Қазақстанда 2025 жылы 45,7 мың отбасы ажырасқан. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 12,7 пайызға көп. Ал 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында отбасындағы зорлық-зомбылық үшін 90 мыңнан астам адам жауапқа тартылған. Бір жағынан, неке бұзу жиілесе, екінші жағынан, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты қылмыстық құқықбұзушылықтар азайған. Бұл отбасылардағы жағдайдың жақсарғанын білдіре ме, әлде ресми көрсеткіштердің артында басқа мәселелер жатыр ма?
Қазақстанда ажырасу қайта көбейе бастады
Соңғы жылдары Қазақстандағы неке мен ажырасу көрсеткіштері біркелкі өзгерген жоқ. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2023 жылы елде 120,9 мың неке тіркелсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 123,6 мыңға жеткен. Ал 2025 жылы некеге тұрғандар саны 115,9 мыңға дейін азайды. Яғни бір жыл ішінде шамамен 7,7 мыңға аз неке қиылған.
Ажырасу көрсеткіші керісінше өскен. 2023 жылы 40,2 мың, 2024 жылы шамамен 40,5 мың неке бұзылса, 2025 жылы ажырасқандар саны 45,7 мыңға жетті. Осылайша, бір жылда ажырасу шамамен 5,2 мың жағдайға көбейген.
Өңірлер арасындағы айырмашылық та айтарлықтай. 2025 жылы ажырасу коэффициенті Павлодар облысында мың тұрғынға шаққанда 3,43, Қарағанды облысында 3,41, Солтүстік Қазақстан облысында 3,28 болды. Ал Түркістан облысында бұл көрсеткіш 1,03 деңгейінде тіркелген.
Дегенмен ажырасу коэффициентінің төмен болуы белгілі бір өңірдегі отбасылардың бәрі берекелі өмір сүріп жатқанын білдірмейді. Өйткені ресми статистика тек заңды түрде тіркелген некелер мен олардың бұзылуын есепке алады. Ал некесін тіркемей бірге тұратын жұптар, сондай-ақ іс жүзінде бөлек тұрса да, заңды түрде ажыраспаған ерлі-зайыптылар бұл көрсеткішке кірмейді.
Тағы бір назар аударатын жайт – некенің ұзақтығы. 2025 жылы ажырасқандардың 35 пайызы бір жылдан төрт жылға дейін бірге тұрған отбасыларға тиесілі. Тағы 24 пайызы бес жылдан тоғыз жылға дейін некеде болған. Ал ерлі-зайыптылардың 8 пайызы үйленгеннен кейін бір жыл өтпей ажырасқан.
Бұл деректер ажырасудың едәуір бөлігі отбасылық өмірдің алғашқы жылдарына сәйкес келетінін көрсетеді. Бірақ статистика олардың қандай себеппен айырылысқанын толық түсіндірмейді.
Мәдениет және ақпарат министрлігі жариялаған отбасылық саясат жөніндегі мәліметте ажырасудың негізгі себептері қатарында туыстардың араласуы, ерлі-зайыптылардың опасыздығы, отбасындағы зорлық-зомбылық және әлеуметтік желілердің ықпалы аталған. Алайда бұл себептердің әрқайсысы ажырасулардың қанша пайызына әсер еткені көрсетілмеген.
Сондықтан неке бұзылуының көбеюін тек тұрмыстық қиындықтармен немесе отбасылық құндылықтардың өзгеруімен байланыстыру дұрыс емес. Әрбір ажырасудың артында әртүрлі әлеуметтік, экономикалық және жеке жағдайлар болуы мүмкін.
Тоғыз айда 90 мыңнан астам адам жауапқа тартылды
Отбасындағы зорлық-зомбылық мәселесі ажырасу статистикасынан бөлек қарастыруды қажет етеді. Себебі зорлық-зомбылық тек некесі бұзылған отбасыларда ғана кездеспейді. Кей жағдайда жәбірленуші қауіпке қарамастан, зорлық көрсеткен адаммен бірге тұруын жалғастырады.
Ішкі істер министрлігінің 2026 жылдың алғашқы тоғыз айындағы мәліметіне сәйкес, отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық жасағаны үшін 90 мыңнан астам адам жауапқа тартылған. Бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 18,4 пайызға көп.
