Әлемдік экономикадағы өзгерістер, геосаяси тұрақсыздық пен жеткізу тізбектерінің үзілуі көптеген мемлекетке импортқа тәуелді болудың тәуекелін көрсетті. Осындай жағдайда ішкі сұранысты өз өндірісі есебінен қамтамасыз ету кез келген елдің экономикалық қауіпсіздігін айқындайтын маңызды факторға айналып отыр. Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше өзекті. Себебі ел экономикасы ұзақ жылдар бойы негізінен шикізат экспортына сүйеніп келді. Сондықтан бүгінде отандық өндірісті дамыту стратегиялық бағыт ретінде қарастырылуда, деп жазады Ozgeris.info.
Президент тапсырмасы аясында Үкімет соңғы жылдары өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға және қазақстандық өндірушілерді қолдауға басымдық беріп келеді. 2026 жылы бұл мәселе Үкімет отырыстарында, салалық кеңестерде және өңірлік кездесулерде бірнеше рет талқыланды.
Отандық өндірушілерге қолдау жүйесі күшейді
4 тамызда өткен Үкімет отырысында Премьер-министр Олжас Бектенов қазақстандық тауар өндірушілерді қолдаудың негізгі тетіктері толық іске қосылғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, бүгінде мемлекеттік және инфрақұрылымдық жобаларда қазақстандық кәсіпорындарға басымдық беріледі, ал жаңа өндірістер үшін қолайлы салықтық жағдай жасалған.
Ендігі басты міндет – ішкі нарықтағы қазақстандық өнімнің үлесін арттырып қана қоймай, оны шетел нарығына шығару.
Қолдау енді барлық саланы қамтиды
Қазіргі таңда мемлекеттік қолдау өнеркәсіп, машина жасау, фармацевтика, агроөнеркәсіп кешені, азық-түлік өндірісі, құрылыс және автомобиль жасау сияқты негізгі салаларды қамтып отыр.
Бұл Қазақстанның импортты алмастыру саясатының жаңа кезеңге өткенін көрсетеді. Яғни мемлекет енді тек жекелеген кәсіпорындарды емес, тұтас өндірістік тізбекті дамытуға көңіл бөліп жатыр.
Мұндай саясат:
- жаңа жұмыс орындарын ашады;
- бюджетке түсетін салық көлемін ұлғайтады;
- импортқа тәуелділікті азайтады;
- ішкі нарықтағы бағаның тұрақтылығына ықпал етеді.
Жаңа реестр енгізілді
2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстанда Отандық тауар өндірушілердің бірыңғай тізілімі іске қосылды.
Бұл жүйе қай кәсіпорынның шын мәнінде Қазақстанда өндіріс жүргізетінін цифрлық форматта анықтайды. Соның арқасында мемлекеттік қолдау нақты өнім шығаратын кәсіпорындарға ғана көрсетіледі.
2026 жылғы шілде айындағы мәлімет бойынша тізілімге:
- 6574 кәсіпорын енгізілген;
- оның ішінде 4552-сі өз өнімін өндіреді;
- 2022 кәсіпорын қайта өңделген өнім шығарады.
Бұл механизм мемлекеттік қолдаудың ашықтығын арттырып, жалған өндірушілердің жеңілдіктер алуына жол бермеуге бағытталған.
Өндіріс көлемі артып келеді
Соңғы жылдары өңдеуші өнеркәсіп тұрақты өсім көрсетіп отыр.
Ұлттық аналитикалық орталықтың дерегіне сәйкес:
- 2021–2025 жылдары негізгі өңдеуші салалардың орташа жылдық өсімі 11,2% болды;
- 2025 жылы өсім 12,1%-ға жетті.
Сонымен қатар импорт өсімінің қарқыны күрт баяулаған. Егер 2021–2023 жылдары импорт жылына орта есеппен 23,9% өссе, 2023–2025 жылдары бұл көрсеткіш 2,9%-ға дейін төмендеген.
