Жасанды интеллект енді тек технологиялық сала емес. Ол экономикалық өсімнің, ұлттық қауіпсіздіктің, инвестицияның, энергетиканың және халықаралық саясаттың маңызды факторына айналды. Бүгінде АҚШ пен Қытайдың AI саласындағы бәсекесі жаңа кезеңге өтіп, технологиялық жүйелермен қатар, сол жүйелерге қосылатын мемлекеттер үшін де тартыс күшейіп келеді. Қазақстан осы текетірестің ерекше нүктесінде тұр: бір жағынан АҚШ бастаған Pax Silica бастамасына қосылса, екінші жағынан Қытайдың Шанхайда құрылған Дүниежүзілік жасанды интеллект ынтымақтастығы ұйымының (WAICO) негізін қалаушы елдерінің қатарынан орын алды.
Бұл жағдай Қазақстанның дәстүрлі көпвекторлы сыртқы саясатына жаңа сынақ әкелуі мүмкін. Бұған дейін көпвекторлылық көбіне саяси, экономикалық, энергетикалық және көлік бағыттарымен байланысты болса, енді оның цифрлық және технологиялық өлшемі қалыптасып келеді. Өйткені болашақта қай елдің технологиясын пайдаланатыныңыз ғана емес, деректеріңіз қайда сақталатыны, есептеу қуаты кімге тиесілі екені, қандай чиптер қолданылатыны және жасанды интеллект жүйелерінің қандай стандартпен жұмыс істейтіні де стратегиялық мәнге ие болады.
AI үшін күрес технологиядан әлдеқайда кең
АҚШ-тың Pax Silica бастамасы тек жасанды интеллект модельдерін дамытуға бағытталған жоба емес. Оның аясында жартылай өткізгіштер, критикалық минералдар, дата-орталықтар, энергетика, жоғары технологиялық өндіріс, зерттеу және мамандар даярлау сияқты бағыттар қарастырылады. Қазақстан бұл бастамаға 2026 жылғы маусымда Орталық Азиядағы алғашқы мемлекет ретінде қосылды. Қазақстан Үкіметі Pax Silica-ға қатысу жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға, инвестиция тартуға және жаһандық жеткізу тізбектеріндегі елдің рөлін күшейтуге мүмкіндік беретінін мәлімдеді.
Бұл жерде Қазақстанның табиғи ресурстары да маңызды фактор. Жасанды интеллекттің артында тек алгоритм немесе үлкен тілдік модель тұрған жоқ. Оның жұмыс істеуі үшін қуатты дата-орталықтар, электр энергиясы, телекоммуникация, микрочиптер, салқындату жүйелері және әртүрлі минералдар қажет. Демек, Қазақстан үшін AI тақырыбы бір мезетте цифрландыру, энергетика, өнеркәсіп, тау-кен өндірісі және инвестициялық саясат мәселесіне айналып отыр.
Ал Қытай өз кезегінде басқа бағыт қалыптастырып келеді. 16 шілдеде Шанхайда 29 мемлекет Дүниежүзілік жасанды интеллект ынтымақтастығы ұйымын — WAICO құру туралы келісімге қол қойды. Қазақстан оның негізін қалаушы мемлекеттердің қатарында. Ұйымның штаб-пәтері Шанхайда орналасады және оның мақсаты — жасанды интеллект саласындағы халықаралық ынтымақтастық пен жаһандық басқаруды дамыту. Осылайша, Қазақстан қазіргі таңда AI саласында екі түрлі халықаралық архитектураның да ішінде тұр.
Вашингтонның ескертуі нені білдіреді?
14 тамызда Reuters АҚШ-тың Pax Silica бастамасына қатысушы елдерге қатысты жаңа ұстанымын жариялады. Басылымның мәліметінше, Вашингтон 35 мемлекетке дайындалып жатқан хатта АҚШ бастаған бастамаға қатысудың Қытайдың бәсекелес құрылымдарына қатар қосылумен үйлеспеуі мүмкін екенін ескертуге дайын. Әзірге бұл — жоба құжат, яғни Қазақстанға қойылған ресми ультиматум емес. Бірақ АҚШ пен Қытай арасындағы технологиялық бәсекенің жаңа деңгейге көтерілгенін көрсететін белгі. Мұндағы негізгі мәселе — «Қазақстан АҚШ-ты немесе Қытайды таңдауы керек пе?» дегеннен гөрі, Қазақстан технологиялық тәуелділікті қалай басқаруы керек деген сұрақ.
Егер жаһандық AI экожүйесі екі ірі технологиялық блокқа бөлінсе, олардың біріне ғана тәуелді болу Қазақстанның маневр мүмкіндігін азайтады. Мысалы, белгілі бір чипке, бұлттық сервиске, бағдарламалық платформаға немесе технологиялық стандартқа тәуелділік кейін саяси шешімдерге де әсер етуі ықтимал. Сондықтан Қазақстан үшін ең үлкен қауіп — АҚШ пен Қытайдың бірін таңдау емес. Ең үлкен қауіп — өз технологиялық мүмкіндіктерінің жеткіліксіз болуы.