Олардың 25 мыңы әкімшілік қамауға алынған. Сондай-ақ ел бойынша 73 мыңнан астам қорғау нұсқамасы шығарылған. Оның талаптарын бұзған 20,5 мың адам жауапқа тартылды. Бұл көрсеткіштер отбасындағы жанжал мен зорлық-зомбылыққа қатысты құқық қорғау органдарының араласуы әлі де ауқымды екенін аңғартады.
Әсіресе қорғау нұсқамасын бұзған адамдар саны назар аудартады. Қорғау нұсқамасы жәбірленушіні ықтимал қауіптен қорғауға бағытталған құқықтық шара болғанымен, оның талаптарын сақтамау жағдайлары кездесіп отыр. Демек, нұсқама шығару ғана емес, оның орындалуын бақылау да маңызды.
Сонымен бірге ресми ақпаратта 2026 жылдың тоғыз айында отбасылық-тұрмыстық саладағы қылмыстық құқықбұзушылықтар саны 10,4 пайызға, ал кісі өлтіру жағдайлары 11 пайызға азайғаны көрсетілген.
Бір қарағанда, жауапқа тартылғандар санының өсуі мен қылмыстардың азаюы бір-біріне қайшы көрінуі мүмкін. Бірақ бұл көрсеткіштер әртүрлі құқықтық санаттарды қамтиды. Жауапқа тартылғандардың жалпы санына әкімшілік құқықбұзушылық жасаған адамдар да кіреді. Ал қылмыстық құқықбұзушылықтар статистикасы Қылмыстық кодексте көзделген әрекеттерді қамтиды.
Сондықтан бұл деректерді тікелей салыстырып, зорлық-зомбылық көбейді немесе азайды деген біржақты қорытынды жасауға болмайды.
Заң күшейгеннен кейін не өзгерді?
Қазақстанда отбасындағы зорлық-зомбылыққа қарсы күрестің жаңа кезеңі 2024 жылы басталды. Сол жылғы 15 сәуірде Мемлекет басшысы әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған заңға қол қойды. 16 маусымда күшіне енген өзгерістер аясында ұрып-соғу және денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру үшін қылмыстық жауапкершілік қайта енгізілді.
Бұған дейін әкімшілік жауапкершілік қарастырылған кейбір әрекеттер енді қылмыстық құқықбұзушылық ретінде қаралады. Бұл өзгеріс зорлық-зомбылыққа құқықтық баға беру тәртібіне әсер етті.
Дегенмен заңның тиімділігін тек жауапқа тартылған адамдардың санымен бағалау жеткіліксіз. Мұнда құқықбұзушылықтың қайталану жиілігі, жәбірленушілердің қауіпсіздігі, сот шешімдерінің орындалуы және алдын алу шараларының нәтижесі маңызды.
Мәселен, қорғау нұсқамасы берілгеннен кейін зорлық-зомбылық қайталанды ма? Қауіп төнген жағдайда жәбірленушіге жедел көмек көрсетілді ме? Қылмыстық жауапкершілікке тартылған адамдардың қаншасы бұрын да отбасындағы зорлық-зомбылық үшін жазаланған?
Бұл сұрақтарға жауап беретін салыстырмалы статистика заңның нақты нәтижесін бағалауға мүмкіндік берер еді.
Заңнама өзгерген кезеңдегі қылмыстық статистиканы талдағанда тағы бір жайтты ескеру қажет. Бұрын әкімшілік құқықбұзушылық ретінде қаралған әрекеттердің қылмыстық санатқа ауысуы тіркелген істердің құрылымын өзгертуі мүмкін. Сондықтан 2024 жылға дейінгі және одан кейінгі көрсеткіштерді салыстырғанда құқықтық өзгерістердің ықпалын есепке алу қажет.
Дағдарыс орталықтарына 4,5 мың әйел орналастырылды
Отбасындағы зорлық-зомбылықтың ауқымын көрсететін тағы бір дерек – дағдарыс орталықтарына жүгінген әйелдер саны.
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында Қазақстандағы дағдарыс орталықтарына балаларымен бірге 4,5 мың әйел орналастырылған. Бұл – қауіпсіз жерге көшіп, уақытша қорған іздеуге мәжбүр болған адамдар.
Алайда бұл көрсеткішті зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдердің жалпы саны деп қабылдауға болмайды. Өйткені дағдарыс орталығына барлық жәбірленуші бара бермейді. Кейбірі туыстарын паналауы мүмкін, ал басқалары түрлі себеппен көмекке жүгінбеуі ықтимал.
