Қазақстанның ұлттық байлығын басқаратын қор мен елдегі ең ірі көлік компаниясының жетекшілері бір күнде сыбайлас жемқорлық күдігімен ұсталды. Әңгіме «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басшысы Елжас Отыншиев туралы болып отыр.
Екеуі де мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар кәсіпорындарды басқарған. Бірі энергетика, мұнай-газ, көлік және телекоммуникация салаларындағы ұлттық активтерге жауап берсе, екіншісі елдің теміржол жүйесін басқарып келді.
Қазір елімізде «Заң мен тәртіп» қағидатын орнықтыруға басымдық беріліп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес күшейіп келеді. Ал олардың ұсталуы мемлекеттік компаниялардағы қаржының жұмсалуы, сатып алу тәртібі және басшылардың жауапкершілігіне қатысты мәселені қайта қаузады, деп жазады Ozgeris.info тілшісі.
12 қарашада Ұлттық қауіпсіздік комитеті екі басшының ұсталғанын ресми түрде растады. Ведомство мәліметінше, 11 қарашада ҰҚК Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі «Самұрық-Қазына» АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыповты, «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басқарма төрағасы Елжас Отыншиевті және өзге де адамдарды ұстаған. Олардың барлығы сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдікке ілінген. Қазір тергеу амалдары жүргізіліп жатыр. Әйткенмен ҰҚК күдіктің нақты қандай әрекетке байланысты екенін, қылмыстық істің қай бап бойынша қозғалғанын және келтірілген болуы мүмкін залалдың мөлшерін жариялаған жоқ. Ведомство Қылмыстық-процестік кодекстің 201-бабына сүйеніп, сотқа дейінгі тергеудің өзге мәліметтері жария етілмейтінін хабарлады.
Осылайша, әзірге ресми түрде расталған негізгі дерек – екі ұлттық компания басшысының ұсталғаны және олардың сыбайлас жемқорлық қылмысына күдікті екені. Қылмыстық істің мазмұны, оған қатысы болуы мүмкін басқа адамдар және күдіктің қандай шешімдерге немесе қаржылық операцияларға байланысты екені белгісіз. Сондықтан олардың қызметіндегі қандай да бір келісімшартты немесе инвестициялық жобаны осы қылмыстық іспен тікелей байланыстыруға негіз жоқ. Күдіктілердің кінәсі соттың заңды күшіне енген үкімімен ғана анықталады.
Нұрлан Жақыповтың халықаралық банктерден ұлттық қорға дейінгі мансап жолы
48 жастағы Нұрлан Жақыпов 1978 жылғы 31 наурызда дүниеге келген. Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтында халықаралық экономикалық қатынастар мамандығы бойынша білім алып, экономика бакалавры және магистрі дәрежесін иеленген. Экономика ғылымдарының кандидаты. Оның еңбек жолы мемлекеттік қызметтен емес, ірі өнеркәсіп компаниялары мен халықаралық қаржы ұйымдарынан басталған. 2001–2003 жылдары ENRC компаниясында қаржы талдаушысы болып жұмыс істеп, кейін Замбиядағы Chambishi Metals кәсіпорнында қызмет атқарған. 2007–2009 жылдары Credit Suisse халықаралық банкінде компаниялардың нарықтық құнын бағалаумен айналысқан.
Қазақстанға оралғаннан кейін Жақыповтың қызметі мемлекеттік активтерді басқару және инвестиция тарту саласымен тығыз байланысты болды. 2009–2011 жылдары «Тау-Кен Самұрық» ұлттық тау-кен компаниясында басқарушы директор әрі басқарма мүшесі қызметін атқарды. Одан кейін RBS және UBS банктерінің инвестициялық бөлімдерінде жұмыс істеді. 2016–2017 жылдары «Қазатомөнеркәсіп» ұлттық атом компаниясының инвестиция және даму жөніндегі басқарушы директоры болды. Кейін «Астана» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясын басқарды. 2019–2020 жылдары Rothschild & Co халықаралық қаржы ұйымының Қазақстандағы өкілі қызметін атқарып, одан соң Kazakhstan Investment Development Fund басқарушы компаниясын басқарған.
