп жазады Ozgeris.info.
«Кредит аларда сақтандыру компаниясын өзіңіз таңдай алатыныңызды білесіз бе? Бұрын жағдай басқаша еді. Банкке немесе микроқаржы ұйымына барсаңыз, олар тек өздерінің «серіктес» компаниясын ғана ұсынатын. Оған клиенттің көнбеске амалы жоқ болатын», делінген арна мәліметінде.
Расымен, бұған дейін сақтандыру қызметі көбіне формалды сипатта болып, оның негізгі қаржылық пайдасы кредитордың өзіне тиетін. Мысалы, 100 мың теңге көлемінде сақтандыру үшін төлем жасалған жағдайда, оның 90 мың теңгесіне дейінгі бөлігі банк немесе микроқаржы ұйымының делдалдық табысы ретінде қалып отырған. Яғни, клиент төлеген қаражаттың басым бөлігі нақты сақтандыру тәуекелдерін жабуға емес, қаржы ұйымының пайдасына жұмсалған.
Қабылданған заңнамалық өзгерістер осы олқылықтың орнын толтыруға бағытталған. Енді банк немесе микроқаржы ұйымы сақтандыру қызметінен 10 пайыздан артық комиссия ала алмайды. Бұл – қаржы нарығындағы делдалдық табысты шектеудің нақты тетігі. Нәтижесінде сақтандыру құны біршама әділ қалыптасып, клиент үшін қаржылық жүктеме азаюы тиіс.
Тағы бір маңызды жаңалық – таңдау еркіндігі. Енді кредитор клиентке белгілі бір сақтандыру компаниясын міндеттей алмайды. Егер азамат нарықтан талаптарға сай, бірақ арзанырақ сақтандыру қызметін тапса, банк немесе микроқаржы ұйымы оны қабылдауға міндетті. Бұл – тұтынушы құқығын кеңейтетін әрі нарықтағы әділ бәсекені қалыптастыратын қадам.
Сондай-ақ заңда «ойлану мерзімі» енгізілген. Яғни, азамат кредит алғаннан кейін 14 күн ішінде сақтандыру шартынан бас тартып, төлеген қаражатын қайтарып ала алады. Дегенмен бұл жағдайда кредиттің пайыздық мөлшерлемесі қайта қаралуы мүмкін. Бірақ ол бастапқы келісімшартта көрсетілген шектен аспауы тиіс. Бұл норма бір жағынан тұтынушыға икемділік берсе, екінші жағынан қаржы ұйымының тәуекелін де ескереді.
Қарызды мерзімінен бұрын өтеу мәселесінде де оң өзгеріс бар. Егер азамат ұзақ мерзімге алған кредитін ертерек жауып тастаса, пайдаланылмаған кезең үшін төленген сақтандыру сомасының бір бөлігін қайтарып алуға құқылы. Мысалы, бес жылға алынған кредит екі жылда өтелсе, қалған үш жылға арналған сақтандыру қаражаты клиентке қайтарылады. Бұл үшін өтініш бергеннен кейін қаржы ұйымы бес жұмыс күні ішінде төлемді жүзеге асыруы тиіс. Мұнда да ұсталым мөлшері 10 пайыздан аспауы керек.
«Қаржылық сауат» арнасы сақтандырудан толық бас тартуға асықпау керектігін де ескертеді. «Сақтандырудан мүлдем қашудың да қажеті жоқ. Бұл, ең алдымен, өз жақындарымызға жасаған қамқорлығымыз болады. Күтпеген жағдай бола қалса, миллиондаған қарыз отбасы мүшелеріне ауыр жүк болып қалуы мүмкін. Ондай кезде сақтандыру компаниясы жауапкершілікті өз мойнына алады», дейді арна авторы.
Шынында да, сақтандыру – тек қосымша шығын емес, қаржылық қауіпсіздік құралы. Алайда оны саналы түрде, шарттарын толық түсініп барып рәсімдеу маңызды. Әсіресе, кей жағдайда сақтандыру төлемі кредит сомасынан ұсталып, қолдағы нақты қаражаттың азаюына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда 14 күндік мерзімді пайдаланып, шартты қайта қарастыру орынды.
Сондай-ақ нарықтағы бағаларды салыстыру да артық болмайды. Кейде қаржы ұйымдары ұсынған сақтандыру қызметі сыртқы нарықтағы баламалардан әлдеқайда қымбат болуы мүмкін. Мұндайда тұтынушы өзіне тиімді нұсқаны таңдауға құқылы. Жалпы, енгізілген өзгерістер қаржы қызметтерін тұтынушылардың құқықтарын қорғауға бағытталғанымен, негізгі жауапкершілік азаматтың өзіне де жүктеледі. Кредит шартын мұқият оқу, әрбір төлемнің мәнін түсіну және қажет болған жағдайда сұрақ қою – қаржылық сауаттылықтың басты белгілері.