Мұндай жағдайда орталықтардың саны ғана емес, олардың өңірлерде қаншалықты қолжетімді екені маңызды. Әсіресе ауылдық жерлерде тұратын әйелдердің қауіпсіз баспанаға, құқықтық және психологиялық көмекке қол жеткізу мүмкіндігін жеке зерттеу қажет.
Дағдарыс орталығына орналастырылған адамның одан кейінгі тағдыры да назардан тыс қалмауы тиіс. Уақытша баспана мәселесі шешілгенімен, тұрақты табысы немесе жеке тұрғын үйі жоқ адамның қауіпсіз өмірге оралуы күрделі болуы мүмкін.
Сондықтан жәбірленушілерге көрсетілетін көмектің нәтижесін бағалағанда олардың орталықта қанша уақыт болғаны, кейін қайда орналасқаны, жұмысқа орналасу және тұрғын үй мәселесін шешу мүмкіндігі де ескерілуі керек.
Ажырасу отбасындағы зорлық-зомбылықтың көрсеткіші бола ала ма?
Ажырасу мен тұрмыстық зорлық-зомбылық арасындағы байланысты зерттегенде ең алдымен олардың екі бөлек әлеуметтік құбылыс екенін ескерген жөн.
Ажырасу санының артуы отбасындағы зорлық-зомбылықтың көбейгенін міндетті түрде білдірмейді. Сол сияқты ажырасудың азаюы да зорлық-зомбылықтың төмендегеніне дәлел бола алмайды.
Мәселен, зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамның некесін бұзуы оның қауіпсіз өмір бастауына жасалған қадам болуы мүмкін. Ал некесін сақтап қалған отбасы мүшелерінің бәрі өзін қауіпсіз сезінеді деп айтуға негіз жоқ.
Сондықтан отбасылық саясаттың нәтижесін тек некенің сақталуымен өлшеу жеткіліксіз. Отбасы мүшелерінің қауіпсіздігі, балалардың жағдайы, құқықтарының қорғалуы және көмекке жүгіну мүмкіндігі де маңызды көрсеткіштер болуы тиіс.
Бұл тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы ажырасу статистикасы мен зорлық-зомбылыққа қатысты деректерді қатар талдау жаңа сұрақтар туғызады. Ажырасқан отбасылардың қаншасында бұрын зорлық-зомбылық тіркелген? Қорғау нұсқамасы берілген адамдардың қаншасы кейін некесін бұзған? Ал зорлық-зомбылық қайталанған жағдайларда жәбірленушілерге қандай көмек көрсетілген?
Осындай мәліметтерсіз екі көрсеткіштің арасында тікелей байланыс бар деп тұжырымдау ғылыми тұрғыдан да, журналистік тұрғыдан да негізсіз болар еді.
Отбасын сақтау маңызды, бірақ адамның қауіпсіздігі одан кем емес
2025 жылы Қазақстанда 45,7 мың неке бұзылып, ажырасу көрсеткіші қайта өсті. Ал 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында отбасындағы зорлық-зомбылық үшін жауапқа тартылған адамдар саны 90 мыңнан асты. Сонымен бірге қылмыстық құқықбұзушылықтар мен кісі өлтіру жағдайларының азайғаны туралы ресми мәлімет жарияланды.
Бұл көрсеткіштер елдегі отбасылық қатынастардың күрделі екенін көрсетеді. Бір жағынан, некеге тұратындар азайып, ажырасатындар көбейген. Екінші жағынан, зорлық-зомбылыққа қарсы құқықтық шаралар күшейтілгенімен, ондаған мың адам жауапқа тартылып отыр.
Ендігі мәселе – қабылданған заңдардың нақты нәтижесін анықтау. Ол үшін құқық қорғау органдарының статистикасын ғана емес, жәбірленушілерге көрсетілген көмектің тиімділігін, зорлық-зомбылықтың қайталануын және өңірлердегі қорғау қызметтерінің қолжетімділігін де бағалау қажет.
Өйткені отбасылық саясаттың түпкі нәтижесі тек ажырасудың азаюымен өлшенбеуі тиіс. Ең маңыздысы – отбасы мүшелерінің, әсіресе әйелдер мен балалардың қауіпсіз ортада өмір сүруі.