Қазақстанға «үшінші жол» керек пе?
Қазақстанның жағдайында үшінші жолды «АҚШ пен Қытайдан толықтай тәуелсіз болу» деп түсіну дұрыс емес. Қазіргі әлемде мұндай модель экономикалық жағынан тиімсіз әрі іс жүзінде өте қиын. Мәселе — технологияны кімнен алатынымызда емес, сол технологияны өз экономикамыздың ішкі қабілетіне қаншалықты айналдыра алатынымызда. АҚШ Қазақстанға инвестиция, озық технология, университеттер мен ғылыми орталықтарға қолжетімділік, венчурлік экожүйе және әлемдік технологиялық компаниялармен байланыс тұрғысынан маңызды.
Қытай өндірістік цифрландыру, телекоммуникация, инфрақұрылым, өнеркәсіптік технологиялар және AI шешімдерін кең көлемде енгізу бағытында маңызды серіктес бола алады.
Еуропа жасанды интеллектіні реттеу, деректерді қорғау, жасыл технологиялар және ғылыми зерттеулер саласында маңызды бағыт ұсына алады. Ал Түркия Қазақстан мен басқа түркі мемлекеттері арасындағы технологиялық және экономикалық байланысты күшейтетін серіктеске айнала алады. Яғни Қазақстанның мақсаты барлық есікті жауып, бір ғана «өз жолын» жасау емес. Керісінше, бірнеше есіктің ашық болуын қамтамасыз ету.
Қазақстанға өз AI экожүйесі қажет
Бұл жерде ең маңызды мәселе — ұлттық жасанды интеллект инфрақұрылымы. Қазақстан тек шетелдік AI сервистерін пайдаланушы мемлекет болып қалмауы керек. Елге өзінің есептеу қуаты, дата-орталықтары, зерттеу орталықтары, AI мамандары, деректер инфрақұрылымы және қазақ тіліндегі жасанды интеллект шешімдері қажет. Әсіресе қазақ тілі үшін бұл өте маңызды. Егер Қазақстан AI дәуірінде өз тіліндегі сапалы деректер қорын, тілдік модельдерді және цифрлық өнімдерді қалыптастырмаса, болашақта қазақ тіліндегі цифрлық кеңістіктің негізгі ережелерін басқа технологиялық орталықтар қалыптастыруы мүмкін.
Сондықтан ұлттық AI саясаты тек мемлекеттік органдарға арналған чат-боттар немесе автоматтандырылған қызметтермен шектелмеуі тиіс. Оның құрамында білім беру, ғылым, медицина, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, энергетика, қаржы, киберқауіпсіздік және мемлекеттік басқару болуы қажет.
Көпвекторлы саясаттың жаңа формуласы
Қазақстан үшін дәстүрлі көпвекторлы саясаттың жаңа кезеңі басталып келеді. Бұрын «көпвекторлы саясат» дегеніміз — бірнеше мемлекетпен қатар жақсы қарым-қатынас орнату болса, енді оған технологиялық көпвекторлылық ұғымын қосу қажет. Бұл — америкалық технологияны да, қытайлық технологияны да пайдалану ғана емес. Бұл — бірнеше технологиялық, инвестициялық, ғылыми және білім беру бағытын қатар дамыту.
Егер бір нарық жабылса — балама нарық болуы керек. Егер белгілі бір технологияға қолжетімділік шектелсе — оны алмастыратын серіктестік немесе отандық маман болуы қажет. Егер бір компанияның платформасына тәуелділік пайда болса — басқа балама жүйелер де жұмыс істей алуы тиіс. Бұл жерде сөз оқшаулану туралы емес. Керісінше, тәуелділікті әртараптандыру туралы.
Қазақстан технологиялық бәсекенің құрбаны емес, пайда алушысы бола ала ма?
Қазақстанның географиялық орналасуы бұрыннан артықшылық саналады. Еуропа мен Азия арасындағы көлік дәліздері, табиғи ресурстар, энергетикалық әлеует және аймақтық нарықтар елдің стратегиялық маңызын арттырады. Енді осы артықшылықтарға технологиялық фактор қосылып отыр. Қазақстан критикалық минералдарды экспорттайтын ел ғана емес, оларды өңдейтін және жоғары технологиялық өндіріс құратын мемлекетке айнала алады. Дата-орталықтар үшін энергетикалық мүмкіндіктерін пайдалана алады. AI мамандарын даярлап, Орталық Азиядағы технологиялық хабтардың біріне айналуға мүмкіндік бар. Бірақ бұл өздігінен болмайды. Егер Қазақстан тек шетелдік технологияны сатып алып, дайын AI өнімдерін тұтынатын болса, онда ол жаһандық технологиялық бәсекеде нарық болып қана қалады. Ал егер шетелдік инвестиция мен технологияны қазақстандық мамандардың біліміне, ғылыми зерттеулерге, инфрақұрылымға және жергілікті өнімге айналдыра алса, онда елдің позициясы мүлде өзгереді.
