Алматыдағы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде он күн аралығында екі студенттің қазасы белгілі болды. Алғашқы қайғылы жағдай 6 қарашада тіркелсе, 16 қарашада тағы бір бірінші курс студентінің қайтыс болғаны хабарланды. Екі оқиға бойынша да қылмыстық іс қозғалған. Қайғылы жағдайлар қоғамда университет басшылығының жауапкершілігі мен студенттердің қауіпсіздігіне қатысты сұрақтарды көбейтті. Тіпті ректорды қызметінен босату туралы пікірлер де айтыла бастады. ҚазҰУ-дағы жағдай қандай мәселелердің бетін ашты?
Ozgeris.info сайты осы мәселені сараптап көрді.
Он күнде екі студенттің қазасы белгілі болды
6 қарашада ҚазҰУ-дың Журналистика факультетінің бірінші курс студенті қайтыс болды. Алматыға Шымкенттен білім алуға келген 18 жастағы қыздың қазасы студенттер қалашығында тіркелген. Әлеуметтік желілерде оның өзіне қол жұмсағаны туралы ақпарат тарағанымен, бұл болжам ресми түрде расталған жоқ. Құқық қорғау органдары қылмыстық іс қозғап, тергеу бастады. Университет әкімшілігі марқұмның отбасына қолдау көрсетілетінін мәлімдеді. Алайда студенттің өліміне нақты не себеп болғаны жөнінде ресми қорытынды жарияланған жоқ.
Арада он күн өткенде университеттің тағы бір студентінің қазасы туралы хабар тарады. Бұл жолы География және табиғатты пайдалану факультетінің бірінші курсында оқитын жас жігіт көз жұмған. Алматы қалалық полиция департаменті Бостандық аудандық полиция басқармасы қылмыстық іс қозғағанын және күдіктінің ұсталғанын хабарлады. Әлеуметтік желілерде қайғылы жағдай студенттер арасындағы жанжалдан кейін болғаны туралы болжам айтылды. Дегенмен полиция бұл мәліметті растаған жоқ. Оқиғаның нақты қай жерде және қандай жағдайда болғаны, күдіктінің марқұммен байланысы және қылмыстық істің қай бап бойынша қозғалғаны да әзірге белгісіз.
Екі оқиғаның өзара байланысы бар екені туралы ресми ақпарат жоқ. Сондықтан оларды бір себеппен байланыстыруға немесе университеттегі белгілі бір жағдайдың тікелей салдары ретінде көрсетуге негіз жеткіліксіз. Дегенмен бір жоғары оқу орнында қысқа уақыт ішінде екі студенттің қазасы белгілі болуы қауіпсіздік мәселесіне назар аударуға себеп болды. Мұндай жағдайда құқық қорғау органдары нақты оқиғалардың мән-жайын анықтаса, университет әкімшілігінің алдында студенттерге жасалған жағдайды, қауіпсіздік шараларын және төтенше оқиғалардың алдын алу жүйесін бағалау міндеті тұр.
Дәулет Мұқаев ректорды ауыстыру мәселесін көтерді
Қайғылы оқиғалардан кейін университет басшылығының жауапкершілігі әлеуметтік желілерде қызу талқыланды. Бұрынғы Мәжіліс депутаты Дәулет Мұқаев Threads желісіндегі парақшасында ҚазҰУ ректорының қызметіне қатысты пікір білдірді.
– Соңғы 10 күнде екінші өлім. Қара шаңырақ ҚазҰУ-да тағы да студент қайтыс болды. Ректордың ауысатын уақыты да келген секілді! – деп жазды Дәулет Мұқаев.
Оның бұл жазбасы университеттегі жағдайға қатысты пікірталасқа ұласты. Әсіресе оқу орнының қазіргі басшылығына, білім сапасына және студенттерге жасалған жағдайға қатысты сын айтылды. Пікір білдірушілердің бірі өзін ҚазҰУ түлегі ретінде таныстырып, университеттің соңғы жылдардағы жағдайына көңілі толмайтынын жеткізді.
– ҚазҰУ-тің түлегі ретінде айтатыным, өте өкінішті! Ұлттық университет деген атағы бар. Білім деңгейінің нашарлауы, аудиториялардың тозуы, қалашықтың тоз-тозығы шыққаны, спорт кешенінің жылдарға созылған жағдайы, алаңды сатып па әлде жалға бергендері, қалашықтың ішіндегі ғимараттарды басқа мекемелерге беруі, жатаханалардың ішінің тозуы, студент сарайының қирауы, оқу жүйесінің ескіруі. Айта берсе көп қой! Ректордың не қатысы бар?!- деп жазып жатырғой. Ректордың тікелей қатысы бар! – деп жазды k_aaz_a есімді желі қолданушысы.
