Қазақстанда ғылым саласын қаржыландыруға бөлінген бюджет қаражатының жұмсалуына жүргізілген мемлекеттік аудит ауқымды қаржылық заңбұзушылықтарды әшкереледі. Жоғары аудиторлық палата 51 млрд теңгенің қаржылық заңбұзушылықтарға, ал тағы 47 млрд теңгенің тиімсіз жоспарлау мен пайдалануға қатысты екенін анықтады. Енді «Заң және Тәртіп» қағидаты аясында бюджет қаржысының жұмсалуына құқықтық баға беріліп, жауапты тұлғалардың әрекеті тексерілуі тиіс, деп хабарлайды Ozgeris.info.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұстанып отырған «Заң және Тәртіп» қағидатының негізгі талаптарының бірі – заң талаптарының сақталуын қамтамасыз ету және мемлекеттік қаражаттың жұмсалуына жауапкершілікпен қарау.
Ғылым саласында жүргізілген соңғы аудит осы қағидатты іс жүзінде жүзеге асырудың қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Себебі мемлекет ғылыми зерттеулер мен инновациялық жобаларды дамытуға жыл сайын қомақты қаржы бөлгенімен, бірқатар жобадан күтілген нәтиже алынбаған.
Ғылымға бөлінетін қаржы екі еседен астам өскен
Жоғары аудиторлық палатаның мәліметінше, 2022–2025 жылдар аралығында Қазақстанда ғылымды қаржыландыру көлемі 122 млрд теңгеден 262 млрд теңгеге дейін ұлғайған.
Алайда бюджет шығыстарының артуы барлық ғылыми бағдарламаның тиімділігі мен нәтижелілігін қамтамасыз ете алмаған.
Әсіресе ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруға бағытталған жобаларды іске асыру кезінде елеулі кемшіліктер анықталған.
Ғылым қоры арқылы қаржыландырылған 141 аяқталған жобаның тек 38-і ғана соңғы үш жылда өнімдерін тұрақты сатуға қол жеткізген. Бұл жалпы жобалардың шамамен 27 пайызын құрайды.
Ал қалған 103 жобаға жалпы сомасы 22 млрд теңге жұмсалғанымен, олар өнім өндіру мен сату бойынша жоспарланған көрсеткіштерге жете алмаған.
Бұдан бөлек, ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру деңгейі 44 пайыз деп көрсетілген. Алайда есепті жылға қатысты салыстырмалы есептеу нәтижесі бұл көрсеткіштің небәрі 16 пайыз болғанын анықтаған.
Бұл деректер мемлекеттік қолдауға ие болған ғылыми жобалардың бір бөлігінен күтілген экономикалық нәтиже алынбағанын көрсетеді.
52 млрд теңгелік жобаларда мүдделер қақтығысының қаупі анықталды
Аудит ғылыми жобаларға мемлекеттік грант бөлу жүйесіндегі тәуекелдерді де анықтады.
Жоғары аудиторлық палатаның мәліметінше, ұлттық ғылыми кеңестердің 225 мүшесінің 84-і жалпы құны 52 млрд теңгені құрайтын 127 ғылыми жобаның зерттеу топтарына қатысқан.
Олардың 27-сі ғылыми жобалардың жетекшілері болған.
Мұндай жағдай мемлекеттік қаржыландыруды бөлу кезінде мүдделер қақтығысы туындауы мүмкін деген сұрақты алға шығарады.
Өйткені ғылыми жобаларды бағалауға қатысатын тұлғалардың сол жобаларды жүзеге асыруға да қатысуы шешім қабылдау үдерісінің ашықтығына қатысты күмән тудыруы мүмкін.
Дегенмен аудиторлар анықтаған мүдделер қақтығысының тәуекелі нақты адамдардың заң бұзғанын немесе кінәлі екенін автоматты түрде білдірмейді. Бұл мәселелерге құзырлы органдар тиісті құқықтық баға беруі қажет.
«Заң және Тәртіп» қағидаты тұрғысынан алғанда, мемлекеттік гранттарды бөлу кезінде ашықтықты қамтамасыз ету, шешім қабылдауға ықпал ететін мүдделерді анықтау және қаржының мақсатты пайдаланылуын бақылау ерекше маңызға ие.
Ғылыми жобаларға бөлінген қаражаттың 98 пайызы алдын ала төленуі мүмкін болған
Тексеру барысында бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру тетіктерінен де кемшіліктер анықталған.
Атап айтқанда, 79 ғылыми жобаға жалпы сомасы 62 млрд теңге бөлінген. Алайда аталған жобалардың шығыстары қажетті деңгейде егжей-тегжейлі көрсетілмеген.
Сонымен қатар қолданыстағы қаржыландыру жүйесі ғылыми жобаларды орындаушыларға соңғы нәтижелер толық бағаланбай тұрып, жоба құнының 96–98 пайызына дейін алуға мүмкіндік берген.
Бұл бюджет қаражатының басым бөлігі нақты нәтиже расталғанға дейін төленуі мүмкін болғанын білдіреді.
Мұндай тетіктер қаржылық бақылаудың тиімділігіне қатысты сұрақтар туындатады. Ғылыми жоба белгіленген мерзімде аяқталмаса немесе жоспарланған нәтижеге қол жеткізбесе, алдын ала төленген қаражаттың мақсатты жұмсалғанын тексеру күрделене түседі.
Сондықтан ғылыми жобаларды қаржыландыру жүйесінде бөлінген қаржы мен нақты орындалған жұмыс арасындағы байланысты күшейту маңызды.
