«Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы іске қосылғанда ол болашақ ұрпақтың бастапқы капиталын қалыптастыратын маңызды бастама ретінде бағаланған еді. Алайда бүгінде бағдарламаның тағы бір қыры талқылана бастады. Жоғары аудиторлық палатаның дерегіне сәйкес, кәмелетке толған қатысушылардың есепшоттарына түскен ондаған миллион доллар пайдаланылмай жатыр, деп жазады Ozgeris.info.
2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 2024 жылы кәмелет жасына жеткен қатысушыларға есептелген 30,6 млн доллардың шамамен 26 млн доллары немесе 84,9%-ы игерілмеген. Ал 2023-2024 жылдары пайдалануға қолжетімді болған қаражаттың жалпы көлемі 106,2 млн долларды құраса, соның 74,6 млн доллары қозғалыссыз қалған.
Qazaq Expert Club қаржы сарапшысы Венера Жаналинаның айтуынша, бұл көрсеткіш бағдарламаның тиімсіздігін білдірмейді.
«Мұнда барлық балаларға есептелген жинақтар туралы емес, тек 18 жасқа толған және қаражатын білім алуға немесе тұрғын үй жағдайын жақсартуға пайдалана алатын қатысушылардың қаражаты туралы сөз болып отырғанын түсіну маңызды», дейді сарапшы.
Оның пікірінше, жастардың қаражатты бірден пайдаланбауы табиғи құбылыс. Себебі 18 жасқа толған азаматтардың бәрі бірдей оқу бағытын нақты анықтап үлгермейді, бірқатары грантқа түседі, ал жинақталған сома тұрғын үй мәселесін толық шешуге жеткіліксіз болуы мүмкін.
«Пайдаланылмаған қаражат үлесінің жоғары болуы түсінікті жағдай. 18 жаста жастардың барлығы бірдей болашақ оқу бағытын түпкілікті анықтап үлгермейді, көпшілігі грантқа түседі, ал жинақталған сома көбіне тұрғын үй мәселесін толық шешуге жеткіліксіз болады. Сондықтан қаражаттың игерілмеуі алушылардың табиғи мінез-құлқын көрсетеді», дейді Венера Жаналина.
Дегенмен сарапшы басқа мәселеге назар аударады. Оның айтуынша, кәмелет жасына дейін қаражат Ұлттық қор құрамында инвестицияланып, табыс әкеледі. Ал арнайы жинақтау шоттарына аударылғаннан кейін бұл қаражат іс жүзінде инвестициялық айналымнан шығып қалады.
«Осы тұрғыдан алғанда игерілмеген қаражатты инвестициялау мүмкіндігін қарастыру қисынды көрінеді. Жастардың бастапқы капиталын қалыптастыруға арналған ақша ондаған миллион доллар туралы сөз болғанда, табыс әкелуді жалғастыруы тиіс. Бірақ бұл ретте бағдарламаның бастапқы мақсатын өзгертіп алмау аса маңызды», дейді ол.
Сарапшының есебінше, егер қаражат Ұлттық қордың соңғы 18 жылдағы орташа жылдық кірістілігіне жақын деңгейде, яғни шамамен 3% табыстылықпен инвестицияланса, пайдаланылмай жатқан 26 млн доллар жылына 800 мың долларға жуық қосымша табыс әкелер еді. Ал игерілмеген қаражаттың жалпы көлемі 74,6 млн доллар болған жағдайда, ықтимал табыс көлемі жылына 2,2-2,3 млн долларға жетуі мүмкін.
Соған қарамастан Венера Жаналина бұл қаражатты экономиканың түрлі жобаларын қаржыландыру көзі ретінде қарастыруға болмайтынын айтады.
«Бұл қаражатты еркін мемлекеттік ресурс немесе жекелеген жобаларды қаржыландыру көзі ретінде қарастыруға болмайды. Олар нақты азаматтарға тиесілі және қатаң мақсатты сипатқа ие. Сондықтан басты міндет уақытша бос қаражатты экономика қажеттіліктеріне пайдалану емес, баланың капиталын оны саналы түрде пайдаланатын сәтке дейін сақтау және көбейту болуы тиіс», дейді сарапшы.
Егер болашақта пайдаланылмаған қаражатты инвестициялау туралы шешім қабылданса, бірнеше маңызды қағида сақталуы қажет. Қаражат нақты иесіне бекітіліп қалуы керек, инвестициялық саясат барынша ашық әрі консервативті болуы тиіс, ал алынған табыстың барлығы шот иесіне тиесілі болуы қажет. «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы әлеуметтік қолдау тетігінен бөлек, жастардың бастапқы капиталын қалыптастыратын ұзақмерзімді құралға айнала алады. Бірақ бұл бағыттағы кез келген өзгеріс ең алдымен жүйенің емес, қаражат иесінің мүддесін қорғауға бағытталуы керек.
