Пәтерді өзіңіз тауып, сатушымен келіссеңіз де, мәміле соңында риелторға бірнеше жүз мың теңге төлеуге тура келуі мүмкін. Оның үстіне делдалдың қызметіне тапсырыс бермеген болуыңыз да ғажап емес. Қазақстанда осындай жағдайларға тосқауыл қою үшін риелторлардың жұмысына жаңа талаптар енгізілмек. Сауда және интеграция министрлігі қызметке тапсырыс бермеген азаматтардан комиссия алуға шектеу қоюды ұсынып отыр. Бастама баспана сатып алушылар мен жалға алушылардың құқығын қорғауға бағытталғанымен, оның нарыққа қалай әсер ететіні әзірге белгісіз.
Ozgeris.info тілшісі жаңа талаптардың мәнін, риелторлардың ұстанымын және тұрғын үй нарығында шешімін күткен мәселелерді зерделеді.
Қызмет көрсетілмесе де, жарты миллион теңге төлеуге тура келген
Риелторлардың жұмысына қатысты шағымдардың бірі – көрсетілген қызмет пен алынатын ақының сәйкес келмеуі. Мәселен, КТК телеарнасына сұхбат берген қазақстандық Қайрат Қазтұрғанов пәтер сатып алу кезінде делдалға 500 мың теңге төлеген. Бірақ оның айтуынша, риелтор өз міндетін толық орындамаған. Мәміле барысында қиындықтар туындағанда, сатушы мен сатып алушы мәселені өздері шешуге мәжбүр болған.
Қайрат Қазтұрғановтың сөзінше, құжат рәсімдеу мен нотариусқа төленетін шығындарды да тараптар өзі көтерген. Ол көрсетілмеген қызмет үшін мұндай көлемде ақы төлеуге келіспегенімен, сот шешімі бойынша комиссияны төлеуге мәжбүр болған.
Бұл оқиға риелторлық қызмет нарығындағы маңызды мәселені көрсетеді. Азамат делдалға қомақты ақша төлегенімен, оның қандай міндет атқаруға тиіс екенін және қызмет сапасына кім жауап беретінін әрдайым біле бермейді. Ал келісімшартқа қол қойылғаннан кейін комиссияға қатысты дау сотқа дейін жетуі мүмкін.
Қазақстанның Сауда және интеграция министрлігі 16 қарашада риелторлық қызмет көрсетудің бірыңғай қағидаларын әзірлеп жатқанын хабарлады. Ведомствоның мәліметінше, енді делдалдың қызметіне тапсырыс бермеген азаматтардан комиссия талап ету жағдайларын болдырмау көзделіп отыр. Сонымен қатар риелторлар клиентке кімнің мүддесін қорғайтынын және қандай қызмет үшін ақы алатынын алдын ала түсіндіруге тиіс болады.
Сауда және интеграция министрлігі Сауда қызметін реттеу департаментінің басқарма басшысы Әділет Шәкірбайұлының айтуынша, жаңа талаптарда келісімшартқа ерекше назар аударылады.
– Комиссия ашық болуы керек. Қызметке тапсырыс бермеген адамдардан ақы өндіріп алуға жол бермеу қажет. Риелтор кімнің мүддесін қорғайтынын да ашық көрсетуге міндетті болады, – деді Әділет Шәкірбайұлы.
Комиссияны кім төлеуге тиіс?
Жаңа бастаманың негізгі мәні – риелтор қызметінің ақысын кім төлеуге міндетті екенін нақтылау. Мәселен, пәтер иесі баспанасын сату үшін делдал жалдаса, риелтор оның тапсырмасын орындайды. Үйді жарнамалайды, сатып алушы іздейді, баспананы көрсетеді және мәмілені рәсімдеуге көмектеседі. Ал сатып алушы бұл қызметке тапсырыс бермеген болса, одан комиссия талап ету қаншалықты орынды?
Министрлік осы мәселені реттеуді ұсынып отыр. Жаңа талаптар қабылданса, риелтор мен клиент арасындағы келісімшартта көрсетілетін қызметтердің толық тізімі, құны, комиссия мөлшері мен төлеу тәртібі нақты жазылуға тиіс.
Бұл риелторлар мүлдем комиссия алмайды деген сөз емес. Егер азамат делдалға өзі жүгініп, пәтер тауып беруді немесе мәмілені сүйемелдеуді тапсырса, көрсетілген қызмет үшін ақы төлеуі мүмкін. Ал қызметке тапсырыс бермеген адамнан ақша талап етуге шектеу қойылмақ.
Мұндай өзгерістің маңызы әсіресе баспана сатып алушылар үшін зор. Мәселен, құны 30 миллион теңге болатын пәтерді алайық. Егер риелтор комиссиясы мәміле сомасының 1 пайызын құраса, сатып алушы қосымша 300 мың теңге төлейді. Ал 2 пайыз болса, бұл сома 600 мың теңгеге жетеді. Бұл – есептеуге арналған мысал, комиссияның заңмен бекітілген мөлшері емес.