Бұл пікірде университеттің материалдық-техникалық жағдайынан бастап, білім беру жүйесіне дейінгі бірқатар мәселе көтерілген. Әсіресе студенттер қалашығының тозуы, жатақханалардың жағдайы және университет аумағындағы нысандардың пайдаланылуына қатысты сын назар аудартады. Дегенмен желі қолданушысының ғимараттарды басқа мекемелерге беру, жерді сату немесе жалға өткізу туралы айтқандары қосымша тексеруді қажет етеді. Әзірге оларды анықталған заңбұзушылық немесе дәлелденген дерек ретінде көрсетуге болмайды.
Мұнда назар аударатын тағы бір мәселе бар. Дәулет Мұқаев ректорды ауыстыру қажеттігін екі студенттің қазасымен байланыстырса, университет түлегі басшылықтың жауапкершілігін оқу орнының жалпы жағдайымен сабақтастырады. Яғни қоғамдық сын тек қайғылы оқиғалардың мән-жайына емес, университеттің қалай басқарылып отырғанына да бағытталып отыр. Бұл пікірлердің қаншалықты негізді екенін анықтау үшін оқу орнының инфрақұрылымына, студенттердің тұрмыстық жағдайына және қауіпсіздік жүйесіне қатысты нақты деректер қажет.
Министр тергеу құпиялылығына сілтеді
Алғашқы студенттің қазасынан кейін Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек те журналистердің сұрақтарына жауап берді. 11 қарашадағы брифингте министр университет пен ведомствоның оқиғаға қатысты толық мәлімет жарияламауын тергеу құпиясымен байланыстырды. Оның түсіндіруінше, Алматы қалалық полиция департаменті тергеу жүріп жатқан кезде қандай да бір мәлімдеме жасауда сақ болуды ескерткен.
Министрдің айтуынша, университет марқұмның отбасымен байланысқа шығып, қажетті қолдау көрсеткен. Бірақ қылмыстық іс бойынша тергеу аяқталмағандықтан, оқиғаның нақты себептері жөнінде түсініктеме беру мүмкін емес.
Бұл ұстанымның құқықтық негізі бар. Қылмыстық-процестік кодекстің 201-бабы сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін жария ету тәртібін реттейді. Тергеу барысында анықталған мәліметтерді рұқсатсыз жариялау істің объективті қаралуына кедергі келтіруі мүмкін. Оның үстіне қайғылы жағдайға қатысты расталмаған болжамдар марқұмдардың жақындарына да ауыр тиеді.
Дегенмен тергеу құпиясын сақтау университеттің барлық мәселеге қатысты үнсіз қалуын білдірмейді. Студенттің өліміне не себеп болғанын жариялау мен оқу орнында қандай қауіпсіздік шаралары қабылданғанын түсіндіру – екі бөлек мәселе. Университет әкімшілігі қылмыстық іске қатысты мәліметтерді ашпай-ақ, студенттер қалашығында тексеру жүргізілген-жүргізілмегенін, жатақханалардағы қауіпсіздік шараларының күшейтілген-күшейтілмегенін және студенттерге қандай психологиялық көмек көрсетіліп жатқанын хабарлай алады. Әзірге жарияланған ресми мәліметтер бұл сұрақтарға толық жауап бермейді.
Университет басшылығы не дейді?
Екінші студенттің қазасы туралы ақпарат тарағаннан кейін ҚазҰУ әкімшілігі ресми мәлімдеме жасады. Оқу орны марқұмның География және табиғатты пайдалану факультетінде білім алғанын растап, оның отбасына көңіл айтты.
– Қазіргі уақытта құқық қорғау органдары оқиғаның мән-жайын анықтау мақсатында тексеру жұмыстарын жүргізіп жатыр. Университет жағдайдың объективті қаралуына жан-жақты жәрдем көрсетуде, – делінген мәлімдемеде.
Университет әкімшілігі марқұмның отбасына материалдық және моральдық қолдау көрсетілетінін жеткізді. Сондай-ақ көпшілікті қайғылы оқиғаға қатысты ресми расталмаған мәліметтерді таратпауға шақырды. Оқу орнының бұл ескертуі түсінікті. Себебі екі студенттің өліміне қатысты әлеуметтік желілерде түрлі болжам айтылып жатыр. Олардың ешқайсысын тергеу қорытындысы шықпай тұрып ақиқат ретінде қабылдауға болмайды.