2023 жылғы 3 сәуірде Нұрлан Жақыпов «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы болып тағайындалды. Бұл қызметке келгенге дейін оның еңбек жолының басым бөлігі инвестициялық жобаларды бағалау, компаниялардың құнын анықтау, қаржы тарту және активтерді басқарумен байланысты еді. Қор басшылығына тағайындалғаннан кейін ол Қазақстандағы аса ірі мемлекеттік кәсіпорындардың жұмысына жауап беретін тұлғаға айналды. Жақыпов тек қордың күнделікті қызметін басқарумен шектелген жоқ. 2024 жылдан бастап Air Astana директорлар кеңесінің құрамына кірді. 2025 жылы KEGOC пен «ҚазМұнайГаз» компанияларының директорлар кеңесіне төрағалық етті. Осылайша, оның қызметтік өкілеттігі электр энергетикасы, мұнай-газ және авиация салаларындағы маңызды корпоративтік шешімдермен де байланысты болды.
Жақыпов 2024 жылы «Құрмет» орденімен марапатталған. Бұған дейін «Қаржы қызметінің үздігі» төсбелгісін алған. 2025 жылдан бастап Қазақстанның су спорты түрлері федерациясының президенті қызметін де атқарды.
44 триллион теңгенің активін басқаратын қор
Нұрлан Жақыпов басқарған «Самұрық-Қазына» – Қазақстандағы ең ірі мемлекеттік холдингтердің бірі. Оның құрамына мұнай-газ, теміржол, энергетика, телекоммуникация және басқа да стратегиялық салалардағы компаниялар кіреді. Қордың міндеті тек мемлекеттік мүлікті басқару емес, ұлттық компаниялардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету, инвестициялық жобаларды жүзеге асыру және олардың мемлекетке әкелетін экономикалық пайдасын арттыру.
2025 жылдың қорытындысы бойынша «Самұрық-Қазынаның» жиынтық активтері 44,2 триллион теңгеден асты. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 41,1 триллион теңге болған. Қордың жылдық кірісі 18,8 триллион теңгеге жетсе, таза пайдасы 3,2 триллион теңгені құрады. Алайда кіріс пен актив көлемінің өсуіне қарамастан, таза пайда 2024 жылғы 3,3 триллион теңгемен салыстырғанда төмендеген. Бұл сандар қордың Қазақстан экономикасындағы ауқымын көрсетеді. Мұндай көлемдегі активтерді басқару кезінде инвестициялық шешімдердің тиімділігі, сатып алу рәсімдерінің ашықтығы және қаржылық бақылау мәселесі айрықша маңызға ие.
Жақыповтың басшылық кезеңінде қордың алдында энергетикалық инфрақұрылымды жаңарту, көлік-логистика мүмкіндіктерін кеңейту, өндірістік кәсіпорындардың қуатын арттыру және халықаралық инвесторлармен бірлескен жобаларды жүзеге асыру міндеттері тұрды. Алайда ірі жобалардың орындалу мерзімі Үкімет тарапынан сынға ұшыраған. Бұған дейін Премьер-министр Олжас Бектенов «Самұрық-Қазына» қорының инвестициялық жобаларды уақытында аяқтамағанын атап өтіп, қор мен еншілес компаниялардың басшыларына бақылауды күшейтуді тапсырған еді. Сонымен қатар «Самұрық-Энерго» компаниясының басқарма төрағасы Қайрат Мақсұтов жаңа энергетикалық нысандарды салу және пайдалануға беру мерзімдерінің сақталуына жеткілікті бақылау жасамағаны үшін қызметінен босатылған.
Үкіметтің бұл сыны мен Жақыповтың ұсталуын бір оқиғаның жалғасы ретінде қарастыруға әзірге негіз жоқ. Дегенмен екі жағдай да ұлттық компаниялардың қызметін бағалауда тек қаржылық көрсеткіштермен шектелуге болмайтынын аңғартады. Мемлекеттік холдингтің тиімділігі оның қанша табыс тапқанымен ғана емес, жоспарланған жобаларды қаншалықты уақытылы аяқтағанымен, бөлінген қаржының нәтижесімен және басқару жүйесінің ашықтығымен де өлшенеді.
Елжас Отыншиевтің қордағы қызметтен теміржол басшылығына дейінгі мансап жолы
Ұсталған екінші басшы Елжас Отыншиевтің еңбек жолы да «Самұрық-Қазына» қорымен тығыз байланысты. Ол 1987 жылғы 1 сәуірде дүниеге келген. Мәскеу физика-техникалық институтын қолданбалы математика және физика мамандығы бойынша бітіріп, 2010 жылы осы оқу орнында магистр дәрежесін алған. Еңбек жолын 2007 жылы Ernst & Young халықаралық компаниясының Мәскеудегі кеңсесінде талдаушы болып бастаған. 2009–2012 жылдары «Тау-Кен Самұрық» компаниясының инвестициялық жобалар департаментінде менеджер, кейін директор қызметін атқарды. 2012–2019 жылдары «Самұрық-Қазына» қорының инвестициялық бөлімінде түрлі лауазымда жұмыс істеген.