Баспана сатып алуға жылдар бойы ақша жинаған немесе ипотека рәсімдеген азамат үшін мұндай шығын елеулі. Сондықтан мәселе комиссияның көлемінде ғана емес, оның қандай қызмет үшін алынатынында. Риелтор пәтерді көрсетумен ғана шектелді ме, әлде құжаттарды тексеріп, мәмілені рәсімдеуге көмектесті ме? Клиент төлем жасамас бұрын осының бәрін білуге тиіс.
Риелторлар жаңа талаптарға қалай қарайды?
Риелторлық қызметті реттеу бастамасын жылжымайтын мүлік саласының өкілдері де қолдап отыр. Дегенмен олар мәселенің екінші жағы бар екенін айтады. Кей жағдайда делдал клиентке толық қызмет көрсеткенімен, мәміле аяқталған соң тапсырыс беруші комиссия төлеуден бас тартуы мүмкін.
Жылжымайтын мүлік сату орталығының басшысы Ерлан Сүндетбаевтың айтуынша, риелтор мен клиент арасындағы қатынас екі тарап үшін де ашық болуы керек.
– Кейде клиентке басынан аяғына дейін толық қызмет көрсетіледі. Бірақ ол түрлі себеп тауып, ақы төлеуден бас тартады. Мұндай жағдайлардың әрқайсысын жеке қарау керек. Дегенмен бәрі ашық болуы тиіс деген ұсынысты толық қолдаймыз, – деді Ерлан Сүндетбаев.
Оның пікірінше, кәсіби талаптарды күшейту де қажет. Бірақ өзгерістерді біртіндеп енгізген дұрыс. Әйтпесе нарықта тәжірибесі мол, өз ісін білетін мамандардың да жұмыс істеуіне кедергі туындауы мүмкін.
Шын мәнінде, риелтордың жұмысы тек пәтердің есігін ашып, бөлмелерін көрсетумен шектелмейді. Кәсіби маман баспана іздеуге, сатушы мен сатып алушының келісімге келуіне, құжаттарды жинауға және мәмілені рәсімдеуге көмектеседі. Кейбірі ипотекалық бағдарламалар туралы ақпарат беріп, клиентке тиімді нұсқаларды қарастыруға жәрдемдеседі. Мұндай қызметтің ақысы болуы заңды. Бірақ оның құны алдын ала келісіліп, атқарылатын жұмыс нақты көрсетілуі қажет.
Келісімшартқа қол қойған азамат комиссиядан бас тарта ала ма?
Риелторлармен арадағы даудың бәрі қызмет сапасына байланысты емес. Кейде азамат өзі қол қойған келісімшарттың талаптарын толық түсінбегендіктен, күтпеген шығынға тап болады.
Мәселен, 2025 жылы Павлодарда тұрғын үйін өз бетінше сатқан әйелдің жылжымайтын мүлік агенттігіне 300 мың теңге төлеуіне қатысты дау сотта қаралған. Әйел пәтеріне сатып алушыны өзі тапқанымен, бұған дейін агенттікпен келісімшарт жасасқан. Апелляциялық сот азаматтың келісімшартқа ерікті түрде қол қойғанын және онда сатып алушыны кім тапқанына қарамастан агенттікке сыйақы төлеу қарастырылғанын анықтаған. Соның нәтижесінде әйел комиссия төлеуге міндеттелген.
Бұл жағдай келісімшарт талаптарының қаншалықты маңызды екенін аңғартады. Азамат риелтордың қызметін пайдаланбадым деп есептегенімен, қол қойған құжатында басқа міндеттемелер жазылуы мүмкін.
Қазақстанның Азаматтық кодексінде ақылы қызмет көрсетуге қатысты талаптар белгіленген. Кодекстің 683-бабына сәйкес, орындаушы тапсырыс берушінің тапсырмасы бойынша қызмет көрсетеді, ал тапсырыс беруші оның ақысын төлеуге міндеттенеді. 685-бапта қызмет ақысы келісімшартта көрсетілген мерзім мен тәртіп бойынша төленетіні жазылған.
Демек, комиссияға қатысты дауда тараптардың ауызша келісімінен гөрі жазбаша құжаттың мазмұны маңызды болуы мүмкін. Сондықтан риелторлармен жасалатын келісімшартта қандай қызмет көрсетілетіні, оның құны және төлемнің қай жағдайда алынатыны анық жазылуы қажет.
Риелтор болу қиындай ма?