Негізгі таңдау — АҚШ пен Қытайдың арасында емес
Бүгін Қазақстан алдында тұрған басты сұрақ «АҚШ па, Қытай ма?» деген сұрақ емес. Негізгі сұрақ — Қазақстан өз технологиялық болашағын өзі қалыптастыра ала ма? Pax Silica мен WAICO-ға қатар қатысу қысқа мерзімде Қазақстанға екі түрлі технологиялық экожүйемен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Бірақ жаһандық бәсеке күшейген сайын мұндай тепе-теңдікті сақтау қиындай түсуі мүмкін. Reuters жариялаған АҚШ-тың жобалық хаты осы үрдістің алғашқы белгілерінің бірі. Сондықтан Қазақстан үшін ең дұрыс стратегия — бір тараптан бас тарту емес, өзінің таңдау мүмкіндігін кеңейту.
Қазақстанға американдық капитал да, қытайлық технология да, еуропалық стандарттар да, түркиялық серіктестік те қажет болуы мүмкін. Бірақ олардың барлығы Қазақстанның ішкі технологиялық әлеуетін күшейтуге жұмыс істеуі тиіс. Жасанды интеллект дәуірінде нағыз егемендік — барлық технологияны өзің жасау емес. Қай технологияны, қай серіктестен және қандай шартпен алатыныңды өзің анықтай алу. Сондықтан Қазақстанның алдында тұрған тарихи міндет — «екі алыптың бірін таңдау» емес, сол екі алыптың арасындағы бәсекені өзінің экономикалық және технологиялық дамуына пайдалану.
Егер Қазақстан осы кезеңде өз мамандарын, деректерін, инфрақұрылымын және ғылыми әлеуетін қалыптастыра алса, ел AI дәуірінде жай ғана технология тұтынушысы емес, Орталық Азиядағы технологиялық орталықтардың біріне айналуы мүмкін. Ал бүгінгі көпвекторлы саясаттың жаңа өлшемі де осында: барлығымен серіктес болу ғана емес, ешкімге технологиялық тұрғыдан толық тәуелді болмау.
Бұл пікірді IT маманы Бексұлтан Аймағамбет те қолдайды. Оның айтуынша, Қазақстан Орталық Азиядағы ең мықты жасанды интеллект орталығына айналуға тиіс. Себебі елде цифрлық технологияларды тез меңгеруге бейім, жаңа дүниеге қызығушылығы жоғары жастардың үлкен әлеуеті бар.
«Қазақстан Орталық Азияның ең мықты жасанды интеллект орталығына айналуға тиіс. Біздің жастар кез келген цифрландыруға жақын. Солардың мүмкіндігін пайдалану керек. Жасанды интеллект саласы енді ғана қарқынды дами бастады. Дәл осы бағытта біздің мамандардың халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті болуға мүмкіндігі бар. Сондықтан мемлекет бұл бағытты стратегиялық басымдық ретінде қарастырып, ЖИ-ді дамытуға ерекше атсалысуы керек деп ойлаймын», – дейді Бексұлтан Аймағамбет.
Маманның пікірі Қазақстанда қалыптасып жатқан қазіргі экожүйемен де үндеседі. Бүгінде елде AI мамандарын даярлау, зерттеу, стартаптарды қолдау және жасанды интеллектіні экономикаға енгізу бағытында бірқатар жобалар жүзеге асырылып жатыр. Мәселен, alem.ai орталығында таланттарды ерте анықтаудан бастап, ғылыми зерттеу, стартап құру және дайын шешімдерді ауқымдауға дейінгі толық экожүйе қалыптастыру көзделген. Сонымен қатар AI Research University құру, Tomorrow School желісін кеңейту және жастарға арналған технологиялық бағдарламаларды дамыту жоспарланған.
Бұл жерде Қазақстан үшін ең маңызды ресурс – табиғи байлық емес, адам капиталы болуы мүмкін. Жасанды интеллект дәуірінде технологияны сатып алу жеткіліксіз. Оны жасайтын, бейімдейтін және ұлттық мәселелерді шешуге қолданатын мамандар қажет. Сондықтан жастардың IT, математика, инженерия, деректер ғылымы және AI бағыттарына қызығушылығын арттыру стратегиялық міндетке айналуы тиіс.
Қазақстанның 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялауы да осы бағыттың мемлекеттік деңгейдегі басымдығын көрсетеді. (Adilet) Ал орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізу бойынша 2026–2029 жылдарға арналған кешенді жоспардың қабылдануы технологиялық кадрларды ерте кезеңнен даярлауға бағытталған.
Сондықтан Қазақстан үшін қазіргі кезең – дайын технологияларды тұтынатын ел болу мен өз технологиялық шешімдерін жасайтын ел болудың арасындағы таңдау кезеңі. Егер мемлекет жастардың әлеуетін ғылыммен, біліммен, инвестициямен және нақты жобалармен ұштастыра алса, Қазақстанның Орталық Азиядағы AI хабына айналу мүмкіндігі бар. Ең бастысы – бұл мүмкіндікті жіберіп алмау.