«Заң және Тәртіп»: 36 дерек бойынша әкімшілік жауапкершілік мәселесі қаралады
Жоғары аудиторлық палата тексеру нәтижесінде анықталған кемшіліктерді тіркеумен шектелмеген.
Аудит қорытындысы бойынша 36 жағдайға қатысты материалдар әкімшілік жауапкершілікке тарту мәселесін қарау үшін уәкілетті органдарға жолданған.
Сонымен қатар үш дерек бойынша аудит материалдарын құқық қорғау органдарына беру туралы шешім қабылданған.
Бұл жағдайлар «Заң және Тәртіп» қағидатының нақты жүзеге асырылуы тұрғысынан маңызды.
Өйткені мемлекеттік қаражатқа қатысты заңбұзушылық анықталған жағдайда, оның сипаты мен мән-жайы жан-жақты тексеріліп, заңда көзделген шаралар қабылдануы керек.
Дегенмен аудит кезінде қаржылық заңбұзушылықтардың анықталуы барлық жағдайда қылмыс жасалғанын білдірмейді.
Қылмыстық құқықбұзушылық белгілерінің бар-жоғын анықтау, нақты тұлғалардың әрекеттеріне баға беру және кінәсін белгілеу құзыретті органдардың міндетіне жатады.
Бұл ретте кінәсіздік презумпциясы сақталуға тиіс.
Аудиттен кейін Ғылым және жоғары білім министрлігінде кадрлық өзгеріс болды
Ғылым саласындағы аудит нәтижелері жарияланғаннан кейін Ғылым және жоғары білім министрлігінде кадрлық өзгеріс тіркелді.
13 қарашада Үкімет қаулысымен Ғылым және жоғары білім вице-министрі Гүлзат Көбенова қызметінен босатылды.
Ол министрлікте ғылым және жоғары білім салаларына қатысты мәселелерге жетекшілік еткен.
Алайда Үкімет оның қызметінен босатылуының нақты себебін жариялаған жоқ.
Сондықтан бұл шешімді Жоғары аудиторлық палатаның тексеруімен тікелей байланыстыруға әзірге ресми негіз жоқ.
Соған қарамастан, ауқымды қаржылық заңбұзушылықтар анықталған кезеңде мемлекеттік органдардың жауапкершілігі мен басқарушылық шешімдердің тиімділігіне қатысты мәселелер өзекті болып отыр.
Бюджет қаржысы нақты нәтиже беруі тиіс
Ғылым саласындағы аудит мемлекеттік қаражатты бөлу жүйесін қайта қараудың маңызын көрсетті.
Бір жағынан, ғылыми зерттеулердің барлығы бірдей қысқа мерзімде коммерциялық табыс әкелуге міндетті емес. Іргелі ғылымның нәтижесі ұзақ жылдардан кейін көрінуі мүмкін.
Екінші жағынан, коммерцияландыруға бағытталған және нақты өндірістік, қаржылық көрсеткіштер белгіленген жобалар өз міндеттемелерін орындауы тиіс.
Мемлекет ғылыми зерттеулерге миллиардтаған теңге бөлген жағдайда, бұл қаражаттың қандай мақсатқа жұмсалғаны және қандай нәтиже бергені ашық көрсетілуі қажет.
Әсіресе гранттарды бөлу, жобаларды іріктеу, қаржыландыру кезеңдері және олардың орындалуын бақылау тетіктері түсінікті әрі тиімді болуы керек.
Бұл тек қаржы тәртібін қамтамасыз ету үшін емес, ғылыми ортада әділ бәсекелестік қалыптастыру үшін де маңызды.
Ғылымдағы миллиардтарға кім жауап береді?
Жоғары аудиторлық палата анықтаған заңбұзушылықтардан кейін негізгі мәселе олардың құқықтық тұрғыдан қалай қаралатынына және болашақта қайталанбауы үшін қандай шаралар қабылданатынына байланысты.
«Заң және Тәртіп» қағидаты мемлекеттік бюджетке қатысты мәселелерде заңның үстемдігін қамтамасыз етуді, қаржылық тәртіпті күшейтуді және жауапкершіліктің бұлтартпастығын көздейді.
Алайда бұл қағидат тек жауапты адамдарды анықтаумен шектелмеуі тиіс. Мемлекеттік қаражаттың тиімсіз жұмсалуына мүмкіндік берген басқару тетіктерін де жетілдіру қажет.
Атап айтқанда, ғылыми кеңестердегі ықтимал мүдделер қақтығысын болдырмау, қаржыландырудың ашықтығын арттыру, жобалардың нәтижесін тәуелсіз бағалау және бюджет қаражатының қозғалысын жүйелі бақылау маңызды.
Мемлекет ғылыми зерттеулерге бөлінетін қаржы көлемін ұлғайтып отырған кезеңде әрбір жобаның мақсатқа сәйкестігі мен нәтижелілігін бағалау өзекті бола түседі.
Ендігі басты сұрақ – 51 млрд теңгенің қаржылық заңбұзушылықтары мен 47 млрд теңгенің тиімсіз пайдаланылуы анықталғаннан кейін қандай нақты құқықтық және басқарушылық шешімдер қабылданады?
Аудит материалдары бойынша жүргізілетін тексерулер мен тиісті органдардың шешімдері ғылым саласындағы қаржылық тәртіпті күшейтудің қаншалықты нәтижелі болатынын көрсетпек.
Бұл – «Заң және Тәртіп» қағидатының мемлекеттік қаржыны басқару жүйесінде нақты қалай жүзеге асатынын бағалайтын маңызды мәселелердің бірі.