Сонымен бірге университеттің ресми мәлімдемесінде қауіпсіздік жүйесіне қатысты қабылданған нақты шаралар көрсетілмеген. Екі қайғылы оқиғадан кейін ішкі тексеру жүргізілді ме, студенттер қалашығындағы қауіпсіздікке жауапты қызметкерлердің жұмысы бағаланды ма, бірінші курс студенттерімен қосымша кездесулер ұйымдастырылды ма деген сұрақтар ашық қалып отыр. Университет басшылығының міндеті тек болған оқиғаға түсініктеме берумен шектелмейді. Студенттердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін жағдайларды анықтау және олардың алдын алу да оқу орнының күнделікті жұмысының маңызды бөлігі.
Екі марқұмның да бірінші курс студенті болуы нені аңғартады?
ҚазҰУ-дағы екі қайғылы оқиғаның тағы бір ортақ тұсы – көз жұмған жастардың екеуі де бірінші курста оқыған. Әрине, осы ұқсастық олардың өліміне бірдей себеп әсер етті дегенді білдірмейді. Мұндай қорытынды жасау үшін тергеу нәтижелері қажет. Дегенмен бұл жағдай жоғары оқу орындарында бірінші курс студенттеріне көрсетілетін қолдаудың қаншалықты маңызды екенін еске салады.
Мектептен университетке ауысу жастардың өміріндегі елеулі өзгерістердің бірі. Әсіресе басқа өңірден келген студенттер үшін жаңа ортаға бейімделу, ата-анасынан бөлек тұру, тұрмыстық мәселелерді өз бетінше шешу және жаңа адамдармен қарым-қатынас орнату оңай болмауы мүмкін. Сондықтан университеттің міндеті студентке тек білім берумен шектелмеуі керек. Оқу орнында психологиялық көмек, әлеуметтік қолдау, студенттер арасындағы жанжалдардың алдын алу және шағымдарды қарау тетіктері тиімді жұмыс істеуі қажет.
Мәселен, студент өзіне қысым көрсетілген жағдайда кімге жүгінеді? Жатақханада туындаған жанжал туралы әкімшілікке қалай хабарлайды? Оның шағымы құпия сақтала ма? Психологиялық көмекке мұқтаж студент маманға қаншалықты еркін жүгіне алады? Бұл сұрақтардың әрқайсысы жоғары оқу орнындағы қауіпсіздік жүйесінің нақты жұмысын бағалауға мүмкіндік береді. Университетте тиісті қызметтің болуы оның барлық студент үшін қолжетімді әрі тиімді екенін білдірмейді. Сондықтан мұндай құрылымдардың жұмысын тек құжат бойынша емес, студенттердің нақты тәжірибесі арқылы да бағалау маңызды.
Ректордың жауапкершілігі қайдан басталады?
ҚазҰУ-ды Жансейіт Түймебаев басқарады. Екі студенттің қазасынан кейін оның қызметіне қатысты сынның күшеюі университет басшылығының жауапкершілігі туралы мәселені алға шығарды. Дегенмен бұл жерде екі ұғымның ара-жігін ажыратқан жөн. Біріншісі – нақты қылмыстық оқиғаға қатысты құқықтық жауапкершілік. Екіншісі – жоғары оқу орнындағы қауіпсіздік жүйесін ұйымдастыруға байланысты басқарушылық жауапкершілік.
Қазіргі уақытта екі студенттің өліміне университет басшылығының әрекеті немесе әрекетсіздігі себеп болғаны туралы ресми қорытынды жоқ. Сондықтан ректорды қайғылы оқиғаларға тікелей кінәлі деп көрсетуге негіз жеткіліксіз. Бірақ бұл университет басшылығының студенттердің қауіпсіздігіне қатысты сұрақтарға жауап бермеуіне себеп бола алмайды. Ректор оқу орнының қызметін ұйымдастыратын басшы ретінде білім беру сапасына, студенттерге жасалған жағдайға және қауіпсіздікке қатысты басқарушылық шешімдердің қабылдануына жауапты.
Дәулет Мұқаевтың ректорды ауыстыру туралы пікірі де осы тұрғыдан назар аудартады. Қоғамдық сынның күшеюі басшылықтың қызметіне баға беруге негіз болуы мүмкін, бірақ кадрлық шешім қабылдау үшін нақты фактілер мен тексеру нәтижелері қажет. Оның үстіне ректорды қызметінен босату студенттердің қауіпсіздігіне қатысты барлық мәселені өздігінен шешпейді. Егер оқу орнында шағымдарды қарау, психологиялық көмек көрсету, жатақханалардағы тәртіпті бақылау немесе студенттер арасындағы жанжалдардың алдын алу жүйесінде кемшіліктер болса, оларды жою үшін кешенді өзгерістер қажет.