2019–2023 жылдары жеке холдингтер мен Kazakhstan Investment Development Fund басқарушы компаниясында басшылық қызмет атқарды. Ал 2023 жылғы сәуірде «Самұрық-Қазына» қорына қайта оралып, стратегия және активтерді басқару жөніндегі тең басқарушы директор болды. 2025 жылғы сәуірден бастап осы бағыттағы басқарушы директор қызметін атқарды. Оның жауапкершілігіне мұнай-газ, теміржол, тау-кен өнеркәсібі және басқа салалардағы компаниялардың активтерін басқару мәселелері кірген. 2024 жылғы ақпаннан бастап «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының директорлар кеңесінің құрамында болды.
2026 жылғы 20 шілдеде Елжас Отыншиев ҚТЖ басқарма төрағасы болып тағайындалды. Оған дейін бұл қызметті Талғат Алдыбергенов атқарған. Осылайша, Отыншиев ұлттық теміржол компаниясын төрт айға да жетпейтін уақыт басқарды. Оның тағайындалуы кездейсоқ кадрлық шешім емес еді. Бұған дейін қордың инвестициялық бағытына жауапты болған және ҚТЖ директорлар кеңесінде жұмыс істеген маман теміржол компаниясының қаржылық жағдайымен, даму жоспарларымен және басқару жүйесімен таныс болатын. Алайда оның еңбек тәжірибесінің басым бөлігі теміржол тасымалын тікелей ұйымдастырудан гөрі инвестиция, қаржы және активтерді басқару саласына қатысты.
Отыншиев 2023 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Оның өмірбаянындағы тағы бір маңызды жайт – Нұрлан Жақыповпен бір кезеңде бірнеше ұйымда қызмет атқаруы. Екеуі де «Тау-Кен Самұрық» компаниясында жұмыс істеген, кейін KIDF инвестициялық қорының басқарушы компаниясында басшылық қызметтер атқарған. 2023 жылы Жақыпов «Самұрық-Қазына» қорына басшы болып келген кезде Отыншиев қордың стратегия және активтерді басқару бағытына жетекшілік еткен. Ал 2026 жылғы шілдеде Отыншиев қордың еншілес компаниясы ҚТЖ-ны басқаруға ауысты.
Бұл қызметтік байланыстар екі басшының бір басқару жүйесінде ұзақ уақыт жұмыс істегенін көрсетеді. Дегенмен олардың бұрын бірге қызмет атқаруы қылмыстық іске ортақ қатысы бар дегенді білдірмейді. Тергеу әзірге екеуіне қатысты күдіктің бір оқиғадан туындағанын немесе әртүрлі әрекеттерге байланысты екенін түсіндірген жоқ.
ҚТЖ-ның қаржылық жағдайы қандай еді?
«Қазақстан темір жолы» – елдің жүк және жолаушылар тасымалын қамтамасыз ететін стратегиялық компания. Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік бағыттардағы орны да теміржол инфрақұрылымының жұмысына тікелей байланысты. Компания теміржол желісін пайдалану, жүк тасымалдау, транзиттік дәліздерді дамыту және инфрақұрылымды жаңарту бағытында жұмыс істейді. ҚТЖ акцияларының толық пакеті «Самұрық-Қазына» қорына тиесілі. Сондықтан қор мен ұлттық компанияның басқару жүйесі бір-бірімен тығыз байланысты.
2025 жылдың қорытындысы бойынша ҚТЖ-ның кірісі 2,76 триллион теңгеге жеткен. Бұл 2024 жылғы 2,16 триллион теңгеден едәуір жоғары. Компанияның таза пайдасы да 157,8 миллиард теңгеден 339,9 миллиард теңгеге дейін өскен. Жүк айналымы 291,3 миллиард тонна-километрді құраса, транзиттік тасымал көлемі 33 миллион тоннаға жеткен. Бір жыл бұрын транзиттік тасымал 27,5 миллион тонна болған. Бұл көрсеткіштер теміржол арқылы жүк тасымалдауға сұраныстың артқанын аңғартады.
