Қазақстанның АҚШ-пен тікелей әуе қатынасын ашу жолындағы маңызды кезең басталды. 21-25 қыркүйек аралығында елде АҚШ Федералдық авиация әкімшілігінің (FAA) International Aviation Safety Assessment — IASA бағдарламасы аясындағы халықаралық бағалауы өтуде. Бұл тек авиация саласына қатысты техникалық тексеріс емес. Оның нәтижесі Қазақстанның америкалық нарыққа тікелей шығу мүмкіндігіне әсер ететін негізгі шарттардың бірі болмақ.
FAA Қазақстанда нені бағалайды?
IASA бағдарламасының негізгі мақсаты — жекелеген әуе компаниясының жұмысын емес, мемлекеттің азаматтық авиация қауіпсіздігін қаншалықты тиімді бақылай алатынын бағалау.
FAA Қазақстанның авиациялық заңнамасын, мемлекеттік бақылау тетіктерін, мамандарды лицензиялау жүйесін, ұшақтардың ұшу жарамдылығын және ұшу операцияларын қадағалау мүмкіндігін қарайды. Бағалау Халықаралық азаматтық авиация ұйымы — ICAO белгілеген қауіпсіздікті мемлекеттік қадағалаудың сегіз негізгі элементіне сүйенеді.
Олардың қатарында:
* азаматтық авиация саласындағы негізгі заңнаманың болуы;
* нақты авиациялық операцияларға арналған нормативтік талаптар;
* мемлекеттік авиациялық жүйе және қауіпсіздікті қадағалау функциялары;
* техникалық мамандардың біліктілігі мен даярлығы;
* техникалық нұсқаулықтар мен қауіпсіздікке қатысты ақпарат;
* лицензиялау, сертификаттау және рұқсат беру жүйесі;
* мемлекеттік бақылау және инспекциялық қадағалау;
* анықталған қауіпсіздік мәселелерін шешу механизмдері бар. Яғни мәселе «Қазақстанда ұшақтар қауіпсіз бе?» деген бір ғана сұрақпен шектелмейді. Негізгі мәселе — мемлекеттің авиациялық қауіпсіздік талаптарының орындалуын жүйелі түрде бақылауға қабілеті бар ма?
Неліктен бұл АҚШ рейстері үшін маңызды?
IASA нәтижесінде мемлекетке Category 1 немесе Category 2 санаттарының бірі беріледі. FAA түсіндіруінше, Category 1 мемлекет авиациялық қауіпсіздікті мемлекеттік қадағалау жүйесі ICAO стандарттарына сәйкес келетінін білдіреді. Мұндай санаттағы елдердің тиісті талаптарды орындаған әуе тасымалдаушылары АҚШ-қа жаңа бағыттар ашып, америкалық авиакомпаниялармен code-share келісімдерін жүзеге асыра алады.
Ал Category 2 жағдайында жаңа бағыттарды ашуға және америкалық тасымалдаушылармен белгілі бір code-share операцияларына шектеулер қойылады. Сондықтан Қазақстан үшін қазіргі бағалаудың маңызы өте жоғары. Дегенмен бір маңызды жайтты ескеру қажет: Category 1 автоматты түрде «ертең Қазақстаннан АҚШ-қа ұшақ ұша бастайды» дегенді білдірмейді. Бұл — қажетті шарттардың бірі ғана.
Air Astana-ның рөлі қандай?
Бағалаудың тағы бір маңызды бөлігі — 24 қыркүйекте FAA сарапшыларының Air Astana компаниясына техникалық сапары. Бұл жерде де айырмашылықты түсіну маңызды. IASA негізінен мемлекеттің авиациялық қауіпсіздікті қадағалау қабілетін бағалайды. FAA-ның өз мәліметінше, бағдарлама жеке әуе компаниясының емес, мемлекеттің авиациялық қадағалау жүйесіне бағытталған.
Қазақстанның Авиациялық әкімшілігінің мәліметінше, Air Astana-ға сапар компанияның АҚШ Көлік министрлігінен коммерциялық қызметке рұқсат алу процесінде ұсынылған ақпаратты нақтылауға бағытталған. Бұл компанияның әуе тасымалдаушы сертификатын тексеретін кәдімгі инспекция ретінде қарастырылмайды. Бұл Air Astana-ның АҚШ нарығына шығу процесі қатар жүріп жатқанын көрсетеді.
Тікелей рейс қашан ашылады?
Міне, ең көп талқыланатын сұрақ осы. Қазақстан мен АҚШ арасында тікелей әуе қатынасын ашу бірнеше жылдан бері күн тәртібінде тұр. Алайда нақты рейстің іске қосылуы бір ғана шешімге тәуелді емес. Біріншіден, Қазақстанның авиациялық қадағалау жүйесі FAA талаптарына сәйкес болуы қажет. Екіншіден, әуе компаниясы АҚШ нарығына шығу үшін қажетті американдық рұқсаттардан өтуі керек. Үшіншіден, рейсті тұрақты орындауға мүмкіндік беретін ұзақ қашықтыққа арналған әуе кемесі қажет. Осы факторлардың барлығы бір-бірімен байланысты.