Бұл мәселеде Ғылым және жоғары білім министрлігінің де жауапкершілігі бар. Ведомство қылмыстық тергеуге араласпай-ақ, өз құзыреті аясында университеттегі қауіпсіздік шараларының жеткіліктілігін бағалай алады. Әсіресе студенттердің тұрмыстық жағдайы, психологиялық қызметтің жұмысы, бірінші курс студенттерін бейімдеу бағдарламалары және шағымдарды қарау тәртібі назар аударуды қажет етеді. Мұндай тексерудің мақсаты кінәліні алдын ала анықтау емес, қауіпсіздік жүйесінде ықтимал олқылықтар бар-жоғын білу болуы тиіс.
Қайғылы оқиғалардан кейін не өзгеруі керек?
ҚазҰУ-дағы екі студенттің қазасына қатысты тергеу жалғасып жатыр. Әзірге олардың нақты себептері анықталған жоқ. Сондықтан оқиғаларды бір-бірімен байланыстыруға, қандай да бір адамды кінәлі деп көрсетуге немесе расталмаған болжамдарды таратуға болмайды. Алайда тергеу аяқталғанға дейін университеттегі қауіпсіздік мәселесін талқылауды тоқтата тұру да дұрыс шешім болмас еді.
Ең алдымен, университет басшылығы студенттердің қауіпсіздігіне қатысты қабылданған шаралар жөнінде ашық ақпарат беруі қажет. Қайғылы оқиғалардан кейін ішкі тексеру жүргізілген болса, оның қорытындысы қоғамға түсіндірілгені жөн. Сонымен бірге студенттер қалашығындағы жағдай, жатақханалардағы тәртіп, психологиялық көмек көрсету жүйесі және студенттердің шағымдарын қарау тетіктері жан-жақты бағалауды қажет етеді. Мұндай жұмыс бір университеттің аясында ғана қалмай, басқа жоғары оқу орындары үшін де маңызды қорытынды жасауға мүмкіндік беруі мүмкін.
Қоғамдық пікірде ректордың қызметіне қатысты талаптардың айтылуы түсінікті. Алайда мәселені бір адамның қызметінен кетуімен ғана байланыстыру жеткіліксіз. Ең маңыздысы – студенттердің қауіпсіздігіне жауап беретін жүйенің қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін анықтау. Егер кемшіліктер болса, оларды ашық мойындап, түзетуге бағытталған нақты шешім қабылдау қажет. Ал жауапты тұлғалардың әрекетін құқықтық тұрғыдан бағалау тиісті органдардың құзыретінде қалуы тиіс.
Екі жас өмірінің қиылуы – ең алдымен олардың отбасылары үшін орны толмас қайғы. Бұл оқиғалардың айналасында тараған болжамдар мен айыптаулар тергеудің объективті жүруіне де, марқұмдардың жақындарына да кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан қоғамға ең алдымен нақты әрі тексерілген ақпарат қажет. Ал университет басшылығынан күтілетіні – қайғылы жағдайларға қатысты ресми мәлімдеме жасаумен шектелмей, студенттердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қандай жұмыс атқарылып жатқанын көрсету.
ҚазҰУ еліміздегі жетекші жоғары оқу орындарының бірі саналады. Университеттің ғылыми жетістіктері, халықаралық рейтингтердегі орны мен академиялық беделі қаншалықты маңызды болса, оның қабырғасында білім алып жүрген жастардың өмірі мен қауіпсіздігі де соншалықты маңызды. Сондықтан он күн ішінде екі студенттің қазасы белгілі болғаннан кейін туындаған сұрақтарға жауап беру – тек құқық қорғау органдарының ғана емес, университет басшылығының да алдында тұрған міндет.
Қазір қоғам екі қылмыстық істің нәтижесін күтіп отыр. Бірақ тергеу аяқталғаннан кейін де жауапсыз қалмауға тиіс бір мәселе бар: осы қайғылы оқиғалардан кейін университеттегі студенттердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінде қандай өзгеріс болады? Өйткені кез келген жоғары оқу орнының басты құндылығы – оның ғимараттары, рейтингі немесе атағы емес, сол жерде білім алып жүрген адам.