Дегенмен компанияның қарыз жүктемесі де өскен. 2024 жылы ҚТЖ-ның таза қарызы 2,7 триллион теңге болса, 2025 жылдың соңында 3,35 триллион теңгеге жеткен. Яғни кіріс пен пайда артқанымен, компанияның қаржылық міндеттемелері де ұлғайған. Теміржол саласында жаңа желілер салу, қолданыстағы инфрақұрылымды жаңарту, локомотивтер мен вагондар сатып алу қомақты қаржы талап етеді. Сондықтан қарыздың өсуін өздігінен тиімсіз басқарудың дәлелі деуге болмайды. Оның қаншалықты негізді екенін бағалау үшін алынған қаражаттың қандай жобаларға жұмсалғанын, инвестицияның қайтарымын және қарызды өтеу мүмкіндігін қатар қарастыру қажет.
Отыншиев ҚТЖ басшылығына келген кезде компанияның алдында тасымал көлемін арттыру, теміржол инфрақұрылымын жаңарту, халықаралық транзиттік бағыттарды дамыту және қаржылық тұрақтылықты сақтау міндеттері тұрған. Сонымен қатар ҚТЖ акцияларын халықаралық нарыққа шығару жоспары да қарастырылып келген. Мұндай жағдайда компанияның қаржылық есептілігі мен корпоративтік басқару сапасы инвесторлар үшін маңызды көрсеткіш саналады.
Бірақ 2025 жылдың қаржылық нәтижелері Отыншиев басқарма төрағасы болып тағайындалғанға дейінгі кезеңді қамтиды. Сондықтан сол жылғы табысты немесе қарыз көлемін оның басшылық қызметінің тікелей нәтижесі ретінде бағалау дұрыс емес. Оның ҚТЖ-дағы жұмысына баға беру үшін 2026 жылдың екінші жартысындағы нақты басқарушылық шешімдер мен өндірістік көрсеткіштер қажет.
Ұсталудан бір апта бұрын Үкімет қор басшылығын сынаған
Бұл оқиғаға дейін небәрі бір апта бұрын, 4 қарашада Премьер-министр Олжас Бектенов «Самұрық-Қазына» қоры директорлар кеңесінің отырысын өткізген. Жиында қордың тоғыз айдағы жұмысы қаралып, Нұрлан Жақыпов қаржылық нәтижелер туралы есеп берген. Оның мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында қордың кірісі 13 пайызға, таза пайдасы 19 пайызға өскен. Негізгі өндірістік көрсеткіштер бойынша жоспар орындалған.
Сол отырыста қор жүзеге асырып жатқан 69 ірі инвестициялық жобаның жалпы құны 43,8 триллион теңге екені белгілі болды. Оның 44-інде құрылыс жұмыстары жүріп жатқан, қалғандары әртүрлі дайындық кезеңінде болған. Инвестицияның басым бөлігі мұнай-газ өнеркәсібіне, мұнай-газ химиясына, энергетикаға және көлік инфрақұрылымына бағытталған. Сонымен қатар тоғыз айда қордың қазақстандық компаниялардан сатып алған тауарлары мен қызметтерінің көлемі 1,4 триллион теңгеге жеткен. Бұл алдыңғы жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 45 пайызға көп.
Қаржылық көрсеткіштер оң болғанымен, Үкімет басшысы инвестициялық жобалардың мерзімінен кешігуін сынға алды. Ол қор мен еншілес компаниялардың басшыларына құрылыс кестесінің сақталуын қатаң бақылауды, жаңа нысандарды уақытында іске қосуды және отандық өндірушілердің үлесін арттыруды тапсырды. Әсіресе Түркістан, Қызылорда, Алматы және Екібастұз қалаларындағы энергетикалық жобалар мен газ өңдеу зауыттарының құрылысына назар аударылды.
Осы жиыннан жеті күн өткен соң қор басшысы Нұрлан Жақыпов пен оның қарамағындағы ірі ұлттық компанияның жетекшісі Елжас Отыншиев ұсталды. Оқиғалардың уақыт жағынан жақын болуы назар аудартады. Алайда Үкіметтің инвестициялық жобаларға қатысты сыны мен ҰҚК жүргізіп жатқан тергеудің арасында байланыс бар екені туралы ресми мәлімет жоқ. Сондықтан бұл екі жағдайды себеп-салдарлық байланыста көрсетуге болмайды.
Тергеу нені анықтауы керек?
Екі басшының бір мезгілде ұсталуы мемлекеттік активтерді басқару жүйесіндегі бақылау тетіктеріне назар аудартады. «Самұрық-Қазына» қорында стратегиялық шешімдер қабылданып, инвестициялық жобалар мақұлданады, ал еншілес компаниялар сол шешімдердің орындалуына жауап береді. ҚТЖ сияқты ірі кәсіпорындарда сатып алу, құрылыс, тасымал және қаржыландыруға қатысты шешімдердің құны миллиардтаған теңгеге жетуі мүмкін. Сондықтан мұндай ұйымдарда қаржының жұмсалу тәртібі мен басшылардың өкілеттігін нақты ажырату маңызды.