Сондықтан қазіргі IASA бағалауын тікелей рейстің ашылуының өзі емес, сол рейске апаратын маңызды институционалдық кезең ретінде қарастырған дұрыс.
Неге дәл қазір бұл мәселе қайта өзекті болып отыр?
Қазақстан билігі соңғы екі жылда АҚШ-пен әуе қатынасын дамыту бағытында жүйелі жұмыс жүргізіп келеді. Авиация қауіпсіздігі бойынша 2024 жылғы алдын ала техникалық шолудан кейін Қазақстан тарапы FAA-мен жұмысты жалғастырған. Ал 2026 жылғы қыркүйектегі толық бағалау — осы жұмыстың келесі кезеңі. Қазір мәселе тек Алматы немесе Астана — Нью-Йорк бағытын ашумен шектелмейді. АҚШ-пен тікелей әуе қатынасының пайда болуы Қазақстанның халықаралық авиациялық байланысын кеңейтіп, елдің Орталық Азиядағы транзиттік және іскерлік авиация хабы ретіндегі рөлін де күшейтуі мүмкін.
Экономикаға қандай әсері болуы мүмкін?
Тікелей әуе қатынасы ең алдымен адамдардың қозғалысын жеңілдетеді. Қазақстан азаматтары АҚШ-қа үшінші ел арқылы ұшпай, тікелей бағытты пайдалана алады. Бұл уақытты қысқартумен қатар, транзиттік шығындарды да төмендетуі ықтимал. Бизнес үшін де мұндай бағыттың маңызы бар. Қазақстан мен АҚШ арасындағы инвестициялық, сауда және технологиялық байланыстар артқан сайын тікелей әуе қатынасына деген сұраныс та қалыптасуы мүмкін.
Сонымен қатар АҚШ-тан Қазақстанға келетін туристер, инвесторлар, мамандар мен іскерлік делегациялар үшін де тікелей бағыттың болуы қолайлылық береді. Бірақ рейстің экономикалық тиімділігі тек оның ашылуына емес, жолаушылар сұранысына, билет бағасына, ұшу жиілігіне және әуе компаниясының маршрут экономикасына тәуелді болады.
Осыған қатысты ұшқыш Әлішер Болат Қазақстан мен АҚШ арасында тікелей әуе қатынасының ашылуы ел үшін маңызды қадам екенін атап өтті.
«Әрине, бұл біз үшін жақсы жаңалық. Екі ел арасында тікелей рейстің ашылуы Қазақстан экономикасына оң әсер етеді деп ойлаймын. Бұл отандық авиация үшін де үлкен тәжірибе болмақ. Біздің ұшқыштарымыз да, жалпы қазақстандық авиация саласы да мұндай бағытты іске қосуға дайын деп есептеймін», – дейді Әлішер Болат.
Қазақстан үшін басты мәселе — нәтиже
Қазір Қазақстан үшін ең маңызды кезең — FAA бағалауының қорытындысы. Бағалау аяқталғаннан кейін Авиациялық әкімшілікке брифинг өткізіліп, кейін жазбаша есеп ұсынылады. Сондықтан алдағы күндері негізгі назар бірнеше мәселеге аударылады: Қазақстанның авиациялық қадағалау жүйесі халықаралық талаптарға қаншалықты сәйкес келеді, қандай ескертулер болуы мүмкін және оларды жою үшін қандай жұмыстар қажет?
Егер Қазақстан IASA аясында Category 1 санатына ие болса, бұл АҚШ-пен тікелей әуе қатынасын ашуға жолдағы маңызды институционалдық кедергілердің бірін еңсергенін білдіреді. Бірақ одан кейін де Air Astana-ның АҚШ нарығына шығуына қатысты америкалық рұқсаттар мен басқа да рәсімдер сақталады. Сондықтан бүгінгі бағалауды «Нью-Йоркке рейс қашан ұшады?» деген сұрақтың соңғы жауабы емес, сол рейсті іске қосуға мүмкіндік беретін жүйенің қаншалықты дайын екенін анықтайтын маңызды сынақ деп бағалауға болады.
Қазақстан үшін бұл — бір ғана жаңа әуе бағытының мәселесі емес. Бұл елдің халықаралық авиациялық стандарттарға сәйкестігін, мемлекеттік авиациялық бақылаудың сапасын және әлемдегі ең ірі авиациялық нарықтардың біріне тікелей шығу мүмкіндігін көрсететін маңызды кезең.