Министрлік комиссия алу тәртібімен қатар риелторлардың кәсіби біліктілігіне де талап қоюды жоспарлап отыр. Қазір осы мамандыққа арналған кәсіби стандарт әзірленіп жатыр. Онда риелтордың қандай білім мен дағдыға ие болуы керектігі, клиентпен жұмыс істеу тәртібі және кәсіби міндеттері белгіленбек.
Сондай-ақ риелторларды реттелетін кәсіптер тізіміне енгізу мәселесі қарастырылуда. Бұл бастама Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігімен бірлесіп пысықталады. Егер ұсыныс қолдау тапса, мамандардың кәсіби даярлығы мен біліктілігін растауға қатысты жаңа талаптар енгізілуі мүмкін.
Бұл мәселе бұрын да көтерілген. 2026 жылғы қыркүйекте Сауда және интеграция министрлігі жанындағы Қоғамдық кеңесте риелторлық нарықтағы кемшіліктер талқыланған. Кеңес мүшесі Марлен Смайылов салада мамандардың бірыңғай мемлекеттік тізілімі, міндетті аккредиттеу және ортақ қызмет көрсету стандарттары жоқ екенін атап өткен. Сондай-ақ комиссия мөлшерін белгілеу мен азаматтардың шағымдарын қарау тәртібінің ашық еместігі айтылған.
Ал PANA қауымдастығының төрағасы Әсет Айтбай риелторлық қызметті реттеу бастамасын кәсіби қауымдастық екі жыл бұрын көтергенін жеткізген. Оның айтуынша, нарықтағы негізгі мәселелердің бірі – кәсіби дайындығы жеткіліксіз делдалдардың көптігі мен алаяқтық жағдайлары.
Министрлік риелторлардың кәсіби бірлестіктеріне де қосымша өкілеттік беруді ұсынып отыр. Мұндай ұйымдар өз мүшелеріне ортақ талап белгілеп, кәсіби әдептің сақталуын қадағалап, азаматтардың шағымдарын қарауға қатыса алады. Бірақ бұл жүйенің нәтижесі шағымдарға қандай шара қолданылатынына және талаптарды бұзған мамандардың жауапкершілігі қалай белгіленетініне байланысты болмақ.
Комиссияға шектеу қойылса, пәтер қымбаттай ма?
Риелторлардың комиссия алу тәртібін өзгерту баспана нарығындағы шығындардың бөлінуіне де әсер етуі мүмкін. Мәселен, бұған дейін сатып алушыдан комиссия алып келген делдал жаңа талаптар енгізілген жағдайда қызмет ақысын сатушымен келісуге мәжбүр болуы ықтимал. Ал сатушы бұл шығынды пәтердің бағасына қосуға тырысуы мүмкін.
Десе де бұл өзгерістер міндетті түрде баспана бағасының өсуіне әкеледі деген сөз емес. Тұрғын үйдің құнына сұраныс, ұсыныс, орналасқан жері, жағдайы және басқа да факторлар әсер етеді. Сондықтан комиссияға қатысты шектеудің нарыққа нақты ықпалын бағалау үшін өзгерістердің түпкілікті нұсқасын күту қажет.
Екінші жағынан, қызмет құнының ашық көрсетілуі риелторлар арасындағы бәсекені күшейтуі мүмкін. Азамат бірнеше маманның ұсынысын салыстырып, кімнің қандай қызмет көрсететінін және қанша ақы алатынын алдын ала біледі. Мұндай жағдайда клиент үшін тек комиссияның төмен болуы емес, көрсетілетін қызметтің сапасы да маңызды бола түседі.
Дегенмен жаңа ережелердің өзінде жауап күткен сұрақтар бар. Мәселен, азамат интернеттен пәтер тауып, оны көру үшін хабарласса, риелтор қызметіне тапсырыс берген болып есептеле ме? Делдал сатушы мен сатып алушының екеуіне де көмектессе, комиссияны кім төлейді? Ал клиентке көрсетілмеген қызмет үшін ақы талап етілсе, ол қайда шағымдана алады?
Бұл мәселелер нақты реттелмесе, комиссияға шектеу қойылғанымен, төлемді басқа қызметтің атауымен өндіріп алу қаупі сақталады.
Әзірге Сауда және интеграция министрлігі жаңа талаптарды Құрылтай депутаттарымен және кәсіби қауымдастық өкілдерімен талқылап жатыр. Комиссия алуға қатысты ұсынылған шектеу күшіне енген жоқ.
Түптеп келгенде, риелторлық қызметті реттеудің мақсаты делдалдарды табысынан айыру емес, нарықта әділ тәртіп орнату болуға тиіс. Риелтор нақты қызмет көрсетсе, еңбегінің ақысын алуға құқылы. Ал азамат өзі сұрамаған, пайдаланбаған қызмет үшін ақша төлеуге мәжбүр болмауы керек. Ең маңыздысы – осы екі тараптың құқығы қағаз жүзінде ғана емес, іс жүзінде де қорғалуы.