Бұл ішкі өндірістің күшейіп, сырттан келетін дайын өнімнің орнын біртіндеп қазақстандық кәсіпорындар басып жатқанын көрсетеді.
Машина жасау мен жоғары технологиялық өндіріс дамып келеді
Өнеркәсіп құрылымында да айтарлықтай өзгерістер байқалады.
Машина жасау саласының үлесі:
- 13,9%-дан 17,2%-ға дейін өсті.
Ал жоғары технологиялық өндірістің үлесі:
- 20,7%-дан 27,6%-ға дейін артқан.
Бұл Қазақстан экономикасының шикізатқа тәуелділіктен біртіндеп алыстап келе жатқанын аңғартады.
Биылғы нәтижелер қандай?
2026 жылдың алғашқы жартысында:
- өңдеуші өнеркәсіп – 9,8%;
- азық-түлік өндірісі – 14,7%;
- сусын өндірісі – 4,4% өсті.
Ауыл шаруашылығы шикізатын терең өңдеу де қарқын алып келеді.
200 жаңа жоба іске асады
2026 жылы жалпы құны 1,7 триллион теңгені құрайтын 200 индустриялық жобаны жүзеге асыру жоспарланған.
Толық қуатына шыққаннан кейін бұл кәсіпорындар:
- жылына 1,5 триллион теңгенің өнімін шығарады;
- шамамен 500 миллиард теңгенің өнімі экспортқа жөнелтіледі.
Ауыл шаруашылығы да жаңарады
2026–2030 жылдарға арналған мал шаруашылығын дамыту жоспары бойынша:
- ет өндірісі 1,8 млн тоннаға дейін ұлғаяды;
- экспорт көлемі екі есеге өседі;
- ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу күшейеді;
- импортқа тәуелділік төмендейді.
Сонымен қатар ауыл шаруашылығы техникасын өндіру саласында да оң өзгерістер байқалады. Қазіргі уақытта Қазақстан кәсіпорындары ішкі нарықтағы тракторлар мен комбайндардың шамамен 90 пайызын қамтамасыз етеді. Ал сатып алынатын техниканың 95 пайызы – Қазақстанда құрастырылған өнім.
Қазақстандық өнімге сұраныс қалай артып жатыр?
Үкімет мемлекеттік қолдаумен қатар тұтынушылардың таңдауы арқылы да отандық өнімді қолдауға күш салып отыр.
2026 жылдың маусымынан бастап Сауда және интеграция министрлігі, QazTrade және Ұлттық аналитикалық орталық бірлесіп іске асырған жоба аясында дүкендерде қазақстандық өнімдерді орналастыру тәсілі өзгертілді.
Нәтижесінде еліміздің 40 сауда желісінде қазақстандық ірімшіктің сатылымы 7 пайызға артқан.
Бұл тәсіл бұған дейін Астанада Magnum сауда желісінде сынақтан өткізіліп, тиімділігін дәлелдеген болатын.
Алдағы міндет
Мамандардың пікірінше, Қазақстандағы жаңа өнеркәсіп саясаты енді тек мемлекеттік жеңілдіктермен шектелмейді. Ол өндірістің толық циклін қамтитын жүйеге айналып келеді.
Алдағы кезеңде негізгі назар:
- 200 индустриялық жобаны толық іске қосуға;
- агроөнеркәсіп кешенінде терең өңдеуді дамытуға;
- импортқа тәуелді өнімдердің өндірісін ұлғайтуға;
- ішкі нарықтағы қазақстандық өнім үлесін көбейтуге;
- шикізаттық емес экспортты арттыруға бағытталады.
Осылайша, Қазақстан отандық өндірісті күшейту арқылы экономиканың тұрақтылығын арттырып, ішкі нарықты сапалы әрі бәсекеге қабілетті қазақстандық өніммен қамтамасыз етуді көздеп отыр.