Қазір көпшілікті қызықтыратын басты мәселе – Нұрлан Жақыпов пен Елжас Отыншиевтің нақты қандай әрекетке байланысты ұсталғаны. Тергеу қандай келісімшартты немесе шешімді тексеріп жатыр, күдікті әрекет қашан жасалған, оған қанша адам қатысқан және мемлекетке залал келді ме? Әзірге бұл сұрақтардың ешқайсысына ресми жауап берілген жоқ. ҰҚК хабарламасында қылмыстың сипаты да, қаржы көлемі де көрсетілмеген.
Әлеуметтік желіде Астанадағы тұрғын үй кешендерінің бірінің маңында доллар купюралары шашылып жатқан бейнежазба тарады. Кейбір желі қолданушылары оны ұлттық компаниялар басшыларының ұсталуымен байланыстырды. Бірақ ақшаның кімге тиесілі екені, бейнежазбаның нақты қай уақытта түсірілгені және оның осы қылмыстық іске қатысы бар-жоғы ресми түрде расталмады. Сондықтан бұл кадрларды тергеудің дәлелі ретінде қарастыруға негіз жоқ.
Қылмыстық істің мән-жайы анықталғанға дейін екі басшының қызметіне қатысты шешімдерді бөлек бағалау қажет. Нұрлан Жақыповтың үш жылдан астам уақыт бойы қорды басқарғаны, ал Елжас Отыншиевтің ҚТЖ басшылығында төрт айға жетпейтін уақыт жұмыс істегені белгілі. Екеуінің де бұған дейін инвестиция және мемлекеттік активтерді басқару саласында мол тәжірибесі болған. Олардың кәсіби өмірбаяны мен қызметтік байланыстары қоғамдық қызығушылық тудырғанымен, мұның ешқайсысы қылмыстық жауапкершілікті өздігінен дәлелдемейді.
Бұл істің маңызы екі лауазымды тұлғаның ұсталуымен ғана шектелмейді. «Самұрық-Қазына» мен ҚТЖ ел экономикасының негізгі салаларына жауап береді. Бірінің басқаруындағы активтер 44 триллион теңгеден асса, екіншісі Қазақстанның ішкі және халықаралық жүк тасымалында шешуші орын алады. Сондықтан тергеудің нәтижесі ғана емес, осы компаниялардағы басқару жүйесінің алдағы жұмысы да маңызды. Басшылықтағы өзгерістер ірі инвестициялық жобалардың орындалуына, теміржол инфрақұрылымын дамытуға және халықаралық серіктестермен жасалған келісімдердің жүзеге асуына қалай әсер ететіні әзірге белгісіз.
Қазір Ұлттық қауіпсіздік комитеті тергеу амалдарын жалғастырып жатыр. Нұрлан Жақыпов пен Елжас Отыншиевке қатысты күдіктің нақты мазмұны жарияланған жоқ. Ал олардың кінәлі немесе кінәсіз екеніне тек сот құқықтық баға бере алады. Ең маңыздысы, тергеу барысында қандай заң бұзушылыққа күдік келтірілгені, оған кімдердің қатысы бары және мемлекет мүддесіне нұқсан келген-келмегені анықталуға тиіс.
«Заң мен тәртіп» қағидаты – лауазымына қарамастан бәріне ортақ талап
Қазақстанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған «Заң мен тәртіп» қағидаты аясында заң үстемдігін қамтамасыз етуге, сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға және лауазымды тұлғалардың жауапкершілігін арттыруға басымдық беріліп келеді. «Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» басшыларына қатысты қозғалған қылмыстық іс осы қағидаттың мемлекеттік басқару жүйесінде қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Өйткені мемлекеттік активтерді басқару құқығы тек беделді лауазымды ғана емес, жоғары жауапкершілікті де талап етеді. Бұндайда қазақ халқы "еліңде абыройлы болсаң, түзде жүгің қалмас" деп бекер айтпаған, сірә. Қызметі мен лауазымына қарамастан, әрбір азамат заң алдында тең болуы керек екені Президенттің өз аузынан да талай рет айтылды. Сонымен бірге «Заң мен тәртіп» қағидаты кінәсіздік презумпциясын сақтауды да міндеттейді. Сондықтан бұл істе тергеудің жан-жақты әрі әділ жүргізілуі, барлық мән-жайдың заң аясында анықталуы және түпкілікті шешімнің сот арқылы қабылдануы айрықша маңызды.
